اۋىل – ەلدىڭ التىن بەسىگى

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك تىلەكتەس ەسپولوۆتىڭ «اۋىل – التىن تامىر» اتتى ماقالاسىن وقي وتىرىپ, ۇلتجاندى ازاماتتىڭ قازاق اۋىلىنىڭ تاعدىرىنا دەگەن شىنايى جاناشىرلىق كوزقاراسىنا ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, ءۇن قوسۋدى ءجون سانادىم. تاربيە تال بەسىكتەن باستاۋ الادى دەسەك, ءسامبى تالدىڭ ءيىلىپ تال بەسىككە اينالار ورنى اۋىل ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. حالىقتىڭ يگى مادەني ءداس­تۇرلەرى: ىزەتتىلىك, قايىرىم­دىلىق, مەيىرىم­دىلىك, قوناق­جايلىلىق, يماندىلىق, بارلىق ۇلگى-ونەگەنىڭ كورىنىسى اۋىلدان باستالادى. دەمەك, ادامي قۇن­دى­لىقتاردىڭ نەگىزى اۋىلدىق تاربيەدە دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. بۇگىن­گى عۇلاما دا, اقىن دا, دانا دا كەشە­گى اۋىلدا اسىر سالىپ ويناپ, اۋىل­دا ءوسىپ, تاربيەلەنگەنى تاعى دا بار. ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ قايماعى بۇزىلماي اۋىل ومىرىندە بىتە قايناسىپ ساقتالىپ كەلەدى. ارانىن اشقان, جولىنداعىنىڭ ءبارىن جويقىن كۇشپەن ەرىكسىز ىلەستىرىپ كەلە جاتقان جاhاندانۋ ءداۋى­رىندە يماندى ۇل مەن يبالى قىز تاربيەسىندە اۋىلدىق تاربيەنىڭ ورنى ەرەكشە. ۇلتتىق سانا-سەزىم, رۋ­حاني بايلىقتىڭ قاينار كوزى دە اۋىلدا. كىشىپەيىلدىلىك, باۋىر­مالدىلىق سىندى اسىل قاسيەت­تەردى اۋىل اقساقالدارى مەن ابىز­دارىنىڭ, دۋالى اۋىز قاريالارى مەن اق جاۋلىقتى انالارىنىڭ تاربيەسىنەن الارىمىز ءسوزسىز. وسى ورايدا, اۋىلعا قولداۋ كورسەتۋ باعدارلاماسىنىڭ بولۋى دا, ونىڭ قۇپتالۋى دا, ومىرگە ەنگىزىلۋى دە زاڭدى قۇبىلىس. «اۋىل – التىن تامىر» ماقالا­سىنىڭ دا نەگىزگى ءتۇپ-تامىرى وسى اۋىلدى قولداۋعا, گۇلدەندىرۋگە, سول ارقىلى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ جارقىن كەلەشەگىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا باعىت­تالعان, زامان تالابىنا ساي جازىلعان تولعاۋ دەپ ەسەپتەيمىن. وعان سەبەپ, اۆتوردىڭ «قوعامدىق جانداندىرۋ ينستيتۋتتارى اۋىل­دىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن جان- جاقتى زەرتتەۋلەرى كەرەك. سول سەبەپتى اۋىلعا جاڭا سەرپىن, كەڭ تىنىس بەرەتىن كەز كەلدى. اۋىلدى كوتەرۋ ءىسى – ءار قازاقتى قادىرلەۋ دەگەن ۇلتتىق ۇستانىمدى كورسەتەدى», دەپ جاناشىر, پەرزەنتتىك اق نيەتىن بىلدىرەدى. ارينە, مۇنداي ۇسىنىسقا قوسىلماۋعا بولا ما؟ بارلىعىمىز­دىڭ التىن تامىرىمىز اۋىل ەكەنىن ءبىلىپ قانا قويماي, سونى جاستارعا ناسيحاتتاۋعا, اۋىلدى دامىتۋعا, بۋىنارالىق بايلانىستى قالپىنا كەلتىرۋگە بار ىنتا-جىگەرىمىزبەن جۇ­مىس جاساۋىمىز كەرەك. حالقىنىڭ 60 پايىزدان استامى اۋىلدىق جەردە تۇراتىن سىر جۇتشىلىعى ءۇشىن اۋىلدى كوتەرۋ وزەكتى ماسەلە. قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا جاسالىپ جاتقان يگى ىستەر ۇشان-تەڭىز, تەك سولار توقتاپ قالماي, جالعاسىن تاۋىپ, اۋىل ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسسا دەگەن تىلەك بار. «جاڭا زاماننىڭ جاڭا تالاپتارىنا بەيىمدەلىپ, كەز كەلگەن وزگەرىستى قابىلداۋ ءۇشىن ەڭ الدى­مەن ۇلتتىق بولمىس پەن رۋحاني قۇن­دىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ, تەرەڭ ءبىلىم مەن زەردەلى عىلىمدى دامىتۋ شارت», دەيدى اۆتور. وتە ورىندى ايتىلعان ءسوز. ءبىزدىڭ قوعامدا تەرەڭ ءبىلىم مەن زەردەلى عىلىمدى دامىتۋ جولعا قويىلعانىمەن ۇلتتىق بولمىس پەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ماسەلەسى اقساپ جاتاتىنى اقيقات. «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەيدى اۋەزوۆ. كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ العا قاراي قارقىندى دامۋىن, بولاشاق جەتىستىكتەرىن ءوسىپ كەلە جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاقپەن بايلانىستىرادى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ بولاشاعى جاستار­دىڭ قولىندا» دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن. سونداي-اق, سول جاستاردىڭ ەل ساياساتىنا ارالاسۋىنا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا ىزگىلىكپەن قاراۋىنا بارلىق جاعداي جاساپ وتىر. وسى باعىتتا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە قابىل­دانعان دوكترينادا ۇلتتىق قۇندى­لىقتارىمىز جانە ءتول مادەنيە­تىمىزگە, قازاق وتباسىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە ءمان بەرۋى بارشانىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. اۆتوردىڭ «عالىم رەتىندە ايتار بولسام, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ توركىنى اۋىلدا ەكەنىن ۇعىنۋعا ءتيىسپىز. بۇل رەتتە اۋىلدىڭ جاhاندىق ەكونوميكالىق ۇدەرىسكە ەنگەنىن ەسكەرۋدى بۇگىن­گى الەمدىك ەكونوميكالىق جاعداي انىق بايقاتتى», دەۋىنىڭ ءوزى مەم­­لەكەت باسشىسىنىڭ الەم­دىك ەكونوميكاداعى كۇردەلى جاع­داي­لاردى ەسكەرە كەلە, ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتى اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبىن وركەن­دەتۋ بولىپ ەسەپتەلەدى دەۋىمەن ساباقتاسادى. ال بۇل جۇمىستار اتقا­رىلۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارى بولۋى ءتيىس, ول ءۇشىن ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, تۇرعىندارىنىڭ ءومىر سۇرۋىنە, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا قولايلى جاعداي جاسالۋى قاجەت. وسى باعىتتا «نۇر وتان» پار­تيا­سى «ءبىزدىڭ اۋىل» اتتى پارتيا­لىق جوباسىن ۇسىنىپ, ىسكە اسىرۋ ۇستىندە. مۇنداي يگى شارا وسى­مەن شەكتەلمەيتىنىنە سەنىمىمىز مول. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭ­گەيى جىلدان-جىلعا ارتىپ, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋدا ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وتە ۇلكەن كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر قورى­تىندىسى بويىنشا قا­زاقستاننىڭ ىشكى ەكونوميكاسى قۇلدىراپ كەتپەس ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلۋى ءتيىس ەكەن. وسى با­عىتتا وبلىسىمىزدا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. مىسالى, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن «التىن اسىق», جىلقى شارۋاشىلىعى ءۇشىن «قۇلان» باعدارلامالارى قابىلدانىپ, ۇساق شارۋا قوجالىقتارىن بىرىكتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋدا. وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ ايماق حالقى الدىندا بەرگەن ەسەبىندە «ايماق ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگىنىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى» دەدى. وتكەن جىلى اتالعان سالانى قولداۋعا بيۋدجەتتەن 8 ميلليارد تەڭگە قاراجات ءبولىندى. ول 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 50 پايىزداي ارتىق. قازىرگى تاڭدا جالاعاش ەلەۆاتورىنداعى زاۋىتتى مونتاجداۋ جۇمىستارى اياقتالدى. بۇل كۇرىش وڭدەۋ كولەمىن 3 ەسەگە ارتتىرادى. اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋ جۇمىسى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ قىز­مەتى ءوز الدىنا بولەك وبلىستىق باسقارما بولىپ قۇرىلدى. ۆەتەري­ناريالىق بەكەتتەر ءۇشىن 133 عيمارات, اۆتوكولىك پەن كەرەكتى جاب­دىقتار ساتىپ الۋعا 425 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. بىلتىر 6,7 مىڭ توننا بالىق اۋلاندى. بالىق وڭدەيتىن 8 زاۋىت جۇمىس ىستەيدى, ولار جىلىنا 11 مىڭ توننا بالىق وڭدەي الادى. اۆتوردىڭ «اۋىلعا وزگەرىس پەن جاڭالىقتى اكەلەتىن ءبىلىم مەن عى­لىم. ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ تۇلەكتەرى جاڭا فورماتتاعى اۋىلدىڭ تەمىر­قازىعىنا اينالۋى ءتيىس» دەگەن ۋاجىمەن دە تولىق كەلىسەمىن. وسى ورايدا ي.ابدىكارىموۆ اتىن­داعى قىزىلوردا اگرارلىق تەحنيكالىق كوللەدجى تۋرالى ايتىپ وتكىم كەلەدى. باستاۋىن سوناۋ 1930 جىلى قازالى مالدارىگەرلىك-زووتەح­نيكالىق تەحنيكۋمىنان العان, بۇگىندە 85 جىلدىق تاريحى بار ءبىزدىڭ كوللەدج ۇجىمى دا اۋىلدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدار­لاماسى بويىنشا اگرارلىق مامان­دىقتار ءتىزىمى كەڭەيتىلگەن. وسىعان ەنگەن ماماندىقتاردىڭ دەنى ءبىز­دىڭ كوللەدجىمىزدە وقىتىلادى. اتالعان باعدارلاما بويىنشا وتكەن جىلى وبلىسىمىزدا 585 مامانعا ۇستەماقى تولەنىپ, 442 ادامعا جە­ڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرىلدى. وسى­لاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ كوللەدج تۇلەك­تەرى دە بار. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوبا­سىنىڭ تيىمدىلىگى وبەكتيۆتى تۇر­عىدان دالەلدەنىپ وتىر. وسى ۋاقىت ىشىندە اۋىلعا كەلىپ, جۇمىسقا ورنالاسقان پەداگوگتاردىڭ سانى 1,8 ەسە, دارىگەرلەردىڭ سانى 2,7 ەسە وسكەن. جالپى, بەس جىلدىڭ ىشىندە اۋىلدىق جەرلەرگە 30617 مامان, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا 22436, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 6200, مادەنيەت سالاسىنا 446 ادام تارتىلىپتى. مۇنىڭ ءوزى اۋىلدىڭ دامۋىنا, ىلگەرىلەۋىنە ۇلكەن ىقپال بولارى انىق. اۆتوردىڭ «بۇگىنگى اۋىلدا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جاس ەرتەڭ ەلگە قىزمەت ەتەتىن باسشى بولادى. ول بولاشاق تىرەگى – زيالى قاۋىم وكىلى بولىپ قالىپتاسادى. جاستاردىڭ اۋىلعا دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋ شارالارىن باتىل ىسكە اسىرساق ءمانى زور ۇلكەن ءىس بولماق. جاستاردى وسى باعىتتا تاربيەلەۋىمىز ەل ءۇشىن, قوعام ءۇشىن كەزەك كۇتتىرمەيتىن كەرەكتى شارۋا», دەۋىنىڭ ءوزى ومىرلىك ماڭىزدى كوزقاراس. سىر ءوڭىرى – التى الاشتىڭ باسىن قوسقان, قايماعى بۇزىلماعان قاسيەتتى مەكەن. وسىنداي وڭىردەگى ن.ءىلياسوۆ اۋىلى بۇگىنگى زاماننىڭ «زاماناۋي اۋىلى» اتانعان ەلدى مەكەن. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ن.ءىلياسوۆ, قازاق ايەلدەرىنىڭ ىشىنەن شىققان تۇڭعىش سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى كۇلاندا ءابدىرامانوۆا, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى الدابەرگەن بيسەنوۆ جانە بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭبەك مايتالمانى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ابزال ەراليەۆ سىندى ازاماتتار تۇلەگەن اۋىلدىڭ داڭقى قازىر قازاقستاننىڭ قاي تۇكپىرىنە دە تانىمال. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سىر بويىنا جاساعان رەسمي ساپارىندا بەرەكەلى اۋىلعا ءوز باعاسىن بەردى. كەلەشەككە قول سوزعان اۋىل بەينەسىنە كوڭىلى تولعان مەملەكەت باسشىسى ءوز باعاسىن: «بارلىق اۋىل ناعيداي بولسىن» دەگەن تىلەكپەن تۇيىندەدى. مەملەكەت قولداۋى جانە كاسىپ­كەرلەر مەن اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ بىرلەسە جۇمىس جاساۋىنىڭ ارقا­سىندا اۋىلدى اباتتاندىرۋ مەن گۇلدەندىرۋدىڭ, الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزى قالاندى. اۆتوردىڭ «اۋىلىم – التىن بەسى­گىم» باعدارلاماسى بولادى دەگەن سەنىمى ورىندى, قولداۋعا لايىق. ءاربىر جان اۋىلدىڭ تۇرمىسى مەن تىرشىلىگى, مادەنيەتى مەن عىلىمى, حال-جاعدايىنىڭ جاقسا­رۋىنا قولدارىنان كەلگەنشە ۇلەس قوسۋى كەرەك. سەبەبى, اۋىل كۇيزەلسە, حالىق ءومىرى جاقسارمايدى. الداعى ۋاقىتتا بارلىق ادامزات كورىكتى اۋىل, كەلبەتتى قالادا تۇرمىس كەشۋگە ءتيىس. جاسامپاز اۋىلدىڭ تۇتقاسى – ءبىلىمدى دە ونەگەلى جاستاردىڭ قولىندا دەپ بىلەمىن. سۇلتانبەك تاۋىپباەۆ, ي.ابدىكارىموۆ اتىنداعى قىزىلوردا اگرارلىق تەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. قىزىلوردا.