سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەربولات شادراحوۆ
ۇيدەن شىعىپ, قاسقا جولعا تۇسكەنىم سول ەدى, ءبىر شەتەل ماشينەسى قاسىما كەپ توقتاي قالدى. رۋلدەگى مۇرتى تەبىندەگەن بوزبالا جىگىت الدىڭعى ەسىكتى اشىپ, قولىن بۇلعادى. ء«بىر نارسە سۇراعىسى كەلدى مە ەكەن؟» دەپ ەسىكتەن ۇستاپ, ەڭكەيدىم.
– كوكە, ءسىزدى تانىپ, توقتادىم. نەگە جاياۋ ءجۇرسىز؟ ايتىڭىز, اپارىپ تاستايىن.
– جوق, اينالايىن, ءوزىم بارام. مەشىتتىڭ ماڭى عوي.
– جوق, كوكە, ءسىزدىڭ جاياۋ جۇرگەنىڭىز ماعان ۇيات. ءسىزدى نەگە جاياۋ بارا جاتىر دەپ تاڭعالىپ تۇرمىن.
– مەن اۋىلعا جاياۋ ءجۇرۋ ءۇشىن كەلەم.
– الماتىدان با؟
– ءيا. ءوزىڭ قاي بالاسىڭ؟ – دەدىم جىعا تاني الماي بەتىنە شۇقشيىپ.
– مەن ءجاليدىڭ بالاسى ءناسىپپىن. ءبىر رۋدانبىز عوي. اۋىلدا پەتۋح دەسەڭىز, ءبارى بىلەدى.
– سوندا سەنىڭ قوراز بولعانىڭ با؟ – دەپ تاڭعالا قارادىم.
– وتىر, كوكە!
ول ءوڭ-جۇزىندە ماسات سەزىم قالقىپ, ماشينەنى زىر قاقتىردى. ءبىر كوشەدە ءبىر ماشينە جەلمەن جارىسىپ, جۇيتكىپ كەلەدى.
– ءيا, كوكە, ءىنىڭىز اۋىلدى ۇستاپ تۇر عوي, – دەپ پەتۋح ماسات سەزىمى مولايىپ, كوز قيىعىن تاستادى.
– مەن كۇنىنە سەگىز مىڭ ادىم اتتايمىن. ول دەنساۋلىققا وتە پايدالى.
– ءبىز سەگىز ادىم جەر جۇرمەيمىز. ءتاۋىر جىگىتتەر ماشينەدەن تۇسپەيدى.
– ناشار جىگىتتەر دە بار ما؟
– كۇنىن كورە الماي جۇرگەندەر كوپ قوي. بازارعا بارساڭىز, ەسەك اربا سۇيرەتىپ جۇرگەندەردى كورەسىز.
– سوندا ولار كىمدەر؟ – دەدىم مەشىتتىڭ توبەسى كورىنگەن كەزدە.
– ونى بارا كورەسىز. سولارعا پەتۋح دەسەڭىز, ءبارى مەنى ايتادى. بازاردى ۇستاپ تۇر عوي ءىنىڭىز. ماشينە كەرەك كەزدە ايتىڭىز, اڭگىمە جوق, – دەپ قيىق اي توبەسىنە قوناقتاعان مەشىت جانىنا كەپ توقتاي قالدى.
– ەسىمىم كىم دەدىڭ؟
– ءناپىل. كليشكام پەتۋح.
– كوپ جاسا! – دەپ ماشينەدەن تۇسە بەردىم.
مەن دە وسىلاي ءبىر ءسات ءتاۋىر جىگىتتىڭ ساناتىنا ەندىم.
«جازۋشى دەگەن...»
ايىندا-جىلىندا ءبىر كەزدەسە قالعاندا, سىنىپتاستارىم «الىپ قويسايشى» دەپ استى-ۇستىمە تۇسەدى.
– مەن قويعانمىن. سەندەر ليمونادتى اششىسىنىپ جۇرگەندە, مەن «پورتۆەين-12»-مەن اۋىزدانىپ, جينالىسقا ءتۇسۋشى ەدىم عوي. وتستاۆكاعا شىقتىم, – دەسەم دە, ءبىر ءسوزدى قايتالاپ, قاجاي بەرەدى.
– ەڭ بولماسا ءبىر الىپ قويسايشى, – دەپ ولەردەگى ءسوزىن ايتىپ وتىرىپ الادى.
– جازۋشى ەمەسسىڭ بە, ىشپەيتىن جازۋشى بولا ما؟ – دەپ كاسىبىمە دە قول سۇعا باستايدى.
مەن بىراق سەرتتەن تايمادىم.
ەل بولعاسىن ءولىم-ءجىتىمسىز بولا ما؟ قارالى اس ۇستىندە دە: «سەن جازۋشى ەمەسسىڭ بە, ءبىراۋىز لەبىز ايتسايشى», – دەپ قالام-قارۋىمدى وزىمە كەزەيدى.
– سويلەۋدىڭ دە ءجونى بولادى. بۇل مەن سويلەيتىن جەر ەمەس, – دەپ ءۋاج ايتام.
– سەنى دە جازۋشى دەيدى-اۋ, – دەپ تۇقىرتا ايتىلعان ءسوز تۋرا اتىلادى...
سۋ – جازدىڭ جانى, شىلدەدە سۋعا سۇڭگۋ اۋىلعا بارعانداعى اڭسارىم. وزەن جاعاسىندا ۇلكەن سۋعا ءۇڭىلىپ تۇرىپ تا:
– سەن جازۋشى ەمەسسىڭ بە, باستا! – دەپ ءيىر-ءشيىر تولقىنعا سەسكەنە قارايدى قاتار-قۇربى.
سىرداريا – كارى دوسىمىز. بالا كۇنىمىزدە الىستان جۇگىرىپ كەپ, تىك شانشىلىپ سۇڭگىسەك, ءالى دە قارىمىمىز قايتقان جوق. مەن سۇڭگىگەندە ولار كىرپىك قاقپاي قاراپ تۇرادى, سۋ پەرىسى كىمگە قول سوزار ەكەن دەگەندەي كۇمان كوكەيدە بۇلكىل قاقپايدى دەيسىڭ بە؟ بۇلار مەن ەرتىپ كەلمەسەم, ءۇي تۇبىندەگى ۇلكەن سۋعا قاراي شىلىڭگىر شىلدەدە دە اياق باسپايدى ەكەن.
– راقاتىن-اي! – دەدى بىرەۋى بەتىنەن سورعالاعان سۋدى الاقانىمەن ءسۇرتىپ تۇرىپ.
– وسى سۋ ءۇشىن مىڭ شاقىرىمنان كەلىپ تۇرمىن عوي, – دەسەم, تاعى دا كاسىبىمدى كولدەنەڭ تارتادى.
– سەن جازۋشى ەمەسسىڭ بە؟
جازۋشى دەگەن ءبىر كوزگە شىققان سۇيەل بولدى. كەزىندە اگرونومدىق ءتالىمىمدى تاستاپ كەتىپ ەدىم, جالعاستىرا بەرگەندە ءوزىم دە وسىلاي جازۋشىلاردى وققا بايلاپ جۇرەر مە ەدىم دەپ ويعا باتام.
جابايى ساۋدانىڭ جاۋابى
جۇگەرى جەپ وسكەن بالامىز, «جۇگەرى – جۇعىمدى داقىل» دەگەن حرۋششەۆتىك ناۋقان دا ەمىس-ەمىس ەسىمدە. ءشاۋ تارتساق تا, ءار نارسەگە كوڭىل اۋدارىپ, كوز ساپ جۇرەر بىرەۋمىز. «ساياحات» اۆتوۆوكزالىنداعى جايما بازاردا بۋى بۇرقىراعان جۇگەرىنى كورىپ قاپ:
– جۇعىمدى داقىل قانشادان؟ – ءوزىم قاتارلاس سارى قارىن ايەلگە ءازىل جۇگىرتىپ, ساۋال تاستاپ ەدىم:
– نە دەپ تۇرسىڭ؟! – دەپ شاڭق ەتە قالدى. جابايى ساۋدا وڭاي ما, كۇنۇزاق ەكى اياعىمەن تىك تۇرىپ قاجىعان شىعار, ونىڭ ۇستىنە «جۇگەرى – جۇعىمدى داقىل» دەگەن لۇعات سوزدەن حابارى جوق بولار. – قايناعانىنىڭ دا, قايناماعانىنىڭ دا باعاسى بىردەي. ەكەۋى دە تىكىرەيىپ تۇر عوي, قاراسايشى, كوزىڭدى اشىپ. ساعان قايسىسى كەرەك؟ الساڭ ال, الماساڭ باسىمدى اۋىرتپا, – دەپ ناقتى جاۋابىن بەردى. شاڭك-شاڭك ەتكەن ايەلدىڭ قولىنان جۇگەرى جەگەندەي بوپ, كەرى بۇرىلىپ كەتتىم.
سالىپ ۇرىپ پويىزعا شىعار تەمىرجول ۆوكزالىنا كەلسەم, ەكى ءجاسوسپىرىم ساپ-سارى تورلاما قاۋىندى بىرىنە ءبىرى لاقتىرىپ, ۆاگونعا تامان جاقىنداتىپ جاتىر ەكەن.
– بۇل ءوز ونىمدەرىڭ بە, الدە تاشكەن جاقتان الدىردىڭدار ما؟ – دەپ سۇرادىم ادەتتەگىدەي اۋەنگە سالىپ. سارى تورلامانى قاعىپ العان سارى بالا جوپەلدەمە جاۋاپ بەردى.
– الاسىز با, المايسىز با؟ ءبىز كانيكۋلدا ءجۇرمىز. مەشايت ەتپەڭىز.
ء«ا-ءا, جازعى كانيكۋلدا جالدانىپ, نان تاۋىپ جۇرگەن بالدار بولدى عوي. ۇلكەننىڭ ءبىراۋىز ءسوزى سونشا شىمبايىنا باتىپ كەتكەنى مە؟ ءبىز دە ەسەك ارباعا قاۋىن تيەپ ءوسىپ ەدىك. «ساۋدا ساقال سيپاعانشا», دەگەنمەن ساتۋشى مەن الۋشىنىڭ اراسىندا نازىك ءبىر وتكەل تارتىلماي ما؟». وسى كۇنى جابايى ساۋدا جامباس كوتەرە باستادى. دەگەنمەن ساۋداعا دا مادەنيەت كەرەك. «وزبەك – ءوز اعامنان» ۇيرەنەر نارسە از ەمەس.
توراڭعىنىڭ ساياسى
اۋىلعا بارسام, قۇربى-قۇرداستارىم اياعىمدى جەرگە تيگىزبەيدى.
– سۋعا تۇسەسىڭ بە؟ بىراق قازىر سۋ دەگەنىڭ سۋ ەمەس, ۋ. اعىن سۋدىڭ ءبارى كۇرىشكە سەپكەن گەربيتسيدپەن ۋلانىپ قالعان, – دەپ وزدەرىن-وزدەرى قايتارىپ تاستايدى.
– كارىستىڭ كوكسيىنە اپارايىق, بۇنىڭ كارىستىڭ شەمىشكەسى مەن كوكسيىنە تابەتى تارتىپ تۇرادى عوي, – دەگەندە, شيەلىگە جەتكەنشە پويىزدا وقىپ كەلگەن اناتولي كيمنىڭ كىتاپتاعى تومپيعان بەينەسى كوز الدىما كولەڭ ەتە قالدى.
– توراڭعىعا اپارايىق, – دەدى وقىعان-توقىعانى كوپ, بىراق جولى بولماي جۇرگەن وتەگەن. اكىمدى سىنايمىن دەپ بيلىك قىرىن قاراپ, وسى اۋىلدىڭ «ارام شوبىنە» اينالعان جايى بار.
– اتتانايىق! – دەپ بىردەن كەلىسىم بەردىم. داريا جاعاسىنداعى كوپتەن كورمەگەن ۇزىن بويى كوك تىرەپ تۇنىپ تۇرعان توراڭعى توعايى كوز الدىما كولەڭ ەتتى. بۇل – ءوزى شولەيت ايماقتار مەن وزەن اڭعارلارىندا وسەتىن تۇك جاپىراقتى كوپجىلدىق كونە اعاش. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سىرداريانىڭ كوركى. ون شاقتى شاقىرىمنان سوڭ-اق شوق-شوق اعاش توعايى شاڭقاي دالادا كوزگە سايا بوپ كورىنە باستادى.
– بۇرىنعى جەرگە مە؟ – دەدى شوپىر جىگىت يەك قاعىپ.
– ءدال سولاي, – دەدى جولباسشى وتەگەن.
توراڭعى توعايى دالانى جاپىراعىمەن بۇركەپ, قالقان بوپ تۇرعانداي. قاتپار-قاتپار ءدىڭى كۇننىڭ ىستىعىن بويىنا ءسىڭىرىپ, الاقانداي جاپىراقتارى ادامدارعا سايا بولعان قورعانىش سەكىلدى. وتىراتىن جەر دە ارناپ سوعىلعان تاپال ۇستەلدەي ىڭعايلى ەكەن, بىراق ءشوپ-شالامنىڭ ۇستىنە قوناقتاپ, جالبىراپ جاتقان جىرتىلعان گازەت پەن قول سۇرتكىش جۇقا قاعاز كوزگە قوراش كورىنەدى, دوڭگەلەنىپ جاتقان كونسەرۆى قالبىرى مەن سورايىپ جاتقان اق اراقتىڭ بوتەلكەسى دە از ەمەس.
– وسى جەر مە؟ – دەدىم جول باستاۋشى وتەگەنگە.
– وسى. بۇل جەرمەن سالىستىرعاندا يالتاڭ دا, قىرىمىڭ دا جولدا قالادى.
– بۇدان گورى تازالاۋ جەر جوق پا؟
– وسى جەر ءبىزدىڭ تۇراعىمىز.
ءسال لەكىگەن جەلمەن بىرگە قاڭسىق ءيىس مۇرنىمدى قىتىقتاي باستادى.
– ءدال وسى جەر مە؟ – دەپ تاعى دا نىعىزدادىم.
– نە, ۇناماي تۇر ما؟
– وۋ, مىناۋ قوقىر-سوقىر تاستايتىن جەر عوي.
– انە, قالالىقتار تۋعان جەرىن مەنسىنبەيدى, – دەدى ءبىر سىنىپتاس.
– سەن فۋتبولدىڭ جانكۇيەرىسىڭ, – دەدىم قورازدانىپ تۇرعان سىنىپتاسقا قاراپ. – كەشە الەم چەمپيوناتىندا جاپوندار دانيادان جەڭىلىپ تۇرسا دا, وزدەرى وتىرعان ستاديوندى جىلان جالاعانداي عىپ تازارتىپ كەتكەن جوق پا؟ – دەپ ەدىم, كوزى اشىق وتەگەن:
– ءيا, وبال بولدى, 3:2 عىپ جەڭىپ تۇرىپ, 4:3 بوپ جەڭىلىپ قالدى, – دەپ ءسوزىمدى قۇپتادى.
– جەڭىلسە دە, ەش وكپە-نازسىز شەتەلدىڭ ستاديونىن مۇنتازداي تازارتىپ كەتتى عوي. سەندەر نەگە ءوز جەرلەرىڭدى تازا ۇستامايسىڭدار, – دەپ ەدىم, ءبىر سىنىپتاس ءسوزىمدى قارماققا ءىلىپ اپ, سۋ استىنان بۇلكىلدەتىپ تارتا باستادى.
– سەن بۇرىنعى سىنىپتاس ەمەسسىڭ, وزگەرەيىن دەپسىڭ...
– سەندەر قاشان وزگەرەسىڭدەر؟ – قارماققا تۇسكەن بالىق بوپ بۇلقىنىپ قالدىم. – مەن كەتتىم. مىنا جەردە وتىرا المايمىن.
– وندا كوكسيگە بارايىق. بۇنىڭ كوكەيىن تەسىپ تۇرعان كارىستىڭ كوكسيى عوي, – دەپ تاعى بىرەۋى ءىلىپ كەتتى.
– و جەر, بۇ جەرگە قاراعاندا تازا, – دەپ ماشينا ەسىگىن اشتىم.
بويى كوك تىرەگەن توراڭعى توعايى تومسارىپ قالا بەردى. جاسىل جاپىراعى دا تازالىق تىلەپ جالبىراپ تۇرعان سەكىلدى. ايتۋعا ءتىل جوق, بىراق ءبىر كۇنى تابيعات تا وڭدىرماي سويلەپ, ويىنداعىسىن اقتارادى.
ءدال تۇبىندە كارى سىرداريا ءىشىن باسىپ, شىمىرلاپ اعىپ جاتىر.
ءتۇزۋ مەن قيسىق
جاس ۇلعايعان سايىن ءتۇزۋ سويلەيتىندەرگە كۇمانمەن قارايتىن بولدىق, ال قيسىق سويلەيتىندەردىڭ اۋزىندا بۇلقىنىپ ءبىر اقيقات جاتادى. بۇنىڭ ۇلى مىسالى, جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن جازۋشىلار وداعىندا وتكەن «اۋىسىپ كەلگەن القا بي» كولبينمەن كەزدەسۋ ەدى. ءسوز باستاعان ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءالجاپپار ابىشەۆ اقساقال: ء«بىز سىزدەي باسشىنى 25 جىل كۇتتىك» دەگەندە, كوڭىلى كۇپتى ەل-جۇرت ءۇن-ءتۇنسىز قالدى. جۇبان مولداعاليەۆتىڭ «قىزدارىمىزدى ەتىكپەن تەپكىلەپ, ۇلدارىمىزدى يتكە تالاتقان كورىنىستى كورگەنشە مەن كەشەگى سوعىستا نەگە ءولىپ كەتپەدىم» دەگەن ءسوزى سول كەزدە «قيسىق ءسوز» بوپ جينالىس حاتتاماسىنا تۇسكەنمەن, ەل اۋزىندا اڭىز بوپ ايتىلىپ قالدى.
1991 جىلى ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىنىڭ الدىندا ءجاسوسپىرىم ۇلىما كەزدەسىپ قالعان بەلقۇرداس:
– نەعىپ ءجۇرسىڭ؟ – دەيدى.
– نانعا كەلدىم.
– ءبىر ءۇزىم نانعا قاراپ قالدىق قوي, – دەيدى ماڭدايىن تىرجيتىپ.
قايتا قۇرۋدىڭ الاشاپقىنىندا ايتىلعان سول ءسوزدى قىرما ساقال بالام الىگە دەيىن اۋزىنان تاستامايدى.
ءتۇزۋ سوزدە تاقتايداي تەگىس ءتارتىپ بار, قيسىق ءسوز ىزىڭداعان ماسا سەكىلدى دەنەڭدى ءبىر شۇقىپ اپ, تەرىڭدى اشىتادى. بىراق بۇنى ماسا شاققان ادام بىرازعا دەيىن ايتىپ جۇرەدى, ماسا شاققان جەردىڭ ءتۇرتيىپ ورنى قالادى. جازۋشىلار وداعىنا كەلگەن ءبىر ءىرى شەنەۋنىك: «تالاي جەردە ىستەپ ەدىم, جازۋشىلار وداعىنا العاش كەلۋىم, جۇرەگىم دۇرسىلدەپ تۇر» دەگەندە, ءبىر ايتقىش: «سۋدان ۇرتتاپ قويىڭىز, جۇرەك ورنىنا تۇسەدى» دەپ دەمەۋ بەردى. شەنەۋنىك سول ءسات مولتىلدەپ سۋ قۇيىلعان قىرلى ستاكانعا كوزىن سالدى, بىراق ءدام تاتپادى. ساناسىنداعى سۋ مەن ۋدىڭ ايقاسى بىردەن بايقالىپ قالدى.
«سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدى», ءسوز تۇزەلمەي, ءبىز تۇزەلمەيمىز. ءتۇزۋ ءسوزدىڭ سوڭىنان ەرگەن «قيسىق ءىنىسى» اقيقاتتى ايتا قالسا, ماڭعاز اعاسى ەستىمەي قالا بەرەدى. سوندا دا ءتۇزۋ مەن قيسىق سىزىق قاتار جۇرەدى. بۇل – گەومەتريا زاڭى. «سىزبا گەومەتريانى تاپسىرساڭ, ۇيلەنۋگە جول اشىق» دەيدى ەكەن ءتۇزۋ مەن قيسىقتىڭ زاردابىن تارتقاندار. بۇل – ءومىردىڭ قاتاڭ ەرەجەسى, ولار جابىسىپ تۇرعان سيام ەگىزدەرى سياقتى جۇپتارى
جازىلمايدى.
ءتۇزۋ ءجۇرىپ, ءتۇزۋ تۇرعانعا نە جەتسىن! ءتۇزۋ اعاسىنىڭ سوڭىنان قيسىق ءىنىسى ءتىلى تۇزەلگەنشە ەرىپ جۇرە بەرسىن, قيسىقتى دا تۇزەتەتىن كۇن تۋار. اڭگىمە سوزدەن باستالدى. ءسوز ولمەيدى, ول ومىرگە بارىنەن بۇرىن كەلگەن.
قۋاندىق تۇمەنباي,
جازۋشى
