پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءباسپاسوز ءماسليحاتى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى: – قۇرمەتتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى! ءسىزدەرگە ايرىقشا نازارلارىڭىز ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن. بارشاڭىزعا سايلاۋدىڭ قالاي باستالعانى, قالاي وتكەنى جانە ونىڭ الدىن الا قورىتىندىلارى قانداي ەكەندىگى بەلگىلى. ارينە, مەنى قازىر تۇرعىنداردىڭ جوعارى بەلسەندىلىك كورسەتۋى ۇلكەن قۋانىش سەزىمىنە بولەپ وتىر. بۇل مەن ءۇشىن اسا ماڭىزدى. مەن پرەزيدەنت لاۋازىمىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. سوندىقتان, بۇل – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قول جەتكىزگەن جەتىستىگى مەن بۇل جولداعى مەنىڭ ەڭبەگىمنىڭ ناتيجەسى, سولارعا بەرىلگەن جوعارى باعا دەپ ەسەپتەيمىن. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارى – مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋى, ورتاق ماقسات پەن مۇددە جولىندا ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بىرىگۋى, قازاقستان ەكونوميكاسى جانە بەدەلىنىڭ ءوسۋى, بىزبەن شەكارالاس ەلدەردىڭ بارلىعىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناۋى, سونداي-اق, مەنىڭ ۇسىنعان باعدارلامالارىم. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ءبىز يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. ول شيكىزاتقا تاۋەلدى ەمەس, ءمۇلدەم جاڭا ەكونوميكانى قۇرۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل باعدارلامانىڭ العاشقى بەسجىلدىعى اياقتالدى. قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنە نەگىزدەلگەن 800-گە تارتا جاڭا كاسىپورىن بوي كوتەردى. ولار شيكىزات باعامىنىڭ تومەندەۋى جاعدايىندا ەكونوميكانى ءوز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋعا كومەكتەسەدى. ەكىنشى بەسجىلدىق يننوۆاتسيالىق دامۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل باعدارلاماعا ءتيىستى مولشەردە قارجى-قاراجات بولىنگەن, حالىقارالىق ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جانە قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قاتىستىرىلۋى كوزدەلگەن. «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ول قازاقستان تەرريتورياسى ارقىلى ۇلى جىبەك جولىن قايتا جانداندىرۋعا, ونى وڭىرلەردى بايلانىستىراتىن اۆتوموبيل جانە تەمىرجول جەلىلەرىمەن قامتۋدى جانە قازاقستاندى ءترانزيتتى مەملەكەتكە اينالدىرۋدى كوزدەيدى. مەن سونىمەن قاتار, بەس ينستيتۋتتىق رەفورماعا وتە ۇلكەن ماڭىز بەرىپ وتىرمىن. ونى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز قازاقستاندى دامىتۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى دەپ ەسەپتەيمىن. ول ءۇشىن بىزگە 20 جىل ۋاقىت قاجەت بولدى. بۇل رەفورمالاردىڭ ءبىر باعىتى – كاسىبي, سىبايلاس جەمقورلىقتان ادا, حالىققا قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتىك اپپاراتتى قۇرۋ. مەريتوكراتيا قاعيداتىن بۇزباۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە ەڭ باستى تالاپ ەتىلەتىن نارسە – كاسىبيلىك, بىلىكتىلىك جانە ءتيىستى تاجىريبەنىڭ بولۋى. ەكىنشى باعىت – زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى. بۇل ەكى پۋنكت بويىنشا بىزگە اۋقىمدى, كۇردەلى, اۋىر رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. مەن ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن بىلەمىن. وسى اتالعان باعىتتار نەگىزىندە بيزنەس پەن يندۋستريالاندىرۋ قالىپتى تۇردە دامي الادى, ال ودان كەيىن ءبىرتۇتاس قازاقستاندىق حالىق قالىپتاسا الادى. الدىندا ايتىلعان ءتورت رەفورمانىڭ نەگىزىندە قازاق قوعامىن ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ جانە ونىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ جاتىر. ارينە, مۇنى ايتۋ جەڭىل, بىراق جۇزەگە اسىرۋ وڭاي ەمەس. مەن ءۇشىن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ءىس ءجۇزىنە اسىرۋ مانداتىنا يە بولۋ وتە ماڭىزدى. ەندى مەن حالىقتىڭ شەكسىز سەنىمىنە ارقا سۇيەي وتىرىپ, الداعى جىلدارى ونى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك الدىم. سەبەبى, مەنى حالىق قولدادى.
ج.تولەمىسوۆا, «قازاقستان» تەلەارناسى:
– پرەزيدەنت مىرزا, ءسىزدى بارشا جۋرناليستەر قاۋىمى اتىنان سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز. وتكەن جىلعى ساياسي دودانىڭ كەزىندە ءسىز: «ادەتتە پرەزيدەنت سايلاۋى حالىقتى, ەلدى ساياسي جىككە بولەدى, ال بىزگە تۇتاستىق قاجەت», دەدىڭىز. بۇل جولعى سايلاۋدىڭ سيپاتى قانداي بولدى؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– بۇل جولعى سايلاۋ, وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنىسىنان باستاۋ الدى. بالا-شاعاسىمەن كەلىپ داۋىس بەرىپ جاتقان حالىق ءۇشىن ونىڭ, سايلاۋ شاراسىنىڭ بارلىعى مەرەكە سياقتى وتكەنى سەبەپسىز ەمەس. مەنىڭ ايتىپ جانە جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىمنىڭ تۇپكى ماقساتى – كوپەتنوستى قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى, ەلدەگى تىنىشتىق, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى وركەندەپ, ازاماتتاردىڭ جاعدايىنىڭ, الەۋمەتتىك تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋى. سول باعىتتاعى ىشكى-سىرتقى ساياساتىمىز ايتارلىقتاي وزگەرمەيدى, الدا دا وسى جولدى جالعاستىرا بەرەمىز, ويتكەنى ونى حالىق قولدادى.
ا.يستومين, «حابار» تەلەارناسى:
– پرەزيدەنت مىرزا, ەڭ الدىمەن, ءسىزدى سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىڭىزبەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. كەشە قازاقستاندىقتار قۋاتتى, بىرەگەي قارقىنمەن تاعى دا ءسىزدىڭ باعىتىڭىزدى قولدادى. وسى ورايدا, ەلىمىز جەتكەن جەتىستىكتەردى ساقتاپ قانا قويماي, ولاردى ەسەلەۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر ىشكى ساياسي وزگەرىستەردى كۇتكەنىمىز ءجون بە؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– مەملەكەت جۇرگىزىپ وتىرعان باعىتتى حالىقتىڭ قولدايتىنىن كەشەگى سايلاۋ كورسەتتى. سوندىقتان, بىزگە ىشكى, اسىرەسە, سىرتقى ساياساتىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ ەش قاجەتتىلىگى جوق. دەگەنمەن, ىشكى ساياسات بەس ينستيتۋتتىق جوبا اياسىندا وزگەرەتىن بولادى. بۇل رەتتەگى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەملەكەت تاراپىنان قاراجاتتىڭ ءبولىنۋىن قاجەت ەتەدى, سوسىن جاڭا كادرلار دايىنداۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى اتتەستاتسيالاۋدان وتكىزۋ, ەڭبەك ءوتىلىنە بايلانىستى ولاردى قىزمەتكە قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ىرىكتەۋ جۇيەسىنە جەتىلدىرۋ جۇرگىزىلەدى.
دەربەس, كونيۋنكتۋرانىڭ ىقپالىنا, باسشى لاۋازىمىنداعى ازاماتتاردىڭ اۋىسۋىنا ۇشىرامايتىن مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاسۋدا. مەملەكەتتىك قىزمەت تۇراقتى كۇيىندە قالۋى ءتيىس, ول جەرگە تەك مەملەكەت پەن حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن ازاماتتار ىرىكتەلىنۋى ءتيىس.
بۇل رەتتە, ساياسي وزگەرىستەر ورىن الادى, ال قالعان باعىتتار سول كۇيىندە ساقتالادى, سەبەبى, ناقتى وسى باعىت حالىق تاراپىنان قولداۋ تاپتى.
پ.دۋلمان, «روسسيسكايا گازەتا»:
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى عانا ەمەس, الەمدەگى قارجىلىق داعدارىس جاعدايىنداعى كەيبىر قيىندىقتار تۋرالى وتە كوپ ايتىلدى. وسى ورايدا, ەۋرازيالىق ىقپالداستىقتىڭ باسىمدىقتارى تۋرالى سۇراعىم كەلەدى. داعدارىستىڭ ينتەگراتسيانىڭ قارقىنىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن مە؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– قارجىلىق داعدارىس – الەمدىك. ال, قازاقستاننىڭ ىشكى ەكونوميكاسىندا داعدارىس جوق. داعدارىس ءبىزدىڭ الەمدىك نارىققا ەكسپورتتالاتىن تاۋارلارعا دەگەن باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ تومەندەۋىنە جانە رەسەي مەن ەۋروپا اراسىنداعى سانكتسياعا بايلانىستى بولىپ وتىر. ال, رەسەي ءبىزدىڭ ساۋدا-ساتتىقتاعى ءىرى ارىپتەسىمىز سانالادى. قارجىلىق داعدارىسقا قازاقستان «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى جاۋاپ بەرىپ وتىر. وسى باعدارلاما نەگىزىندە مىڭداعان شاقىرىمدىق اۆتوموبيل جانە تەمىرجولدار, اۋەجايلار, تۇرعىندار ءۇشىن قولجەتىمدى باسپانالار سالىنادى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ باعىتىندا باسقا دا جۇمىستار جۇرگىزىلەتىن بولادى.
باعانىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ءىرى كاسىپورىندار جۇمىس ورنىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولاتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا, مەملەكەت كونترتسيكلدىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرماق. ونىڭ اياسىندا ۇلتتىق قوردا جينالعان قاراجات ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا, يندۋستريالاندىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى.
ال, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كەلەتىن بولساق, بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن وتە قاجەتتى جوبا. ءبىز قيىندىقتاردىڭ بولۋ مۇمكىندىگى جونىندە ەسكەرتكەنبىز. ءيا, قازىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى تاۋار اينالىمى تومەندەدى. الايدا, بۇل زاڭدى دا. سەبەبى, بىزدەگى تاۋارلاردىڭ باعاسى دا تومەندەدى. بىراق, سوعان قاراماستان, بۇل تومەندەۋ ينتەگراتسيانىڭ تۇپكىلىكتى وزەگىنە ەش نۇقسان كەلتىرمەيدى. ينتەگراتسيا نەگىزىندە كاپيتال مەن ەڭبەك قوزعالىسى ءۇشىن شەكارالار اشىق كۇيىندە قالادى. سونىمەن قاتار, كومپانيالار ءبىر نارىقتان ەكىنشى نارىققا ءوتىپ جاتىر, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىلۋدا. دەمەك, بۇل – ينتەگراتسيالىق بازا قالىپتاسىپ جاتىر دەگەن ءسوز.
وسى قيىندىقتار ەڭسەرىلگەننەن كەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءوزىنىڭ الەۋەتىن كورسەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بۇگىنگى تاڭدا بۇل وداققا 40 مەملەكەت, ونىڭ ىشىندە تۇركيا, ۆەتنام, شىعىس ەۋروپا جانە باسقا دا مەملەكەتتەر قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ولار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن ەركىن ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا نيەت بىلدىرۋدە. ارينە, ۇلكەن مەملەكەت, ءىرى ەكونوميكا رەتىندە بۇل وداقتىڭ نەگىزگى قوزعاۋشىسى رەسەي مەملەكەتى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان, وسىنداي قيىن كەزەڭدە رەسەي مەملەكەتى شىداس بەرەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى, ماڭگىلىك سانكتسيا بولمايدى. ۋكرايناداعى جاعداي دا ءتۇبى شەشىلەدى. كەز كەلگەن سوعىس ءبارىبىر بەيبىت جولمەن اياقتالادى.
د.شولك, تاۋەلسىز جۋرناليست:
– ءسىزدىڭ جاڭا مەرزىمىڭىزدە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى قالاي وزگەرۋى مۇمكىن؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى ۇستانادى. ءبىز قۇرلىقتىڭ ىشىندە ورنالاسقان ەلمىز. ءبىزدىڭ تەڭىز بەن مۇحيتقا شىعۋ مۇمكىندىگىمىز جوق. بىراق, ءبىزدىڭ الىپ كورشىلەرىمىز بار. ولار – رەسەي جانە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى. ولار قازاقستان ءۇشىن الىپ نارىق, سوندىقتان, ءبىز ونى تولىق كولەمدە پايدالانامىز. ءارينە, رەسەيمەن ءبىزدى ەۋرازيالىق وداق بايلانىستىرادى, ال قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن ءبىز ۇلى جىبەك جولىن جانداندىرۋ باعىتىندا جۇمىس جاساپ كەلەمىز.
ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەۋروپالىق وداقپەن ارامىزدا ءىرى تاۋار اينالىمى قالىپتاسقان. مەن وتكەن جىلدىڭ اياعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جونىندەگى كەلىسىمشارت جوباسى جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى قۇجاتقا قول قويدىم. سوندىقتان, ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىعىمىز باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالادى.
سونداي-اق, ءبىز يسلام الەمىمەن وتە جاقسى دوستىق قارىم-قاتىناس ۇستانامىز. ونىڭ ىشىندە ءبىز ساۋدا ارىپتەستىگىن ۇستاناتىن ەلدەرمەن ارىپتەستىك بايلانىستامىز. ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبا – قازاقستان تەمىرجولىن تۇرىكمەنستان مەن يران ارقىلى بايلانىستىرىپ, پارسى شىعاناعىنا شىعاراتىن جوبا. بۇل جوبا ءۇندىستان, پاكىستان, اراب ەلدەرىمەن ءوزارا ىقپالداستىق ورناتۋعا جول اشادى. ءبىز وسىنداي ينتەگراتسيا ارقىلى ءىرى نارىققا كىرۋگە مۇمكىندىك الامىز, سوندىقتان, بۇل ساياساتتى ءبىز وزگەرتكەلى جاتقان جوقپىز.
ءبىزدىڭ اقش-پەن ارادا جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتىلعان, بولاشاقتا ونى ءارى قاراي دامىتاتىن بولامىز. بۇعان قوسا, ءبىز وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن, ونىڭ ىشىندە كورەيامەن ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتىپ كەلە جاتىرمىز.
ق.توقاباەۆ, «الاش ايناسى»:
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىز قازاقستاننىڭ الدىنا الەمنىڭ مەيلىنشە دامىعان وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندە ۇلكەن مىندەت قويىپ وتىرسىز. بۇگىنگى الماعايىپ زاماندا بۇل مىندەتتى اتقارۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ءبىز ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىمىزبەن عانا ەمەس, مەملەكەتىمىزدىڭ مادەنيەت دەڭگەيىمەن دە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىمىز كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا مادەنيەت پەن ونەردى دامىتۋداعى مەملەكەتتىڭ اتقارار مىندەتى قانداي بولماق؟ داعدارىس جاعدايىندا مادەنيەت پەن ونەردى داعدارتىپ المايمىز با؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– وتە دۇرىس سۇراق. كەز كەلگەن مەملەكەت تەك بىرجاقتى عانا وركەندەپ, وسە المايدى. مەملەكەت مىقتى بولۋ ءۇشىن, وركەنيەتپەن بىرگە ورلەۋ ءۇشىن, ەكونوميكاسى دا, تۇرمىسى دا, مادەنيەتى دە بىرگە دامۋى كەرەك. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, وسى جىلداردىڭ ىشىندە ءبىز كوپ جۇمىس اتقاردىق. مادەنيەت جىلى اياسىندا قازاقستاندا قانشاما تەاترلاردى, كونتسەرت زالدارىن اشتىق, جاڭا ونەر ۇجىمدارىن قاتارعا قوستىق. سونداي-اق, تاريحي زەردە جىلىندا, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستاننىڭ بۇكىل تاريحىن قوپارىپ, قازاق تاريحىنا قاتىستى دۇنيە جۇزىندەگى مالىمەتتەردىڭ بارلىعىن جيناقتاپ, الىپ كەلدىك. ال وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ دەگەن ءسوز – مادەنيەتىمىز سول 30 ەلدىڭ مادەنيەتىمەن دە دەڭگەيلەس بولۋى كەرەك دەگەن ءسوز. بىزگە بۇل باعىتتا وتە كوپ جۇمىس جاساۋ قاجەت.
«ەكسپو-2017» كورمەسىن وتكىزەمىز, جاڭا ەكونوميكانى, جاڭا ەنەرگەتيكانى كورسەتەمىز. سونداي-اق, مادەنيەتىمىزدى دە كورسەتە الۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدەگى ونەر ادامدارى وزدەرىنىڭ بيىك دەڭگەيدەگى ونەرلەرىن كورسەتۋى ءتيىس. ال ەندى بۇل رەتتە زيالى قاۋىمنىڭ الدىندا تۇرعان ۇلكەن مىندەتتەر بار, ول – جاڭا, بۇگىنگى كۇنگە لايىقتى تۋىندىلار جاساۋ, بۇرىننان كەلە جاتقان ءوزىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىمىزدى, ادەت-عۇرپىمىزدى, تاريحىمىزدى ماداقتايتىن شىعارمالار بولۋى كەرەك. بىزدە جوعارى دەڭگەيدەگى فيلمدەر, شىعارمالار, قويىلىمدار بولۋى كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە, مادەنيەتكە قامقورلىق, قولداۋ ەشۋاقىتتا توقتاپ قالمايدى, باسەڭدەمەيدى.
م.ەسەن, تاۋەلسىز جۋرناليست:
– ەلىمىزدە كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار بار. ولار ءبىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا, تاعى دا باسقا سالالارعا نەگىزدەلگەن. ولاردىڭ اۋقىمى مەن تەرەڭدىگى تاڭ قالدىرادى, الايدا ولار بارىنشا ساپالى تۇردە ورىندالۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– كەيبىر باعدارلامالاردى قىسقارتىپ, نەگىزگى باسىم باعىتتارعا ويىساتىن بولامىز. مەن بەكىتكەن باعدارلامالار ارقاشان قارجىلىق قولداۋ تاپتى. ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا باقىلاۋ قويىلعاننان كەيىن, بارلىعى دا ورىندالدى.
ماسەلەن, مادەنيەت سالاسىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا وراي, بىزدە قانشاما تەاترلار, كىتاپحانالار, كونتسەرت زالدارى بوي كوتەردى, اشىلدى. كونتسەرت زالدارى ىسكە قوسىلدى, جاڭا ونەر ۇجىمدارى قۇرىلدى. تاريح جىلىن جاريالادىق. دۇنيەجۇزى بويىنشا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاريحىنان حاباردار ەتەتىن دەرەككوزدەردى ىزدەۋ جانە ولاردىڭ مادەني مۇراسىن قايتا جانداندىرۋ باعىتىندا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى. ەكونوميكالىق باعدارلامالار دا ءوز جەمىسىن بەردى. ماسەلەن, يندۋستريا سالاسى بويىنشا جاڭا كاسىپورىندار بوي كوتەردى, جاڭا جۇمىس ورىندارى مەن جاڭا ماماندىقتار اشىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىنداعى باعدارلاما ايرىقشا ماڭىزعا يە. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ءدۇنيەجۇزىندەگىدەي سۋبسيديالاندىرۋ كەرەك. اگرارلىق سەكتورعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ ماقساتى – ءونىمنىڭ قوسىمشا قۇنىن, قايتا وڭدەۋدىڭ تەرەڭدىگىن ۇلعايتۋ. جالپى, ءبىز ماڭىزدى باعدارلامالاردى قابىلدادىق جانە ولاردى ورىنداپ جاتىرمىز. مەن جانە ۇكىمەت بۇلاردى نازاردا ۇستاپ وتىرمىز. مەن ءبىز قولعا العان بارلىق باعدارلامالار ورىندالىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرەدى دەپ ويلايمىن.
ي.تسەو, «CCTV» تەلەارناسى:
– بارىمىزگە بەلگىلى, ەلدى ينفراقۇرىلىمدىلىق جاعىنان ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءسىز «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن ىسكە قوستىڭىز. بۇل باعدارلامانى ۇلى ءجىبەك جولىن قايتا جانداندىرۋ باستاماسىمەن قالاي بايلانىستىرار ەدىڭىز؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– بۇل باعدارلاما اتالعان باستامامەن وتە تىعىز بايلانىستى. سەبەبى, بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءبىز «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوموبيل جولىن اياقتايمىز. ول قىتاي, قازاقستان, رەسەي جانە ەۋروپا ارقىلى وتەتىن بارلىعى 8 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. ءبىز ارقىلى وتەتىن جول 2700 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇل جولدى ءبىز بيىل اياقتايمىز.
سونىمەن قاتار, ءبىز وتكەن جىلى قازاقستاننىڭ ورتالىعىنان كاسپي تەڭىزىنە دەيىن تەمىرجول سالدىق. ەندى قىتايدى كاسپي تەڭىزىمەن ءبىرتۇتاس تەمىرجول باعىتى بايلانىستىرىپ جاتىر. ليانيۋنگان پورتىنان جۇك كونتەينەرلەرى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ەۋروپاعا قازىردىڭ وزىندە جونەلتىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا اۋە قارىم-قاتىناسى دا ورناعان. بارلىق كوممۋنيكاتسيالار ۇلى جىبەك جولىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاسالۋدا. بۇل تۋرالى قحر توراعاسى سي تسزينپين ءوز سوزىندە ايتقان بولاتىن. ءبىز قحر توراعاسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپارىن مامىر ايىنىڭ باسىندا كۇتىپ وتىرمىز. ول ساپار بارىسىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن قازاقستان ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ مۇلدەم جاڭا ىنتىماقتاستىق بايلانىسىن تالقىلايتىن بولامىز. ءبىز قحر-مەن بىرلەسىپ, ونداعان جاڭا كاسىپورىندار قۇرامىز. سوندىقتان, ۇلى جىبەك جولى مەن ءبىزدىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ءبىر-ءبىرىن ۇيلەسىمدى تولىقتىرىپ وتىر.
ۆ.شپاكوۆ, «ەكسپرەسس-ك»:
– پرەزيدەنت مىرزا, بيۋدجەتتى ۇنەمدەۋ رەجىمى ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى كوپتەگەن قازاقستاندىقتاردى الەۋمەتتىك سالانىڭ شىعىندارى كەسىپ تاستالا ما دەگەن ساۋال تولعاندىرادى.
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– قازىر شىن مانىندە ءبىز ۇنەمدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. ءبىز مينيسترلىكتەردىڭ, اگەنتتىكتەردىڭ, كوميتەتتەردىڭ سانىن ازايتتىق.
قازىرگى تاڭدا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق قورىنداعى, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارداعى بەيىندى ەمەس اكتيۆتەردەن ارىلۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىكتەرى جەرگىلىكتى جەرلەرگە بەرىلۋدە. ياعني, بارلىق وسى جۇيەلى جۇمىس قارجىنى ۇنەمدەۋگە باعىتتالىپ وتىر. شەنەۋنىكتىك, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار بايقاۋسىز «كوبەيۋگە» قابىلەتتى عوي. سوندىقتان, وقتىن-وقتىن قىسقارتۋلار جۇرگىزىلىپ تۇرعانى ءجون. ەكونوميكاداعى شىعىنداردى وڭتايلاندىرىپ, ەنەرگيانى, سۋدى ۇنەمدەۋ, باسقا دا رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ ساياساتى ومىرگە ەنگىزىلۋدە.
بىراق, الەۋمەتتىك سالادا ەشقانداي دا ۇنەمدەۋ جوسپارلانىپ وتىرعان جوق. ءبىزدىڭ حالىقتى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, جاردەماقىلار – مۇنىڭ بارلىعى قىسقارمايدى.
ر.فرانتسەۆ, «روسسيا-24»:
– ءسىزدى سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىڭىزبەن تاعى ءبىر مارتە قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىز. مەنىڭ ساۋالىم دا جەڭىسكە بايلانىستى. بىراق, ءبىرشاما باسقاشالاۋ. ايتۋلى داتا – ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى جاقىنداپ كەلەدى. ءسىز 9 مامىردا ماسكەۋدە وتەتىن سالتاناتتى شاراعا بارۋدى جوسپارلاپ وتىرسىز با؟ ەگەر, بارساڭىز, قانداي دا ءبىر كەزدەسۋلەر جوسپارلانعان با؟ وسى ساپار كەزىندە نە نارسەنى تالقىلاعاندى قالار ەدىڭىز؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– مەن 9 مامىرداعى جەڭىس پارادىنا قاتىسۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. بىزدە, قازاقستاندا دا 7 مامىر – وتان قورعاۋشى كۇنىنە ارنالعان شەرۋ وتەدى. شارا بارىسىندا مەن ءبىزدىڭ ارداگەرلەرمەن كەزدەسەمىن جانە 8 مامىردا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ ءماجىلىسى مەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ جيىنى بولاتىن ماسكەۋ قالاسىنا بارامىن. ءبىز وسى شارانى رەسەي پرەزيدەنتىمەن, سوندا بولاتىن باسقا دا ارىپتەستەرىممەن ءبىزدىڭ قاتىناستارىمىزدى تالقىلاۋ ءۇشىن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزۋگە پايدالاناتىن بولامىز.
70 جىلدىقتى مەرەكەلەۋگە قاتىستى ايتاتىن بولسام, ول ءبارىمىز ءۇشىن ورتاق ۇلى جەڭىس. ءبىز سول كەزدە ءبىر ەلدە بولدىق ءجانە ءبارىمىز بىرگە سوعىستىق. ءىس جۇزىندە رەسەيدەگى سياقتى قازاقستاننىڭ دا ءاربىر وتباسىنان بىرەۋ سوعىسقا قاتىسسا, بىرەۋ ۇرىس دالاسىندا قازا تاپتى. ارداگەرلەر قاتارى سيرەپ بارادى. ولاردىڭ بارلىعىن ءبىز ءوز قامقورلىعىمىزعا الدىق. مەن ارداگەرلەر قازاقستاندا جاقسى سەزىنەتىنىنە, قاجەتتىنىڭ بارىمەن قامتىلعانىنا سەنىمدىمىن.
9 مامىردىڭ ءمانى سوندا, بۇل – كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن ۇلى جەڭىس جانە ۇلى وسيەت – وتاندى ءبىزدىڭ اتالارىمىز قورعاعان سەكىلدى قورعاۋ. سوندىقتان, ءبىز بۇل كۇندى ءوزىمىزدىڭ مەرەكەمىز رەتىندە قابىلدايمىز.
ل.ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»:
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ بەدەرىندە تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن ۇلتتىق قۇندىلىقتار جۇيەسى قانشالىقتى وزگەردى؟ ءسىزدى قۇندىلىقتاردىڭ قازىرگى احۋالى قاي تۇرعىدان تولعاندىرادى؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– ءبىز قانشالىقتى وركەنيەتتى, ءبۇگىنگى زامانعا ساي بولامىز دەگەنمەن, قازاق حالقىنىڭ قادىم زاماننان بەرى كەلە جاتقان, جەكە وزىندىك, ءداستۇرلى قۇندىلىقتارى بار. قانداي كەزدە دە ءبىز مۇنى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ول قۇندىلىقتار – ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز, قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىعى, ۇلكەنگە – قۇرمەت, جاستارعا ىزەت ەتۋى, ايەل زاتىن سىيلاۋى, ازاماتتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرمالدىق, تۋىسقاندىق ءىلتيپاتى مەن كوڭىلى. وسىنداي قۇن دىلىقتارىمىزدى ءبىز ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك. بىراق, ەشتەڭە وزگەرمەي, قاتىپ قالمايدى عوي. ءبىز بۇگىنگى دۇنيەنىڭ قۇندىلىقتارى مەن مادەنيەتىن دە ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى ءوز مادەنيەتىمىزدىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋىمىز قاجەت. ۇيرەنۋىمىز كەرەك. مىسالى, نارىق ەكونوميكاسىنىڭ, قارىم-قاتىناستاردىڭ ءوز قۇندىلىقتارى بار, شەتەلدەرمەن قارىم-قاتىناستاردىڭ ءوز قۇندىلىقتارى بار. سوندىقتان, وزىمىزدىكىن ساقتاي وتىرىپ, وزگەلەردەن ۇيرەنىپ, مادەنيەتىمىزدى ودان ءارى وركەندەتۋىمىز كەرەك.
گ.جانداعۇلوۆا, «7 ارنا»:
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, قازاقستاندىقتار قاشاعان جوباسىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتقان ەدى. بۇل جوبانى بيىلعى جىلى ىسكە قوسۋ مۇمكىندىگى بار ما؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– قاشاعان – الەمدەگى 40 جىلداعى وتە ءىرى جاڭالىق. بۇل وتە كۇردەلى كەن ورنى. ەگەر, مۇنايشىلار تىلىمەن ايتاتىن بولساق, ونىڭ مۇنايى وتە جابىسقاق, كۇكىرتى كوپ جانە قىسىمى وتە جوعارى. مۇنداي كۇردەلى كەن ورنىن يگەرۋ وڭاي ەمەس.
ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىزعا سايكەس, ءبىز 2014 جىلى قاشاعاننان العاشقى مۇنايىمىزدى الۋدان ۇمىتتەنگەن ەدىك. بىراق, ءارتۇرلى كۇتپەگەن جاعدايلار بولىپ تۇرادى ەمەس پە. قۇبىرلاردا, سۋ استىنداعى جانە سۋ ۇستىندەگى قۇبىرلاردا جارىقشاقتار بايقالدى. ەگەر جۇمىس جالعاسا بەرگەندە ءىرى اپات ورىن الۋى ىقتيمال ەدى. سوندىقتان جوعارى قىسىمداعى قۇبىرلاردى اۋىستىرۋ ءۇشىن يگەرۋ ءىسىن توقتاتا تۇرۋعا ءماجبۇر بولدىق.
قازىرگى ۋاقىتتا كومپانيا قازمۇنايگازبەن بىرلەسىپ بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە. وسى جىلدىڭ اياعىندا نەمەسە 2016 جىلى مۇناي الۋعا ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. بۇل ءبىزدىڭ بارلىق باعدارلامالارىمىزدى ورىنداۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي كومەك بولادى. بۇل ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن «ۇلكەن» مۇناي مەن «ۇلكەن گاز», جاڭا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن سالۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
يۋ.جيحور, «نوۆوە پوكولەنيە»:
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىزدى حالىقتىڭ وسىنداي زور سەنىم ارتۋىمەن قۇتتىقتايمىن. قازاقستاندا اقپان ايىنىڭ ورتاسىنان بەرى سايلاۋ ناۋقانىنان كەيىن تەڭگە باعامىنىڭ كۇرت تومەندەۋى مۇمكىن دەگەن قاۋەسەت شىقتى. قىسقاسى, دەۆالۆاتسيا بولا ما؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– سايلاۋدان كەيىن كۇرت وزگەرەتىندەي ەشتەڭە دە بولمايدى. بۇعان ەشقانداي دا العىشارتتار جوق. قالاي جۇمىس ىستەدىك, سولاي ىستەي بەرەمىز. قازاقستاندىقتار مەنى بىلەدى, ەگەر سونداي ءبىر جاعداي تۋىنداسا مەن ونى ءوزىم ايتامىن. ودان قالاي قورعانۋعا, ساقتانۋعا بولاتىنىن ايتامىن. رەسەي رۋبلىنە قاتىستى تەڭگە باعامىندا دا ءبىرشاما قۇبىلۋلار بولعان ەدى. بىراق, قازىر وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, جاعداي تۇراقتاندىرىلدى.
سونداي-اق, ءبىز تەڭگە باعامىن ەركىنە جىبەرۋ ماسەلەسى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. بۇل – كۇردەلى ماسەلە. ءبىز مۇنى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىمەن بىرلەسىپ شەشپەكپىز, ولار بىزگە تەحنيكالىق كەڭەستەر بەرەدى. الايدا, ول جۇزەگە اسىرىلۋ ءۇشىن بەس جىلداي مەرزىم كەرەك. ال وسى ارالىقتا قازاقستاننىڭ قارجى جۇيەسى دامۋى ءۇشىن ارنايى جاعدايلار جاسالۋى ءتيىس.
د.يىلدىز, «جيھان» اقپاراتتىق اگەنتتىگى:
– ءسىزدى جەڭىسىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن. قازاقستان ورتا ازيانىڭ ەڭ دامىعان, ەكونوميكاسى ەڭ مىقتى ەلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. الدىمىزدا «ەكسپو-2017» كورمەسى كۇتىپ تۇر. قازىر جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا جانە كورمەگە قاتىساتىن مەملەكەتتەردىڭ سانىنا ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىز تولا ما؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– «ەكسپو-2017» ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءبىز ونى 160 مەملەكەتتىڭ اراسىنان جەڭىپ الدىق. بۇل بۇكىل قازاقستاننىڭ, اسىرەسە استانانىڭ كەلبەتىن وزگەرتەتىن بولادى, بۇرىن-سوڭدى ەلىمىزدە بولماعان جاڭا ورتالىق پايدا بولادى. قازىرگى نەگىزگى قۇرىلىستىڭ – ديامەترى 100 مەتر شاردىڭ ءىشىنىڭ بارلىعى زەرتحانا بولماق. وندا مۇحيتتىڭ تولقىنىنىڭ, جەلدىڭ, جەردىڭ استىنداعى ىستىق سۋدىڭ, سۋتەگىنىڭ قۋاتىن قالاي الۋ كەرەكتىگى جونىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. نىساننىڭ 8 قاباتىنداعى زەرتحانالاردا باسقا مەملەكەتتەردىڭ ءتيىستى كومپانيالارى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قازىرگى ىستەلىپ جاتقان جۇمىستىڭ بارلىعى تاعايىندالعان كەستەگە سايكەس ءجۇرىپ جاتىر. مەن ونى قاداعالاپ وتىرمىن, جاقىندا بارىپ بارلىعىن كوردىم, بارلىعى ۋاقىتىندا بىتەتىن بولادى. 2016 جىلدىڭ كۇزىندە بارلىق ەكسپو نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى.
ەكسپو-2017-ءنى وتكىزۋ ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءبىز قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن جانە الەمنىڭ بارلىق تاجىريبەسىن كورسەتكىمىز كەلەدى. قازاقستاننىڭ باستى پاۆيلونى ناقتى وسىعان ارنالادى. ول جەردە تولقىن, جەل, كۇننەن ەنەرگيا الۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارى, گاز, كومىر جانە تاعى باسقالار نەگىزىندە جاڭا ەنەرگيا كوزدەرى شوعىرلانادى. كورمەگە قازىر قولدا بار تەحنولوگيالارمەن قاتار, بولاشاقتا جارىققا شىعاتىن تەحنولوگيالار قويىلماق.
بۇعان قوسا, 150 گەكتار اۋماققا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى ءۇشىن نىساندار مەن پاۆيلوندار سالىنۋدا. ال ەكسپو-2017 كورمەسى اياقتالعاننان كەيىن بۇل عيماراتتاردىڭ بارلىعى تۇرعىن ءۇي, سونداي-اق, عىلىمي زەرتتەۋلەر الاڭدارى رەتىندە پايدالانىلاتىن بولادى. سونداي-اق, ءبىز وندا وسى وڭىردەگى جاڭا قارجى ورتالىعىن قۇرۋعا ۇمتىلامىز.
بۇل ورايدا, قازاقستاننىڭ ەكسپو-دان بولەك قىسقى وليمپيا ويىندارىن وتكىزۋ قۇقىعىن يەلەنۋ ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقانىن دا ەسكە سالعىم كەلەدى. بۇل تۋرالى شەشىم بيىل قابىلدانادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جاقسى ناتيجە بەرەدى دەپ ءۇمىتتەنەمىز.
س.كالينين, «ارگۋمەنتى ي فاكتى»:
– مەن بارلىق قۇتتىقتاۋلارعا قوسىلامىن. ەگەر مەنىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىم بولسا, وندا ءسىز ءۇشىن داۋىس بەرۋىم ابدەن مۇمكىن ەدى. استاناعا العاش تابانىم تيگەن كەزدە جانە اۋقىمدى وسى وزگەرىستەردى ءوز كوزىممەن كورگەن ساتتە تاريحتاعى تۇلعانىڭ ءرولى مەن ساياسي ەرىك-جىگەرى دەگەن تۇسىنىكتەردىڭ ءمانىن تۇيسىنە باستايسىڭ. وسىمەن بايلانىستى مىنانى سۇراعىم كەلەدى: ءسىز پرەزيدەنت لاۋازىمىندا ءوزىڭىزدىڭ باستى ەڭبەگىڭىز نە دەپ سانايسىز؟ ءوزىڭىزدىڭ كەزەكتى پرەزيدەنتتىك مەرزىمىڭىزدىڭ قارساڭىندا نەنى ءبولىپ كورسەتەر ەدىڭىز؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– پرەزيدەنت لاۋازىمىندا ۇزاق ۋاقىت بولعانىما قاراماستان, سايلاۋ ۋاقىتىندا مەن تولقىنىستى ساتتەردى باستان كەشتىم. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ادامدار ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن داۋىس بەرۋگە كەزەكتەردە تۇردى. ادامدار بالالارىمەن, نەمەرەلەرىمەن كەلدى, كوپشىلىگى بيۋللەتەندەردى جاشىككە بالالارىنىڭ سالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. مىنە, وسى سۋرەت مەنى وتە قاتتى تولقىتتى, بۇل – جۇرەكتىڭ ەڭ نازىك قىلىن قوزعايتىن نارسەلەر. كەشە ادامدار ماعان جانە مەنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارىما, قازاقستان باسشىسى رەتىندە جاساعان جۇمىستارىما باعالارىن بەردى.
كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن قازاقستان سىنعان توستاعاننىڭ جارىقشاقتارى سەكىلدى كۇي كەشتى. بارلىق ەكونوميكالىق بايلانىستار ءبىر ساتتە ءۇزىلىپ, بارلىق كاسىپورىندار توقتادى, جىلۋ جوق, كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ اۋلالارىندا وتقا ءشاي قايناتىلدى. مۇعالىمدەرگە, دارىگەرلەرگە, ارمياعا ەڭبەكاقى تولەنگەن جوق. زەينەتاقى بىرنەشە ايعا كەشىكتىرىپ بەرىلدى. جۇمىس تا جوق. ينفلياتسيا ايىنا 50 پايىزعا جەتتى, 1994 جىلى ول 2100 پايىزدى قۇرادى. ۇيدەن شىققان كەزدە كەمپىرلەر اسفالتقا جاتىپ, ماشينامدى توقتاتاتىن. مەن ولارمەن جۇمىسقا بارماي, ءبىر ساعات بويى اڭگىمەلەسەتىنمىن.
ماعان جۇرە ۇيرەنۋگە, قاجەتتى مامانداردى ىزدەپ تابۋعا تۋرا كەلدى. جانە قازاقستاندى وسى «اپاننان» الىپ شىعۋعا قول جەتكىزگەنىمدى ءوزىمنىڭ باستى ەڭبەگىم دەپ سانايمىن.
93-ءشى جىلى ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ كەرەك بولدى, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى جاڭا ۆاليۋتانى قولداۋ ءۇشىن قورلارىڭدا تىم بولماسا 500 ميلليون دوللار بار ما دەپ سۇرادى. جوق بولاتىن, قارىزعا الۋعا تۋرا كەلدى.
ال قازىر مۇلدەم جاڭا ءومىر قۇردىق. ءبىز الەمنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بۇگىندە وزىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن مىڭداعان ماماندى دايىنداپ الدىق. وزىمىزدە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت قۇردىق. 20 زياتكەرلىك مەكتەپتەردە قازاقستاننىڭ ەڭ دارىندى بالالارى وقيدى. بالالاردىڭ 90 پايىزىن بالالار باقشاسىمەن قامتاماسىز ەتتىك.
ءبىز مەديتسينانى جەتەكشى ستاندارتتار بويىنشا قالىپتاستىردىق, قازاقستانعا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن ادامدار مەديتسينالىق تۋريزم جاساۋ ءۇشىن كەلەدى. ءبىز جۇرەك جانە باسقا دا ماڭىزدى ورگاندار اۋىستىرىپ سالاتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا ەندىك. بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا جۇرەككە اشىق وپەراتسيا جاسالادى – مۇنداي ەشقاشان بولعان ەمەس. وسىنىڭ بارلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر جاسى 71 جاسقا دەيىن ۇلعايدى.
سونداي-اق, قيىن جىلدارى ءبىز جاڭا قالا تۇرعىزا الدىق. 250 مىڭدىق تسەلينوگرادتان ول قازاقستاننىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ميلليونعا جۋىق حالقى بار ەلورداعا اينالدى. استانا بارلىق قوناقتارىمىزدى تاڭعالدىرادى. وعان قاراپ, ەلىمىز دە ءوسىپ, وركەندەپ كەلەدى.
ر.سمىكوۆ. «ەۋرازيا» تەلەارناسى:
– ءسىزدى جەڭىسىڭىزبەن قۇتتىقتاۋعا جانە بەلسەندىلىگى جوعارى ەلىمىزدىڭ بولعانى ءۇشىن دە قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىز. وسىدان از عانا ۋاقىت بۇرىن ءسىز بەلارۋس جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرىمەن كەزدەسىپ, قازىرگىدەي الەمدىك ەكونوميكالىق قيىندىقتار جاعدايىندا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن تالقىلاعان ەدىڭىزدەر. سول ۋاقىتتا ۇكىمەتتەردىڭ ءىس-قيمىل جوسپارى دايىن بولعان كەزدە 8 مامىردا ماسكەۋدە كەزدەسۋگە ۋاعدالاسقان بولاتىنسىزدار. ءبىزدىڭ ۇكىمەت تاراپىنان بىرلەسكەن جۇمىستاردى ءارى قاراي قالاي جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى قانداي دا ءبىر ۇسىنىستار بار ما؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– بۇل كەزدەسۋدەن كەيىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىسا وتىرىپ, دەرەۋ جۇمىس جاساۋعا كىرىستى. بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ناقتى باعىتتارىمىز كوپ. ماسەلەن, رۋبل دەۆالۆاتسياسىنان كەيىن رەسەيلىك تاۋارلاردىڭ باعاسى تومەندەدى. بۇل تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى, الايدا بۇدان ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەر زارداپ شەكتى. سوندىقتان, ءبىز دەرەۋ بايلانىس ورناتىپ, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز وداقتاس مەملەكەتتەر رەتىندە بۇل ماسەلەنى وڭتايلاندىرۋ قاجەتتىگى جونىندە كەلىسىمگە كەلدىك. ورتاق كوزقاراس تابىلعانداي بولدى.
8 مامىردا ماسكەۋدە جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى وتەدى جانە ءبىزدىڭ ۇكىمەتتەرىمىز اتقارىلعان جۇمىستار جونىندە ەسەپ بەرەدى. قازىر جاعداي تۇراقتاندىرىلدى. بۇعان قوسا, مەن بۇرىن قازاقستاندىق بيزنەسكە باسەكەگە قابىلەتتىلىككە دايىندالۋ قاجەتتىگى جونىندە ەسكەرتكەنمىن. ەگەر, ءبىزدىڭ كاسىپورىندار جوعارى ساپالى, جاقسى باعاداعى تاۋارلاردى ءوندىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن باسەكەلەستىككە دايىن بولماسا, وندا ولار ەۋروپالىق وداقپەن جانە باسقا ەلدەرمەن قالاي باسەكەلەسەدى؟ بيزنەس كۇرەستە شىنىعۋى قاجەت.
س.تۋماكوۆا, تاسس:
– پرەزيدەنت مىرزا, سايلاۋداعى جەڭىسىڭىزبەن بىرگە جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ارتتى ما؟ تاۋەلسىز ەلدى باسقارۋ قاي كەزدە جەڭىل بولدى – جولدىڭ باسىندا ما, الدە, كوپ جۇمىس اتقارىلعان قازىرگى كەزدە مە؟
ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى:
– ەگەر, سايلاۋدان كەيىن جەڭىلدەنىپ قالدى ما دەگەنگە كەلەتىن بولساق, ارينە, سولاي. سەبەبى, كۇتۋدىڭ قوبالجۋعا تولى كەزەڭى ارتتا قالدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر – ولار دا قاراپايىم ادامدار. ەندى, سايلاۋدان كەيىن جۇمىستىڭ جاڭا كەزەڭى شۇعىل باستالادى. مەنىڭ ءبىرىنشى جۇمىسىم – 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى قۇرۋ تۋرالى كوميسسيانى جاساقتاۋ بولاتىن شىعار. سودان كەيىن ءبىز ولاردىڭ ءاربىن پۋنكتىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەتىن بولامىز.
بۇل رەفورمالاردى, بارلىق باعدارلامالارىمدى مەن سايلاۋدىڭ الدىنداعى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاقىندا وتكەن سەسسياسىندا, ۇكىمەتتىڭ وتىرىستارىندا ايتقان ەدىم. رەسپۋبليكالىق قوعامدىق شتابتىڭ وكىلدەرى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە بارىپ, ۇسىنىلعان باعدارلامالار تۋرالى ايتتى.
قازاقستاندىقتار وزدەرىنىڭ داۋىستارى ارقىلى قايتا قۇرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا كارت-بلانش بەردى. حالىق ەلدەگى تىنىشتىقتى, تۇراقتىلىقتى ساقتاي كەلە, حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتا كەلە, بۇعان دەيىنگى اتقارىلعان ىستەردى ودان ءارى جالعاستىرۋدى قالايدى.
سىزدەردىڭ بارلىعىڭىزعا سايلاۋدى ناسيحاتتاۋعا قاتىسقاندارىڭىز ءۇشىن ءۇلكەن العىس ايتقىم كەلەدى. بارشاڭىزعا مىقتى دەنساۋلىق, باقىت جانە تابىستار تىلەيمىن.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
