ءىىى+ بۋىندى رەاكتور ءتيىمدى ءارى قاۋىپسىز

2011 جىلى جاپونيانىڭ «فۋكۋسيما-1» اەس-ىندەگى اپات سالا دامۋىن ءسال باياۋلاتىپ قويدى. فۋكۋ­سي­ما­داعى اپات كەزىندە تسۋنامي اسەرىنەن ستانسانىڭ تومەنگى قاباتتارىندا ورنالاسقان باسقارۋ قۇرىلعىلارى, رەزەرۆتىك گەنەراتورلار مەن باتارەيالار بار جەرلەر سۋ استىنا كەتىپ, ستانسا تولىقتاي جارىقسىز قالعان. ول اپاتتى سالقىنداتۋ جۇيەلەرىنىڭ ىستەن شىعۋىنا ءارى رەاكتورلارداعى يادرولىق وتىننىڭ ەرۋىنە اكەپ سوققان. جەر سىلكىنىسىنىڭ العاشقى دىرىلىنەن كەيىن اەس رەاكتورلارى اۆتوماتتى تۇردە ءوشىرىلىپ (كەز كەلگەن زاماناۋي رەاكتوردىڭ كونسترۋكتسياسىندا قاراستىرىلعان), بىراق اپاتتى سالقىنداتۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەي بەرگەن. دەگەنمەن كەيىنگى تسۋنامي تولقىنى اپاتتى سالقىنداتۋ سورعىسىنىڭ ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتىلۋ جۇيەسىن سۋ باسىپ, ولار جەر بەتىنەن تومەن ورنالاسقاندىقتان, فۋكۋسيما اەس-ءىنىڭ جوباسىنداعى نەگىزگى قاتەلىكتەرگە اكەلگەن.

ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»

ءبىراز ەلدەر وسىدان كەيىن جوبالاردى كەيىنگە قالدىرىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان اتوم ستانساسىن توقتاتۋ شە­شىمىن دە قابىلداپ جاتتى. فۋكۋ­سي­ماداعى جارىلىستان كەيىن ون جىل ارالىعىندا سالانى ءارى قاراي دامىتۋ قولعا الىنىپ, ءتيىستى قورىتىندى جاسالدى. تەحنولوگيادا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالىپ, جاڭا بۋىن III+ ەنەرگيا بلوكتارى كەڭىنەن تارالدى. ول جوعارى قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋدە وتىن تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, جىلۋ تيىم­دىلىگىن جاقسارتتى. قۇراستىرمالى زاتتار ستاندارتتالىپ, پايدالانۋ شىعىنى ازايدى. وسى جەتىستىك قازىر اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىققا يە ەكەنىن دالەلدەپ وتىر.

سوڭعى ەلۋ جىلدا اەس قورشاعان ورتاعا 55 ملرد توننا كومىرقىشقىل گازى تارالۋىنىڭ الدىن العان. ماگاتە بولجامى بويىنشا, 2050 جىلعا قاراي بۇكىل الەمدە اتوم ەلەكتر ستان­ساسىنىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتى 873 گۆت-عا دەيىن وسەدى. حالىق­ارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك مالىمەت­تە­رىنە قاراعاندا, 2030 جىلدارى دۇنيە جۇزىندە اەس ءوندىرىسى 16-22%-عا, 2050 جىلدارى 38-65%-عا ارتادى.

ساراپشىلار قازىرگى اتوم ەنەرگە­تيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ەنەرگيا­نى تۇتىنۋدىڭ ارتۋى اراسىنداعى قاي­شىلىق بەتبۇرىس كەزەڭىندە تۇر­عانىن ايتادى.

قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسور-زەرتتەۋشىسى, قاۋىم­داستىرىلعان پروفەسسور ينەش كەنجينانىڭ ايتۋىنشا, اتوم ەنەرگە­تيكاسىنىڭ ونداعان جىلدىق دامۋىندا ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ كەڭ كولەمى جينالىپ, جوبا­لاۋشىلارعا جاڭا يادرولىق رەاك­تور تۇرلەرىن تابىستى قۇرۋعا مۇم­كىندىك بەردى.

«الەمدەگى العاشقى اەس يادرو­لىق ءبولىنۋ رەاكتورلارىنىڭ ەرەكشە­لىك­تەرىن زەرتتەۋگە, اتوم سالاسىنا جوعارى بىلىكتى كادرلاردى, عالىمدار مەن تەح­ني­كالىق پەرسونالدى دايارلاۋعا ارنالعان وزىندىك شەبەرحانا بولدى. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى اەس-ءتىڭ قا­ۋىپسىز پايدالانىلۋىنا دەگەن سە­نىم­دىلىك جوعارى بىلىكتى اتوم مامان­دارىنىڭ مول تاجىريبەسىنە نەگىزدەلىپ وتىر. جالپى, اەس-تەگى اپات­تار رەاكتوردىڭ قۇرىلىمى مەن تۇرىنە, ينجەنەرلىك جۇيەلەردىڭ ەسكىر­گەن جوبالارى مەن ادامي فاكتور­لارعا بايلانىستى بولعان. ءبىزدىڭ ماماندار بولاشاق اەس-كە الەمدەگى كەڭ تارالعان يادرولىق رەاكتور ءتۇرىن تاڭداۋدى جوس­پارلاپ وتىر. بۇل – قىسىم استىنداعى سۋ-سۋلى جىلۋ رەاكتورى (PWR). PWR ءتيپتى رەاكتورلار ەكى تىزبەكتى. وندا بارلىق راديواكتيۆتىلىك ءبىرىنشى گەرمەتيكالىق, ياعني وقشاۋلانعان تىزبەكتە, ال سىرتقى جۇيەگە باعىتتالعان ەكىنشى تىزبەك راديواكتيۆتى ەمەس. بۇل جاعدايدا ءبىرىنشى تىزبەكتى رەاك­تور جابىق بەتون كورپۋسىندا, وتە بەرىك كونسترۋكتسياسى بار جانە ۇشاق­تىڭ تىكەلەي سوققىسىنا توتەپ بەرە الاتىن كونتەينەردە ورنالاسقان. راديواكتيۆتىلىكتىڭ شىعارىلۋىنا باي­لانىستى رەاكتوردىڭ بارلىق ىقتيمال اپاتتارى كونتەينەر ىشىندە لوكاليزاتسيالانادى. ال ەكىنشى تىز­بەك­تەگى ينجەنەرلىك جۇيەلەردەگى وزگە وقيعالار راديواكتيۆتى ەمەس. رەاكتوردىڭ بارلىق ىشكى ورتاسى تەرەڭ ەشەلوندالعان قورعانىسقا يە, ءىس جۇزىندە فيزيكالىق ۇدەرىستەر يادرولىق اپاتتى بولدىرمايدى. بارلىق توتەن­شە جاعداي يادرولىق وتىننىڭ ءبولىنۋ ءونىمى رەتىندە راديواكتيۆتى زاتتاردىڭ شىعارىلۋىمەن عانا بايلانىستى», دەيدى ينەش ەرعازىقىزى.

بۇگىندە الەمدە جۇمىس ىستەپ تۇر­عان رەاكتورلاردىڭ 95%-دان استا­مى وسى تيپتەگىلەردى پايدالانادى. ماڭىزدىلىعى دا سول, ەڭ جوعارى دارەجەدە جەتىلگەن كونسترۋك­تسيا­لار­دىڭ ءبىرى. وندا بارلىق زاماناۋي تەحنيكالىق شەشىمدەر مەن جاڭا ماتەريالدار قولدانىلىپ, كەز كەلگەن رەاكتور ءتۇرىنىڭ كونسترۋكتسياسىندا تەرەڭدەتىلگەن قورعاۋ قاعيداتى قاراستىرىلعان. بۇل رەاكتورلاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيە­­لەرىنە قويىلاتىن تالاپتار حا­لىق­ارالىق اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىن­دەگى اگەنتتىكتىڭ فۋكۋسيما اپاتىنان كەيىن تۇجىرىمدالعان.

رەاكتورلار بىرنەشە بۋىنعا ءبولى­نىپ, ولاردىڭ العاشقىلارى 1940 جىل­دان بەرى جۇمىس ىستەي باستاعان «Shippingport», «Magnox/UNG», «AMB», «fermi 1» جانە «Dresden 1» سياقتى مودەلدەر بولاتىن. ولار 1960 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەپ, ەڭ سوڭعىسى ۋيلفا اەس-ىندە 2015 جىلى پايدالانۋدان الىندى. ولاردىڭ ورنىنا كەلگەن رەاكتورلاردىڭ III بۋىنى العاش رەت جاپونيادا قولدانىلدى. III بۋىن رەاكتورلارىنىڭ جەتىلدىرىلگەن ءتۇرى – III + بۋىندى رەاكتورلار. بۇگىندە الەمدىك يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسى وسى رەاكتورلاردى پايدالانادى. IV بۋىن رەاكتورلارى زەرتتەۋ كەزەڭىندە, مۇندا سالقىنداتقىش رەتىندە سۋدى, گەليدى, سۇيىق مەتالدى (قورعاسىندى), بالقىتىلعان تۇزدى قولدانۋ جوسپارلانعان. ال V بۋىندى رەاكتورلار ازىرشە عالىمداردىڭ تەك تەوريا جۇزىندەگى زەرتتەمەسىندە تۇر.

ەلىمىزدەگى اتوم ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىسىندا ماگاتە-ءنىڭ قاتاڭ ستاندارتتارىنا ساي, III جانە III+ بۋىندى رەاكتورلارىن پايدالانۋ جوس­پارلانعان. اتالعان رەاكتورلاردى تاڭداۋ بارىسىندا الدىمەن ەكو­نو­ميكالىق ماڭىزدىلىعىنا, قاۋىپسىزدىگىنە, تەحنولوگيالىق ەرەكشە­لىكتەرىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ, ونىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ مەن پايدالانۋ بارىسىنداعى ەكولوگيالىق سالدارى باعالانادى.

بىزدەگى اتوم ستانساسىنا قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي مەن فرانتسيا ەلدەرىنىڭ سىناقتان وتكەن رەاكتور­لا­رىنىڭ ءبىرى تاڭدالۋى مۇمكىن. قىتايدىڭ HPR-1000 رەاكتورى ارزان ءارى اۋقىمدى. باعاسى مەن قۇرىلىس ۋاقىتى كوڭىلگە قونىمدى. ۇنەمى جەتىلدىرۋ تۇرعىسىنان بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقان تەحنولوگيا. شەتەلدە شەكتەۋلى پايدالانۋ تاجىريبەسى مەن جاڭا تەحنولوگيالىق شەشىمدەرگە بايلانىستى كەيبىر قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى دە جوق ەمەس.

وڭتۇستىك كورەيانىڭ APR-1400 رەاكتورى – قاۋىپسىزدىك جاعىنان جوعارى دەڭگەيدەگى دالەلدەنگەن تەحنولوگيا. بۇل ەلدىڭ اتوم ەلەكتر ستانساسىندا جۇمىسى ءساتتى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قۇرىلىس كەزىندەگى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدى جەڭىلدەتەتىن مودۋلدىك ديزاينى دا قاراستىرىلعان. بىراق HPR-1000 باعاسى قىمباتىراق.

رەسەيدىڭ ۆۆەر-1200 رەاكتورىنىڭ دامىعان وندىرىستىك بازاسى, قوسالقى بولشەكتەرى مەن سەرۆيسى بار. ءوزىن دالەلدەگەن تەحنولوگيا دەۋگە بولادى. دەسە دە, ەسكىرگەن تەحنولوگيالىق شەشىمدەرمەن بايلانىستى كەيبىر قاۋىپسىزدىك تۇسى بولىپ تۇر.

فرانتسۋزدىڭ EPR -1200 رەاكتورى سىرتقى قۋات كوزىن قاجەت ەتپەيتىن ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنەن قۇرىلعان.

اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە يادرو­لىق قاۋىپسىزدىگى جاعىنان رەاكتور­لىق قوندىرعىلاردىڭ جەتىلدىرىل­گەن كونسترۋكتسياسى, بەلسەندى ايماقتىڭ نەگىزگى كومپونەنتى بولىپ سانالاتىن يادرولىق وتىننىڭ ساپاسى, سەنىمدىلىگى, ۇزدىكسىز دامۋى, پەرسونالدىڭ جوعارى بىلىكتىلىگى ءارى باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ قاتاڭ قاداعالاۋى اسا قاجەت. ال دۇرىس تاڭداۋ جاساۋ ەلىمىزدەگى ناقتى جاعداي­لار مەن باسىمدىقتارعا بايلانىستى بولماق.