ەلىنە قىزمەتى ەرەن ەدى

قىزمەت بابىمەن كوكشەتاۋعا اۋىسىپ كەلگەن 1980 جىلعى جۋرناليستىك العاشقى ءىسساپارىم چكالوۆ اۋدانىنداعى «كراسنايا زۆەزدا» كولحوزى ەدى. الماتى جاعىنداعى ادەمى كورىنىستەردىڭ ورتاسىندا جۇرگەن مەن شالعايداعى شارۋاشىلىقتىڭ جايناعان تىرشىلىگىنە تاڭ قالعانمىن. دونەتسكوە سەلوسىنىڭ جاسىل جەلەكتى وقتاي ءتۇزۋ كوشەلەرىنىڭ بويىنا تىزىلگەن اقشاڭقان ۇيلەر جاڭا عانا اسپاننان مامىرلاي كەلىپ قونا قالعان اققۇتانداردى ەلەس­تەتكەن. اينالا تاپ-تازا, تىرشىلىك جيناقى, ۇلكەن-كىشى سالەمسىز وتپەيدى. سول جولى الەۋمەتتىك تاقىرىپقا ماقالا جازىپ, قۋانىپ قايتقانمىن. قۋانىشىمدى ەسەلەي تۇسكەن ەرەكشە جاعداي دا بولدى. باسشى-قوسشىنىڭ اۋزىندا سەيپوللا مۇقانوۆتىڭ اتى. قالاعا بەرگىسىز مادەنيەت ءۇيىن, ەكى اۋداننىڭ ادامدارىنا قىزمەت ۇسىناتىن كولحوزارالىق ەمحانانى, ءزاۋلىم مەكتەپ پەن مەيىرىم شۋاعىنداعى بالاباقشانى, مال فەرماسىن, قىزىل قىرماندى, ماشينا-تراكتور پاركىن كورسەتىپ, شارۋاشىلىقتىڭ جەتىستىكتەرىن ماقتانا اۋىزعا العان تۇرعىندار وسىنىڭ ءبارىن ارداقتى ازامات سەيپوللا مۇقانوۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىس­تىرا سويلەگەن. سويتسەم, بۇل كىسى 1958-1975 جىلدار ارالىعىندا وسى «كراسنايا زۆەزدانى» باسقارعان ەكەن. سول جىلى قايتىس بولىپ, ءوزىنىڭ تۋعان ەلى, كورشىلەس ورتاق اۋىلىندا جەرلەنىپتى. كولحوز تۇرعىندارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعى پولياك ۇلتىنان بولا تۇرىپ سەيپوللا اعامىزعا دەگەن قۇرمەتتىڭ بيىكتىگىنە قايران قالعانمىن. ءبىر عاجابى, الگى نىسانداردىڭ بارلىعى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن مۇرتى سىنباي, قىزمەتىن جاڭاشا جەتىلدىرىپ وتىر. «جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى وشپەيدى», دەگەنىمىز وسى. ول كىسى تۋرالى جۇرتشىلىقتان سۇراستىرا ءجۇرۋدى شىعاردىم. سول كەزدەگى كراسنوارمەەتس اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى ءسابيت مۇقانوۆپەن بىرنەشە رەت سۇحبات جۇرگىزدىم. ول كىسى سەيپوللا اعايدىڭ تۋعان ءىنىسى ەكەندىگىن بىردە-ءبىر رەت اۋىزعا الماعان. كەيىننەن: «بۇل قالاي؟» دەسەم, «سۇرامادىڭ عوي» دەيدى جىميىپ. مەن نە دەيىن. بۇل ءسابيت قازاقي قاراپايىمدىلىقتىڭ قوزعالىپ جۇرگەن ۇلگىسى دەپ ءتۇيدىم. اعاسى دا وسىنداي شىعار دەپ ويلايمىن. ءسابيت مۇقانوۆتان گورى جەڭگەمىز گۇلبارشىن اڭگىمەشىل ەكەن. جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا ءبىرشاما دەرەكتەردى جيناستىرىپ, ۇقىپتاپ ساقتاپ وتىر. ءبىز وسى جادىگەرلەردەن قىسقاشا تۇيىندەپ بايان جاساۋدى قۇپ كوردىك. سەيپوللا مۇقانوۆ زەرەندى اۋدانىنىڭ ورتاق اۋىلىندا تۋعان. ول 1940 جىلى نوۆوسۋحوتين ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, كولحوزداعى قات-قاۋىم جۇمىستارعا ارالاسادى. وگىز جەگىپ, كىرە تارتتى, جەر جىرتىپ, كولحوز مالىنا ءشوپ-سابان تاسىدى. ارا-تۇرا تراكتور تىزگىنىن ۇستاعان جاعدايى دا بولدى. ويلاماعان جەردەن باستالعان سوعىس وقۋ ىزدەۋ تالابىن تىزگىندەگەن. اۋىل ازاماتتارى سەلدىرەي باستادى. سەيپوللا دا 1942 جىلى جيىرماعا تولماعان جاسىندا مايدانعا اتتاندى. قىسقا دايىندىقتان كەيىن پۋلەمەتشى ول جاۋمەن شايقاستى. از ۋاقىت وتكەن سوڭ چەليابى اسكەري-تانك ۋچيليششەسىن ءتامامداپ, ايگىلى ­«ت-34» تانكىنىڭ اتقىشى بولدى. قازاقستاندىق جاۋىنگەر­ ءوزى­­نىڭ قاھارلى ماشيناسىمەن­ وڭتۇستىك, 3 جانە 4 ۋكراينا مايدانى قۇرامالارى ساپىندا ستالينگرادتى قورعاپ, رۋمىنيا, بولگاريا, يۋگوسلاۆيا, ۆەنگريا جەرىن ازات ەتۋ ۇرىستارىنا قاتىستى. ەرجۇرەك ستارشينا, ۆزۆود كومانديرىنىڭ ورىنباسارى سەيپوللا مۇقانوۆ التى رەت جارالانعانىنا قاراماستان, ايبىندى ساپقا قايتا ورالىپ وتىرعان. جاۋىنگەردىڭ ەرلىگى مەن باتىلدىعىنىڭ شىنايى كۋاسى ونىڭ ناگرادالارى دەسەك, اعامىزدىڭ ومىراۋى وردەن, مەدالعا تولى ەكەندىگىن ايتقىمىز كەلەدى. وتانى جەرلەسىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك قىزمەتىن جوعارى باعالادى. ول 1943 جىلى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, 1944 جىلى ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن, ال 1945 جىلى بالاتون كولى مەن بۋداپەشتتى الۋ شايقاستارىندا ءىى دارەجەلى «داڭق» جانە جاۋىنگەرلىك «قىزىل تۋ» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. بۇعان «بۋداپەشتتى العانى ءۇشىن», «يۋگوسلاۆيانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «1941-1945 جىلدارعى ۇلى وتان سوعىسىندا گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارى مەن جوعارعى باس قولباسشىنىڭ العىس حاتتارىن قوسىڭىز. جەڭىس سولداتى ەلگە ابىرويمەن ورالعان بويدا جارقىن بولاشاق جولىنداعى قىم-قۋىت جۇمىستارعا بەلسەنە كىرىستى. دونەتسكوە ورتا مەكتەبىندە مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارىپ, چكالوۆ اۋدانىنىڭ بۋرابايداعى بالالار لاگەرىنە باسشىلىق جاسادى. سول كەزدەرى سەلو تۇرعىندارى كومەنداتۋرانىڭ باقىلاۋىندا بولاتىن. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ سەيپوللا مۇقانوۆ كومەندانتتاردىڭ ەركىنسىپ, حالىققا تىزە باتىرۋلارىنا قولىنان كەلگەنشە جول بەرمەدى. ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى جوعارى ازاماتتىڭ ابىرويى وسە تۇسۋىنە بۇل جاعداي دا اسەر ەتكەنى بەلگىلى. كوپ كەشىكپەي ول كولحوز باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلاندى. «سەيپوللا مۇقان ۇلى ۇلكەن جۇرەكتى ازامات, كىسىلەرمەن ءتىل تابىسا بىلەتىن جانە ءىستىڭ كوزىن تاباتىن قاسيەتتەرىمەن جۇرتشىلىقتىڭ جوعارى قۇرمەتىنە بولەندى. ءبىز وعان سەنىم ارتىپ, 1958 جىلدىڭ اقپان ايىنداعى جالپى جينالىستا «كراسنايا زۆەزدا» كولحوزىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلادىق. ءبىز ءوز تاڭداۋىمىزدىڭ دۇرىستىعىنا كامىل سەندىك. ول بۇل جۇمىستى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءمىنسىز اتقاردى». بۇل مەرەيلى باعا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى, سول جىلدارعى كولحوز بەلسەندىلەرى ك.ۆاۆرجەنچيك پەن ۆ.دەرمانوۆسكيدىڭ ەستەلىكتەرىنەن الىنىپ وتىر. شىندىعىندا, از جىلداردىڭ ىشىندە «كراسنايا زۆەزدا» كولحوزى اۋدان كولەمىندە عانا ەمەس, وبلىستاعى ىرگەلى, ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك سالاسى دامىعان شارۋاشىلىقتاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ورتالىق قونىسپەن قاتار وزەرنوە بولىمشەسى دە وزاتتار ساپىندا اتالا باستادى. جىل سايىن مەملەكەتكە 6000 توننا استىق, 960 توننا ءسۇت, 300 توننا ەت وتكىزۋدى قالىپتى داستۇرگە اينالدىرعان شارۋاشىلىق «ميلليونەر كولحوز» اتاندى. تۇرعىنداردىڭ كىرىسى ارتىپ, تۇرمىسى جاقساردى. مۇندا وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق تاجىريبە الماسۋ سەمينارلارى ۇيىمداستىرىلدى. اۋىلداستار قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ارنايى ساپارمەن كەلىپ, ۇجىم جۇمىسىنا جوعارى باعا بەرگەنىن ۇمىتپايدى. وسىلايشا شارۋاشىلىقتى وركەندەتۋدەگى سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن سەيپوللا مۇقانوۆ ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ گرامو­تاسىمەن, بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمە­سىنىڭ مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى. ول قوعامدىق جۇمىستاردان دا تىس قالمادى. شارۋاشىلىقتىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى اۋدان­­دىق جانە وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ مۇشەلىگىنە, وسى ساناتتاعى كەڭەستەردىڭ دەپۋ­تاتتىعىنا, رەسپۋبليكالىق كولحوزدار كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە ءبىر­نەشە رەت سايلاندى. شولپان جەڭگەمىز ەكەۋى سەگىز بالا ءسۇيىپ, نەمەرەلەرىنىڭ قۋانىشىنا بولەندى. باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان». اقمولا وبلىسى, زەرەندى اۋدانى.