ەڭسەگەي بويلى, تاۋ تۇلعالى كەنجەكەڭنىڭ ايتۋىنشا, اكەسى اتاقۇل اقساقال دا بويشاڭ, قولى قارۋلى كىسى بولىپتى. وتكەن عاسىر باسىندا تۋىپ, قازاقتىڭ باسىنا تۇسكەن نەبىر ناۋبەتتىڭ بارىنەن ەتىنىڭ تىرىلىگىمەن جەڭىپ وتكەن اتاقۇل تولەباي ۇلى 1930 جىلى «ەركىنشىلىك» اتاۋىمەن ارتەل قۇرىپ, كەيىن ونى اتاقتى ۇجىمشارعا اينالدىرعانداردىڭ ءبىرى.
ۇيدەگى ءتورت پەرزەنتتىڭ كەنجەسى بولىپ, جانىندا كوبىرەك جۇرگەندىكتەن بە ەكەن, اكە تاربيەسى, اكە ونەگەسى كەنجەحانعا كوبىرەك ىقپال ەتىپتى. اتاقۇل اقساقال ءۇش ۇل, ءبىر قىزىن قۇداي قوسقان قوساعى ناحاي بەسكەمپىرقىزىمەن بىرگە قاناتتىعا قاقتىرماي جەتكىزىپ, اتۇستارلارىنىڭ ءبارىن وقىتىپ, ءبىلىمدى ازامات ەتىپ وسىرۋگە بار كۇشىن اياماپتى.
كەنجەكەڭنىڭ اعالارى جاقسىلىق پەن تاستانبەكتىڭ مەڭگەرگەن ماماندىعى اگرونوم ەكەن دە, ءبىر ۇيگە ەكى اگرونوم جەتەدى دەدى مە, كەنجە ىنىسىنە ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە بارۋدى ۇسىنىپتى. وسىلايشا, 1973 جىلى الماتىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋشى-ەكونوميست ماماندىعىنا وقىپ, ءبىتىرىپ شىققان جاس ماماننىڭ ەڭبەك جولى كيروۆ اۋدانىنداعى حح پارتسەزد اتىنداعى كەڭشار قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ ەسەپشىسى قىزمەتىنەن باستالدى. جاستىق جىگەرى قايناعان جاس مامان تەز كوزگە ءتۇسىپ, وسى شارۋاشىلىقتىڭ كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. بىرەر جىل قىزمەت ىستەگەن سوڭ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە نۇسقاۋشى بولىپ اۋىستى. 1985 جىلى مامىر ايىندا «ماقتالى» كەڭشارىنىڭ پارتكوم حاتشىلىعىنا سايلاندى.
بۇل كەڭشار اۋدانداعى ورتا دەڭگەيلى شارۋاشىلىقتاردىڭ قاتارىندا ەدى. جاس پارتكوم حاتشىسى ەڭبەكتەگى العاشقى ۇستازدارىنىڭ ءبىرى تويىم ءجۇنىس ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان تىڭ ادىستەر مەن تەحنولوگيالاردى باتىل ەنگىزۋگە بەلسەنە استالىستى. 1986 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شارۋاشىلىق ماقتا جوسپارىن ارتىعىمەن ورىنداپ, باسقا دا كورسەتكىشتەردەن جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزىپ, ۇجىم مۇشەلەرى وبلىس, اۋدان باسشىلارىنىڭ الدىندا ۇلكەن ابىرويعا بولەندى.
1987 جىلى ىسكەرلىگى, ۇيىمداستىرۋشىلىعى باعالانعان تويىم ءجۇنىس ۇلى لەنين (قازىرگى قازىعۇرت) اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىعىنا اۋىستىرىلادى دا, ءبىلىمدى, ساۋاتتى مامان كەنجەحان اتاقۇل ۇلى 1988 جىلى كەڭشار ديرەكتورى بولىپ سايلانادى. سول ۇلكەن شارۋاشىلىقتىڭ تىزگىنىن ۇستاعاندا كەنجەكەڭنىڭ جاسى نەبارى 33-تەن ەندى اسقان ەكەن... دەگەنمەن, شارۋاشىلىق جۇمىسى وزىنە ەتەنە تانىس. تەك ەندىگى جەردە تىكەلەي باسشى رەتىندە ۇيرەنگەن جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ, ودان ءارى جالعاستىردى. بار قايرات-جىگەرىن باستى ماقسات جولىنا جۇمساۋعا تىرىستى. جان-جاقتى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە ونىمدىلىكتى ارتتىردى.
كەيىنىرەك, 1994 جىلى كەنجەحان اتاقۇل ۇلى وسى باعىتتا جيناعان تاجىريبەسىن جەتىلدىرە ءتۇسىپ, تەرەڭىرەك زەرتتەۋ نەگىزىندە ۆ.ر.ۆيليامس اتىنداعى قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ارنايى كەڭەسىندە «وڭتۇستىك قازاقستان جاعدايىندا ورتا تالشىقتى س-4727, س-6514 ماقتا سۇرىپتارىنا قولداناتىن «سيحات» دەفوليانتىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىقتى.
1991 جىلدىڭ باسىندا باسقارۋ جۇيەسى وزگەرتىلىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءارى كەڭەس توراعاسى بولىپ تويىم ءجۇنىسوۆ تاعايىندالدى دا, سىر مىنەز شاكىرتى كەنجەحاندى ءوزىنىڭ وڭ قولى, ياعني ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقىردى.
1992 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلىمىزدە اتقارۋشى بيلىك تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەندە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جاڭا باسشىسى م.ف.ۇركىمباەۆتىڭ بۇيرىعىمەن ءبىلىمدى, قايرات-كۇشى بويىنداعى, كوزقاراسى تىڭ, ءىسى شيراق, ىسكەر ازامات كەنجەحان تولەباەۆ ماقتاارال اۋدانىنىڭ تۇڭعىش اكىمى بولىپ تاعايىندالدى. كەنجەكەڭنىڭ باسشىلىققا كەلگەن كەزى قيىن-قىستاۋ, وتپەلى كەزەڭ بولاتىن. ەلىمىز باياعى جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت تۇزەگەن. اسىرەسە جەردى جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى قىزۋ قولعا الىنعان ۋاقىت. بۇعان جۇرتشىلىق العاشقىدا تۇسىنبەستىكپەن قارادى. سونى ءتۇسىندىرىپ, كوپتىڭ كۇدىكتى كوڭىلىنە ءۇمىت ۇيالاتتى. اۋىل حالقى بارىنە كونىپ, ەسەلى ەڭبەك ەتتى.
1997 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندە پرەزيدەنتتىڭ «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» جارلىعى شىقتى. سوعان وراي اسىقاتا, جەتىساي, ماقتاارال اۋداندارى تاراتىلىپ, ولاردىڭ اۋماعىندا اكىمشىلىك ورتالىعى جەتىساي قالاسىندا بولاتىن ماقتاارال اۋدانى قۇرىلدى. ىرىلەندىرىلگەن اۋداننىڭ اكىمى وماربەك نۇرجانوۆ بولدى دا, كەنجەحان تولەباەۆ اكىمنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل قىزمەت تە وڭاي بولمادى. اعىن سۋى جەتپەي قينالعان ديقانداردىڭ داۋ-شارىن دا باستان وتكەردى. تەرىمگە تەحنيكا از, قول كۇشى جوق, الا جازدايعى ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن ءراسۋا ەتىپ, كوز جاسى كول بولعانداردى دا كوردى. اۋدان باسشىسى ءبىردى ەكى ەتە الماي, جارتى جىل بويى ايتىسىپ-تارتىسىپ, ءۇش اۋداندى بىرىكتىرۋگە قاتىستى ايقاي-شۋدى باسامىن دەپ جار قۇلاعى جاستىق كورمەي جۇرگەندە ادال كومەكشىسى بولۋعا تىرىستى.
1998 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەل باسقارۋدان تاجىريبەسى مول, ەل قىزمەتىندە ابدەن ىسىلعان كەنجەحان اتاقۇل ۇلى شاردارا اۋدانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالدى. شاردارا, نەگىزىندە كۇرىش وسىرۋگە بەيىمدەلگەن ءوڭىر. ال كۇرىش دەگەنىڭىز سۋدى كوپ تالاپ ەتەتىن داقىل. سوڭعى جىلدارى سۋ تاپشىلىعى بولىپ, كۇرىشتىڭ ونىمدىلىگى ازايعان. ءارى بۇل اۋداننىڭ ونەركاسىپ, ءوندىرىس ورىندارى توقتاپ, ەكونوميكالىق جاعدايى ناشارلاپ كەتكەن كەز ەدى. جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن كۇرت بەتبۇرىس جاساۋ كەرەك بولدى. جاڭا باسشى ويلانا كەلە, ءوزى ماقتانىڭ ىشىندە تۋىپ-وسكەندىكتەن, شاردارالىقتاردى تىعىرىقتان الىپ شىعار جالعىز جول – وسى ماقتا سالاسىن دامىتۋ دەپ شەشتى. ءتيىستى مامانداردى ماقتا وسىرۋگە جۇمىلدىرىپ, قاجەتتى تەحنيكالارمەن جاراقتادى. ناتيجەسىندە, العاشقى جىلدىڭ وزىندە ءونىم جامان بولمادى, 24 مىڭ توننا ماقتا جينالدى. ەلدىڭ دە ەڭسەسى كوتەرىلىپ, باسشىلىققا دەگەن سەنىمى ارتا باستادى. كەيىنىرەك اۋدان حالقى قيىن-قىستاۋ كۇندەردە تىعىرىقتان الىپ شىققان ەڭبەگىن ەسكەرىپ, كەنجەحان تولەباەۆقا «شاردارا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن بەردى.
1999 جىلدىڭ تامىز ايىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ بەردىبەك ساپارباەۆ تاعايىندالدى دا, ونى ماقتاارال اۋدانىنىڭ اكىمى ەتىپ اۋىستىردى. ءسويتىپ, كەنجەحان اتاقۇل ۇلى ءوزى تۋعان, كىندىك قانى تامعان اۋدانعا قايتا ورالدى. قاراپ وتىرسا, وسى ىرىلەندەرىلگەن اۋداننىڭ قۇرامىنداعى بۇرىنعى ءۇش اۋداننىڭ ۇشەۋىندە دە ەڭبەك ەتىپتى.
حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ, ءبارىن ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرۋ, ارينە, وڭاي ەمەس. ءاربىر شەشىمىڭنىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى, ەل تاعدىرى تۇر. ءوزىنىڭ ماماندىعى ەكونوميست بولعانىمەن, اۋداننىڭ تەك الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعىتىن عانا جەتىلدىرە بەرمەي, رۋحاني دۇنيەسىن بايىتۋدى اركەز جادىندا ۇستادى. ءتۇرلى ونەر سايىستارىن, ايتىستار ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولدى. سونداي-اق ء«مىرزاشول جۇلدىزدارى», «ماقتاارال اۋەندەرى», «پاراساتتى ايگەرىم», «جىگىت سۇلتانى», «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» بايقاۋلارى ەل ىشىندە تانىلماي جۇرگەن ونەر جاۋھارلارىنىڭ جارقىراپ شىعىپ, ۇلكەن ساحنا ءتورىن باعىندىرۋىنا جول اشتى.
سودان سوڭ وبلىس اكىمى بولات جىلقىشيەۆتىڭ قولداۋىمەن وبلىستىق ەكونوميكا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلىعىنا قىزمەت اۋىستىردى. 2003 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعان كەنجەحان اتاقۇل ۇلى قۇرىلىس, جول-كولىك, الەۋمەتتىك سالا, توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى ماسەلەلەردى باسقاردى. شىمكەنت قالاسىنداعى, سول سياقتى اۋىل-اۋداندارداعى قۇرىلىسى بىتپەي قالعان مەكتەپ, اۋرۋحانا, ەمحانا, تۇرعىن ءۇي عيماراتتارىن تولىعىمەن اياقتاپ, پايدالانۋعا بەرۋگە ۇيىقتى بولدى.
2006 جىلى ءوڭىر باسشىسى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن وبلىستىق جۇمىلدىرۋ دايىندىعى, ازاماتتىق قورعانىس, ءزىلزالالار مەن اپاتتاردىڭ الدىن الۋ جانە زاردابىن جويۋ باسقارماسىنىڭ باسشىلىعىنا تاعايىندالدى. سالا جۇمىسى تانىس, سوندىقتان ەش قيىندىقسىز ونى ودان ءارى جالعاستىردى. 2008 جىلدىڭ كوكتەمىندە سارىاعاش اۋدانىنىڭ قىزىلاسكەر ەلدى مەكەنىن, 2010 جىلى ورداباسى اۋدانىنىڭ تەمىرلان ەلدى مەكەنىن سۋ باسىپ, 2011 جىلى كوكتەمدە سوزاق اۋدانىندا قاتتى داۋىل ەلدى مەكەندەردەگى ۇيلەردى شاتىرسىز قالدىرعاندا دا قينالعان ەلدىڭ ورتاسىندا ءجۇردى.
كەنجەكەڭنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى سالاسىنداعى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى ۇشان-تەڭىز. سونى ەسكەرگەن وبلىس باسشىسى كوپ ۇزاماي ودان وبلىستاعى تاريحى تەرەڭ وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – شىمكەنت اگرارلىق كوللەدجىنىڭ شارۋاسىن رەتتەپ بەرۋدى ءوتىندى. شىنىندا, ايتسا ايتقانداي, وقۋ عيماراتى توزعان, جىلۋ جۇيەسىنىڭ بارلىعى ىستەن شىققان, جيhازدارىنىڭ بارلىعى ەسكى-قۇسقى, قيراپ تۇر. اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجى بولا تۇرا ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ بىردە-ءبىر ءتۇرى جوق, وقۋ-وندىرىستىك تاجىريبە وتكىزەتىن ورىن اتىمەن كورىنبەيدى. وبلىس باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن وسىنىڭ ءبارىن از ۋاقىتتا رەتتەپ, جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتاپ, گاز, جىلىتۋ جۇيەلەرىن تارتتى. وسىنداي جان-جاقتى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, كوللەدجدىڭ جەتىلدىرىلگەن بازاسىندا 2015 جىلى وبلىستىق, 2016 جىلى رەسپۋبليكالىق سەمينار-كونفەرەنتسيا وتكىزىلىپ, 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شىمكەنت اگرارلىق كوللەدجى رەسپۋبليكادا ەڭ الدىڭعى ۇزدىك ون ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنا ەندى. مۇنىڭ بارىنە تاباندى ەڭبەك, تالاپشىل مىنەز, قاسيەتىمەن جەتكەن كەنجەحان اتاقۇلۇى وسى جەردەن ابىرويمەن قۇرمەتتى زەينەتكەرلىككە شىقتى.
قازىر بەيبىت زاماندا, بەرەكەلى عۇمىر كەشىپ جاتقان قازىنالى قارتتاردىڭ باسىن قوسىپ, قامسىز قارتتىعىن قامداپ جۇرگەن كەنجەحان اتاقۇل ۇلىنىڭ شىمكەنت قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە وسى باعىتتا قولعا الىپ, ىسكە اسىرىپ جاتقان جۇمىستارى دا بارشىلىق. ءبىر عانا مىسال, كەنجەكەڭنىڭ تىكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن وبلىس دەڭگەيىندە ءارتۇرلى سالالاردا باسشىلىق جاساعان 50-گە تارتا ارداگەردىڭ ەستەلىك اڭگىمەلەرى ەنگەن كىتاپ جارىق كورىپ, تاجىريبەلىك تاعىلىمى, تاربيەلىك ءمانى زور قۇندى دۇنيە كوپشىلىكتىڭ قولىنا ءتيدى.
جىپكە ءتىزىپ ايتا بەرسەك, وسى بۇكىل سانالى عۇمىرىن ەل قىزمەتىنە ارناپ كەلە جاتقان كەنجەحان اتاقۇل ۇلىنىڭ اتقارعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ەسەلى ەڭبەك باعالانۋىمەن باياندى. كەۋدەسىندە جارقىراعان «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرى مەن «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ, ماقتاارال, جەتىساي, شاردارا اۋداندارىنىڭ, شىمكەنت قالاسىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاقتارى – وسىنىڭ ايعاعى.
«ەكى جاقسى قوسىلسا, اي مەن كۇندەي جاراسار» دەگەندەي, جان جارى جايساڭگۇل ەكەۋى اللا بەرگەن بەس پەرزەنتىن جاقسى تاربيەلەپ, ومىردەن ءوز ورىندارىن تابۋىنا بار جاعدايدى جاسادى. ايدىندى اكەنىڭ ءۇمىتى اقتالىپ, ۇرپاقتارىنىڭ ارقايسىسى ءار سالادا جەمىستى قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. ەڭبەگىمەن ەلەنگەن تۇلعانىڭ ءالى دە وڭىرگە بەرەرى كوپ دەپ سانايمىز.
بەكەت تۇرعاراەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
شىمكەنت قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
