جاراقاتتى بولدىرماۋدىڭ جولى بار

اقتوبە وبلىسى بويىنشا 2014 جىلعى ادامداردىڭ جاراقات الۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, جاراقات الۋشىلىق بالالار اراسىندا, اسىرەسە, ۇل بالالار ارا­سىندا – 2924 جاعداي تىركەلسە, ال جاسوسپىرىمدەر اراسىندا 1034 جاعداي ورىن العان. ءاربىر ءۇشىنشى مينۋتتا الەم بويىنشا 20 ادام ءتۇرلى جاراقاتتاردان قازا بولادى. ونىڭ 5 پايىزى بالالار بولىپ كەلەدى. ولىمگە الىپ كەلەتىن اۋىر جاراقاتتاردىڭ دەنى جول-كولىك وقيعاسى مەن تۇرمىستىق جاراقاتتان بولادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2014 جىل­عى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, جولدا 1,3 ميل­ليونعا جۋىق ادام قازا تاۋىپ, 50 ميلليونى جارا­قاتتىڭ سالدارىنان مۇگەدەك بولىپ قالادى. ءولىم-ءجىتىم وقيعاسىنىڭ 59 پايىزى 15-44 جاس ارالىعىنداعى ادامدار اراسىندا ورىن الادى ەكەن. جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءولىم-ءجىتىم كور­سەتكىشىن تومەندەتۋ جانە جاس عۇمىردى مۇگەدەكتىكتەن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار ءتۇزىلىپ, ناسيحات جۇمىستارى بارىنشا جۇرگىزىلۋدە. بىراق «پالە اياقاستىندا» دەگەن. ويلاماعان جەردەن سول پالەگە تاپ بولىپ, سوڭى قايعىلى جاعدايمەن اياقتالادى. مەزگىلسىز مەرتىك­كەندەردىڭ كوبى قاۋىپ­سىزدىك شاراسىن ورىن­داماعانى, ەرەجەنى ەلەمەگەنى انىقتالۋدا. مۇن­دايدا «بۇل – قۇدايدىڭ ءىسى» دەيمىز دە قويامىز. ال شىن مانىندە قاۋىپسىزدىك ەرەجەسىن مۇقيات ساقتاعان جاننىڭ اپاتتان دا, اۋىر جاراقاتتان دا امان قالارى انىق. بالالار اۋرۋحاناسىنا اۋىر جاراقات­پەن كەلە­تىندەردىڭ قاتارى سيرەگەن ەمەس. شۇعىل وتادان بولەك, ۇزاق ەم-دومدى قاجەت ەتەتىن جاعدايلار بار. مۇندايدا بىزدەر قولدان كەلگەن بارلىق شارانى جاسايمىز. 9-14 جاس ارالىعىنداعى بالالار ءجيى كەلىپ تۇسەدى جانە كوبى ۇل بالالار. ۇلداردىڭ قىزدارعا قاراعاندا بەيمازا بولاتىنى انىق. ولار ەكسترەمالدى جاعدايدا ويناپ, قاۋىپسىزدىكتى ەلەي بەرمەيدى. بيىلعى جازدا جول-كولىك اپاتىنا اتا-اناسىمەن بىرگە ۇشىراعان بالالاردان بولەك, بيىكتەن قۇلاعان بالالار كوپ بولدى. ويناپ ءجۇرىپ قول-اياعىن سىندىرىپ الادى, شومىلىپ ءجۇرىپ ءسىڭىرى تارتىلىپ, سىرەسپەمەن كەلەتىندەر دە, توكقا ءتۇسىپ كۇيىپ قالعاندار دا بولدى. ال 2-4 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىندا تۇيمە, ىلمەك, تيىن سىندى ۇساق زاتتاردى جۇتىپ قويىپ, وتا جاساۋعا ءماجبۇر بولاتىن جايتتار دا ازايماي وتىر. دارىگەر رەتىندە اتا-انالارعا بالانى ۇنەمى ءجىتى باقىلاۋدا ۇستاڭىز دەپ ايتقىم كەلەدى. ماسەلەن, ورتاشا جىلدام­دىقتى 5 پايىزعا تومەندەتۋ ارقىلى ولىمگە اكەلەتىن اپاتتىڭ سانىن تولىقتاي 30 پايىزعا ازايتۋعا بولادى. بالالارعا ارنالعان ورىندىق پەن قوسىمشا قۇرال (جاستىق) اپات بولعان جاعدايدا بالالار ءولىمىن 54-80 پايىزعا دەيىن تومەندەتەدى. قازاقستاندا جىل سايىن 1-30 ءساۋىر ارالىعىندا مەكتەپ جاسىنداعى بالالار مەن جاستار اراسىنداعى جول-كولىك جانە تۇرمىستىق جاراقاتتىڭ الدىن الۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق ايلىق وتكىزىلەدى. اكتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قوعام نازارىن مەكتەپ جاسىنداعى بالالار مەن جاستار اراسىنداعى جول-كولىك جانە تۇرمىستىق جاراقات ماسە­لەسىنە اۋدارۋ, جول قوزعالىسى ءتارتىبى تۋرالى ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ. بۇل راسىندا دا ماڭىزدى شارا. سەبەبى, بالالار اراسىنداعى جاراقاتتان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم قان اينالىمى جۇيەسى مەن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا. اكتسيا نەگە ساۋىردە باستالادى؟ ونىڭ سەبەبى, مىنا دەرەكتەرمەن بايلانىستى. قار كەتىپ, جەر قۇرعاعان كەزدە تۇرمىستىق جاعدايدا جانە جول-كولىك اپاتى ارقىلى ورىن الاتىن جاراقات ەل بويىنشا جيىلەي تۇسەدى. بۇعان بالالاردىڭ سىرتتا ويناۋ­ى, تاۋ-تاسقا, اعاشقا ورمەلەپ ويناۋى, اتا-انالاردىڭ قاداعالاۋىنسىز قالۋى سەبەپ. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, كەي اتا-انا جاراقات العان بالاسىن 2-3 كۇن ۇيىندە ۇستاپ, دارىگەرگە ۋاقىتىندا اكەلمەيدى ەكەن. ءداستۇرلى ەمەس ەمنىڭ سوڭى دا سان سوقتىرىپ جاتادى. جولداعى جانە تۇرمىستىق جاراقات­تىڭ جوعارى بولۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. ول – جاراقاتتان ساقتاندىرۋعا ەرەسەكتەردىڭ جەتكىلىكتى نازار اۋدار­ماۋى, بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىن دۇرىس ۇيىمداستىرماۋى, مەكتەپ وقۋشى­لارىنىڭ جول ءجۇرۋ مادەنيەتىنىڭ تومەن­دىگى, جول قوزعالىسى ەرەجەسىن جەتكىلىكتى بىلمەۋى, اتا-انالاردىڭ تە­رىس ۇلگى كورسەتۋى (بالانىڭ كوزىنشە جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن بۇزۋ) جانە مەكتەپ جانىنداعى جولدارعا جۇرگىزۋشىلەردىڭ نازار اۋدارماۋى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, ەلەپ-ەسكەرە بەرمەيتىن تاعى ءبىر جايت, مەكتەپتەر جانىندا اقپاراتتىق-كورسەتكىشتىڭ, تىيىم سالاتىن, ەسكەرتەتىن جول بەلگىلەرىنىڭ جوقتىعى. بۇل ارنايى رەيد بارىسىندا دا انىقتالىپ, ايىپپۇل سالىنىپ جاتاتىن جاعداي. جول اپاتىنىڭ دەنى قالادا ورىن الادى. سوندىقتان قالاداعى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى بۇل جاعدايدى بارىنشا قادا­عالاۋى ءتيىس-اق. تۇرمىستىق جاراقات تۋراسىندا ايتار بولساق, مەكتەپ جاسىنداعى بالالار ءۇشىن تۇرمىسقا ءتان جاراقاتقا ۆەلوسيپەد تەبۋ, اتكەنشەك پەن جوعارىدان قۇلاۋ, ىستىق پەن توكقا كۇيۋ جاتادى. سوڭعى جىلدارى بالالاردىڭ قاتىسۋىمەن توپتىق جاراقاتتىڭ كوپ تىركەلۋى جاعدايدى قيىنداتىپ وتىر. بۇعان دارىگەرلەر دە الاڭداۋلى. مىسالى, ءبىر ءۇيدىڭ 2, كەيدە ودان دا كوپ بالالارى بىردەي تۇرمىستىق جاراقاتتىڭ قۇربانى بولىپ جاتادى. بۇل اتا-انا ءۇشىن تىم اۋىر. سوندىقتان بالانى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋ, ۇيدە جالعىز قالدىرماۋ, ۋلاناتىن, جاراقات سالاتىن زاتتاردى بيىكتە نەمەسە ارنايى ق ۇلىپتالاتىن جاشىكتەردە ۇستاۋ, ەلەكتر قۇرالدارىن ارنايى ساقتاندىرۋ قالپاق­شالارىمەن بەكىتۋ ەرەجەلەرىن قاتاڭ ۇستاعان وتباسى قايعىلى وقيعالاردىڭ الدىن الا الادى. اتا-انالار, بالالارىڭىزدى جاراقات الۋدان ساقتاڭىزدار! نۇريا قالەشوۆا, «اراسان اقتوبە» جشس دارىگەرى. اقتوبە وبلىسى.