جول تابۋ
وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بىرتىندەپ جاڭا دامۋ باعىتىنا شىعىپ, ءبىلىم ەكونوميكاسى اتتى جاڭا سالا نەگىزىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى. بۇل بولاشاقتا ۇلتتىق وندىرىستەردى جاڭا كادرلارمەن جانە تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتەدى. رەفورما اۆتورلارىنىڭ ويىنشا, ونىڭ نەگىزى زاماناۋي زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى بولۋى كەرەك, ولار جاھاندىق ءبىلىم جانە يننوۆاتسيالار ەكوجۇيەسىنە كىرىپ, قولدانىستاعى قۇرىلىمدى تۇبەگەيلى قايتا قۇرادى, وعان تۇراقتىلىق, سەنىمدىلىك جانە بەدەل قوسادى.
ءبىر جاعىنان, مەملەكەتتىڭ قابىلداعان باعىتى دۇرىس جانە بالاماسىز ەكەنى انىق. بۇل باعىتتى اقش, كەيبىر ەۋروپالىق جانە ازيالىق ەلدەر وتكەن. ەكىنشى جاعىنان, مەملەكەتتىڭ ءبىلىم نارىعىنداعى نەگىزگى ويىنشى بولىپ تۇرعان جاعدايىندا وسى سالادا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساۋ مۇمكىن ەمەس بولىپ كورىنەدى, جانە ءبىلىم ەكونوميكاسى سالاسىنىڭ قالىپتاسۋى كەلەسى ءبىر اۋقىمدى, بىراق جۇزەگە اسپايتىن كونتسەپتسياعا اينالۋى مۇمكىن. جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار جالعان بولىپ قالماس ءۇشىن, ولار سەنىمدى, تۇراقتى جانە ەڭ باستىسى, بولجامدى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ بولعانىن تالاپ ەتەدى.
مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋعا بالاما رەتىندە, جالپى الەمدىك ءبىلىم بەرۋ پراكتيكاسى كورسەتكەندەي, جەكە ۋنيۆەرسيتەتتىك ەنداۋمەنت قورى – دەمەۋشىلىك قاراجاتتان قۇرالعان ماقساتتى كاپيتال قورلارى بولا الادى. ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءتۇسىپ جاتقان قاراجاتتى جۇمساماۋ, كەرىسىنشە جيناقتاپ, تۇراقتى جانە تابىستى قارجىلىق قۇرالدارعا ينۆەستيتسيالاۋ, ال الىنعان تابىستى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتاۋ. نەگىزىنەن, بۇل ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالار, ونىڭ تاريحى ورتا عاسىرلاردان باستاۋ الادى.
ونىڭ مەحانيزمى وتە قاراپايىم: وقۋ ورنى دەمەۋشىلەردەن تۇسەتىن قاراجاتتار ءۇشىن ەنداۋمەنت-قور ۇيىمداستىرادى. قورعا تۇسكەن قاراجاتتار باعالى قاعازدارعا, اكتسيالارعا, وبليگاتسيالارعا ينۆەستيتسيالانادى, بۇل ينۆەستيتسيالار تابىس اكەلەدى. الىنعان تابىس عىلىمي زەرتتەۋلەرگە, قۇرال-جابدىقتاردى جاڭارتۋعا, جوعارى دەڭگەيدەگى مامانداردى تارتۋعا باعىتتالادى. سونداي-اق, ۋنيۆەرسيتەت ەنداۋمەنت قاراجاتتارىن قايىرىمدىلىق ماقساتتارىنا دا پايدالانا الادى – بولاشاعى زور ستۋدەنتتەر وزدەرىنىڭ قارجىلىق جاعدايىنا قاراماستان ساپالى ءبىلىم الا الادى. رەتتەلگەن قارجىلىق اعىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا ءوزىنىڭ دامۋىنا ينۆەستيتسيا جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ال داعدارىس جاعدايىندا جاعىمسىز جايتتەردەن قۇتىلۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
حالىقارالىق ساراپشىلار كلۋبىنىڭ مۇشەسى يۋليا پيۆوۆاروۆانىڭ پىكىرىنشە, بالامالى جولدى ىزدەۋ ارقىدى قازاقستاننىڭ ورتا جانە جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنە ەلەۋلى وڭ اسەرىن تيگىزۋگە بولادى.
-قازاقستاندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اۆتونومياسى تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ قويدى. پارلامەنتكە ەنداۋمەنت-قورلار تۋرالى زاڭ جوباسى ۇسىنىلدى. الايدا زاڭدى وزگەرتۋ جەتكىلىكسىز, ءبىلىم بەرۋ مەنتاليتەتىن وزگەرتۋ كەرەك, وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلىعى بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋى قاجەت. جوسپارلار قۇرىپ, وزدەرىنىڭ دامۋ ستراتەگيالارىن جاساۋ كەرەك. ۋنيۆەرسيتەتتەر تاۋەلسىز بولۋى ءتيىس, ولار دامىپ, حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعۋى كەرەك. باسقاشا ايتقاندا, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ, قازىرگى الەمدە باعدارلانۋ, سۇرانىستى تالداۋ, بولاشاقتى جوسپارلاۋ قاجەت, – دەيدى پيۆوۆاروۆا.
ول قازىرگى ۋاقىتتا ءبىلىم بەرۋ ورىندارىن قارجىلاندىرۋدىڭ فورماتى «قولداۋ كورسەتۋ» پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن دەپ سەنەدى. الايدا, ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىندا ماقساتتى كاپيتال قورلارى – ەنداۋمەنت-قورلارى مەن قامقورشىلىق كەڭەستەرىن قۇرۋ تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى بولۋى مۇمكىن.
ءساتتى ىسكە اسىرۋ
ەنداۋمەنت-قورلارىنىڭ كومەگىمەن تەك جوعارى ءبىلىمنىڭ عانا ەمەس, ورتا ءبىلىمنىڭ دە ساپاسىن جاقسارتۋعا بولادى, عىلىمي الەۋەتتى كەڭەيتىپ, ۋنيۆەرسيتەتارالىق ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن عىلىمي وي-پىكىرلەردى تارتۋعا جانە ەڭ پەرسپەكتيۆالى جوبالاردى ازىرلەۋگە جول اشادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل نانوتەحنولوگيالار, عارىش سالاسى, فارماتسەۆتيكا, جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق ازىرلەمەلەر. وسى باعىتتار الەمدە ەڭ سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر, ال ءىرى كومپانيالار ولاردى قولداۋعا جانە ۇلكەن قاراجات سالۋعا دايىن. ساراپشىلار الىنعان كاپيتالداردى ەنداۋمەنت-قورلارىندا تابىس رەتىندە پايدالانۋعا بولاتىنىنا سەنىمدى.
قارجى اناليتيگى دانيار كۇمپەكوۆ ەنداۋمەنت-قورلارىن قۇرۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق شەكتەۋلەردىڭ بولۋىن وسى ينستيتۋت ءۇشىن ماڭىزدى قيىندىقتاردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى.
-بۇل فاكتور ءبىزدىڭ ەلدە وسىنداي تاجىريبەنىڭ كەڭ تارالماعانىن تۇسىندىرەدى. وتاندىق ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن تۇراقتى قارجىلىق نەگىز قۇرۋ قاجەتتىلىگى ايقىن. مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋدىڭ ەسكى مەحانيزمى جۇيەنى تىعىرىققا تىرەپ تاستادى. ۋنيۆەرسيتەتتەر اكادەميالىق تاۋەلسىزدىكتى تەك قاعاز جۇزىندە عانا يەلەنەدى, – دەپ سانايدى دانيار كۇمپەكوۆ.
ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت ءبىلىم بەرۋ ەكوجۇيەسىن «جاڭا باعىتقا» كوشىرۋگە مۇددەلۋ بولۋى ءتيىس.
– نەگىزىندە, ۇكىمەت ماسەلەنى ءتۇسىنىپ وتىر. ءپروفيلدى مينيسترلىكتىڭ ىشىندە ماقساتتى كاپيتال قورلارى تۋرالى زاڭ جوباسى دايىن. ۋنيۆەرسيتەتتەردى تۇراقتى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بەس ۋنيۆەرسيتەتتە ەنداۋمەنت-قورلاردى اشۋ جونىندە جول كارتاسى دا ازىرلەنگەنىن بىلەمىن. پيلوتتىق جوبا بيىل ىسكە قوسىلۋى مۇمكىن. جوبانىڭ ماقساتى – ۋنيۆەرسيتەتتەردى جابدىقتاۋعا جانە كادرلاردى تارتۋعا جەكە ينۆەستيتسيالاردى 75%-عا دەيىن جەتكىزۋ. بىراق مەنىڭ پىكىرىمشە, بۇل شارالار جەتكىلىكسىز, – دەيدى كۇمپەكوۆ.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندا ەنداۋمەنت جۇيەسىن دامىتۋداعى ەڭ ءتيىمدى ءادىس – سالىقتىق ىنتالاندىرۋ بولادى. قازاقستاندىق يننوۆاتسيالاردى ازىرلەۋ مەن ەنگىزۋگە ارنالعان قايىرىمدىلىقتار ءتيىمدى بولۋى كەرەك, ال ينۆەستيتسيا تارتۋ مەحانيزمى تۇسىنىكتى ءارى اشىق بولۋى قاجەت.
– قازاقستاندا بۇگىنگى كۇنى شامامەن جيىرما ماقساتتى كاپيتال قورى تىركەلگەن. ۇلكەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەنداۋمەنت-قورلارى بار – ەڭ تابىستى ءبىلىم بەرۋ قورى نۋ جانە نيش. ايتا كەتەرلىگى, ول باتىس ستاندارتتارىنا ساي جۇمىس ىستەيدى, سوندىقتان ونىڭ قامقورلىعىنداعى جوبالار – نۋ ۋنيۆەرسيتەتى جانە نيش مەكتەپتەرى – ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جەتەكشى ورىندارعا يە. بۇل وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى سۇرانىسقا يە. الايدا, وسىنداي ۇيىمدار زاڭنامالىق ولقىلىقتار مەن كەمشىلىكتەردەن زارداپ شەگەدى, ولار ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى. ولار قارجىلىق قۇرالداردىڭ شەكتەۋلى جيىنتىعىنا يە. دەگەنمەن, سوڭعى ەكى جىلدا نۋ جانە نيش قورى عىلىمي ورتالىقتاردى قۇرۋعا قارجى ءبولدى: National Laboratory Astana, اقىلدى جۇيەلەر جانە جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتى, ورتالىقازيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى ءبىلىم بەرۋ, يننوۆاتسيالار جانە ترانسفورماتسيا, ەنەرگەتيكالىق عارىشتىق زەرتحانا, – دەپ ەسەپتەيدى كۇمپەكوۆ.
قازاقستاننىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرگە تاپ بولعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءۇشىن, ياعني مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىنىڭ تومەندىگى, جاتاقحانالاردىڭ جوقتىعى, وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرسەك, ەنداۋمەنت-قورلارىن دامىتۋ الەۋمەتتىك داعدارىستان شىعۋدىڭ جولى بولادى جانە قوعامدىق يگىلىكتەر جۇيەسىندەگى ساپالى جانە قولجەتىمدى ءبىلىم بەرۋدە بۇل قورلار جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ كوزىنە اينالادى.
