ەلەكتروندى بىلەزىكتىڭ ءتيىمدى تۇسى

سونىمەن قاتار مۇنداي تەحنو­لوگيالاردى قىلمىستىق ات­قا­رۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ زاڭنا­ما­لىق جانە تەحنيكالىق اسپەكتىلەر­دى كەشەندى تالداۋدى, ولاردى ءتيىمدى قول­دانۋ ءۇشىن پانارالىق كوزقاراستى تالاپ ەتەدى. وتاندىق جانە شەتەلدىك تاجى­ريبەنى زەرتتەۋ وزىق تاجىريبە­لەر­دى انىقتاۋعا جانە ولاردى بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ جاعدايىنا بەيىمدەۋ بويىن­شا ۇسىنىستار ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بە­رەدى. وسىلايشا, قىلمىستىق اتقارۋ جۇ­يەسىندە وزىق تەحنولوگيالاردى قول­دانۋ ولاردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرىپ قانا قوي­ماي, جالپى قىلمىستىق سوت تورە­لىگى جۇ­يەسىن رەفورمالاۋدىڭ جاڭا مۇم­كىن­دىكتەرىن اشادى.

ەلەكتروندى بىلەزىكتەر العاش رەت اقش-تا جاسالىپ, قولدانىلدى. ال­عاشقى قۇرىلعىنى 50-جىلدارى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جاساعان. ال ونى تاجىريبە جۇزىندە قولدانۋ 1983 جىلى باستالدى. قازىرگى ۋاقىتتا قاماۋ­داعىلار مەن شارتتى تۇردە مەرزىمى­نەن بۇرىن بوساتىلعانداردى قاشىقتان باقىلاۋ – اقش-تاعى تۇرمە جۇيەسىنىڭ شىعىندارىن ازايتۋدىڭ ەڭ كەڭ تارالعان ادىستەرىنىڭ ءبىرى. ەلەكتروندى باقىلاۋ قۇرالدارىن (ەبق) پايدالانۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى ءار شتاتتا ءارتۇرلى جانە بۇل ماسەلە بويىنشا بىرىڭعاي زاڭنا­ما­لىق بازا جوق. ول, اسىرەسە جىنىستىق قىلمىس جاساعانداردى تۇرمەدەن شىق­قاننان كەيىن باقىلاۋ ءۇشىن, سونداي-اق جابىرلەنۋشىلەرگە جاقىنداۋعا تىيىم سالاتىن سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ ءۇشىن بەلسەندى تۇردە قولدانىلادى. وسىعان ۇقساس ەرەجەلەر فرانتسيادا دا بار.

جىل سايىن اقش-تا شامامەن 150 مىڭ ادام, سونىڭ ىشىندە سوتتالعاندار مەن تەرگەۋدەگىلەر 50 شتاتتىڭ 49-ىندا قولدانىلاتىن ەلەكتروندى بىلەزىكتەردى كيەدى. كەيىننەن ەبق ەنگىزۋ مەن قولدا­نۋ تاجىريبەسى باسقا دا ەلدەرگە تاراي باس­تادى. ۇلىبريتانيا ونى 1989 جىلدان, شۆەتسيا 1994 جىلدان, نيدەرلاند 1995 جىلدان, فرانتسيا 1997 جىلدان جانە بەلگيا 1998 جىلدان باستاپ پايدالانىپ كەلەدى. شۆەتسيادا ءۇش ايعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان بارلىق تۇتقىن ەبق الۋعا ءوتىنىش بەرە الادى. گەرمانيادا ەلەكتروندى بىلەزىكتەردى شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوسا­تۋعا جاتاتىن بارلىق ادام تاڭداۋعا قۇقىلى, ال سوڭعى شەشىمدى پروكۋراتۋرا قابىلدايدى.

بۇگىندە سوتتالعانداردى باقىلاۋعا ار­نالعان ەلەكتروندى بىلەزىكتەر – الەم­نىڭ 60 ەلىندە قولدانىستا. تۇتقىندار­­دى باقىلاۋعا ارنالعان قۇرىلعىلاردىڭ كۇردەلىلىگى ءارتۇرلى. ۇيالى بايلانىس ار­قىلى باقىلاۋ سوتتالعاننىڭ ۇيىندە ورنا­تىلعان قابىلداۋ قۇرىلعىسى ارقى­لى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل قۇرىلعى ادامنىڭ بولمەگە كىرىپ-شىعۋ ۋاقىتىن قاداعالاپ, كەستەنىڭ بۇزىلۋىن نەمەسە ونى بۇزۋ ارەكەتىن تىركەيدى. مۇنداي با­قى­لاۋ قۇرىلعىسى قالالار ءۇشىن جا­رام­دى, بىراق ۇيالى بايلانىسپەن قام­تىل­ماعان اۋىلداردا ءتيىمسىز.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەبق قولدانۋ قىل­مىستىق اتقارۋ كودەكسى, قىلمىستىق ءىس جۇر­گىزۋ كودەكسى, ۇكىمەتتىڭ 2005 جىلعى 11 اقپانداعى №97 قاۋلىسىمەن بەكى­تىل­گەن اكىمشىلىك قاداعالاۋداعى تۇلعالار­دى ەسەپكە الۋ ەرەجەسى, ۇكىمەتتىڭ ­2014 جىلعى 15 تامىزداعى №511 قاۋ­لى­سى­مەن بەكىتىلگەن پروباتسيا قىزمە­تىن ۇيىم­داستىرۋ قاعيدالارى, «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى جانە ىشكى ىستەر ورگاندارى پروباتسيا قىزمەتى پايدالاناتىن ەلەك­تروندىق قاداعالاۋ قۇرالدارىنىڭ تىز­بەسىن بەكىتۋ تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى 7 قاراشاداعى №1180 قاۋلىسى سەكىلدى بىرقاتار نومارتيۆتىك قۇقىق­تىق اكتىلەرمەن رەتتەلگەن. بۇل ەرەجەلەر ەلىمىزدە ەلەكتروندى بىلەزىكتەردى قولدانۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇ­راي­دى جانە سوتتالعانداردى ءتيىمدى باقى­­لاۋ­عا ءارى قايتا قىلمىس جاساۋ وقيعا­لا­رىن ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. قىلمىس­تىق اتقارۋ كودەكسىنىڭ 69 جانە 169-باپ­تارىنا سايكەس, پروباتسيا قىزمەتى مەن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەر­لەرى سوت­تالعاندار مەن شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلعاندار­دىڭ تۇرعان جەرىن ءتيىستى باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ ءۇشىن ەبق پايدالانۋعا قۇقىلى.

ەلىمىزدە ەلەكتروندى باقىلاۋ قۇرال­دارى كوبىنەسە قىلمىستىق اتقارۋ جۇ­يەسى كوميتەتى سالاسىندا پروباتسيا سۋبەك­تىلەرىنە قاتىستى كەڭىنەن قول­دا­نى­­­لىپ كەلەدى. 2022 جىلى جازانى اۋىس­­تىرۋ بويىنشا 3 660 ەسكەرتۋ جاسالسا, ونىڭ 364-ءى ەبق ارقىلى جۇزەگە استى. سوتقا ­4 305 ماتەريال جولدانىپ, ونىڭ 199-ىندا ەبق مالىمەتتەرىنە سۇيەنىپ شەشىم شىعارىلدى.

ەلەكتروندى بىلەزىكتەردى قولدانۋ­دىڭ شەتەلدىك جانە وتاندىق تاجىريبە­سىن تالداۋ قوعامعا ەلەۋلى قاۋىپ توندىر­مەي­تىن ادامدارعا قاتىستى ەلەكترون­دىق باقىلاۋ قۇرالدارىن قولدانۋدىڭ ورىندىلىعى تۋرالى وڭ قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەبق قولدانۋ تەرگەۋ يزولياتورلارى مەن قاۋىپسىزدىگى بارىنشا تومەن مەكەمەلەردەگى ادامداردى بوستاندىققا شىعارۋعا, سول ار­قىلى تۇرمە كونتينگەنتىن ازايتۋعا كو­مەكتەسەدى. بۇعان اتالعان بىلەزىكتى تاعىپ, ۇيقاماق تۇرىندەگى بۇلتارتپاۋ شاراسىن ەنگىزۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى. سول ارقىلى سوتتالعاندار مەن تەرگەۋدەگىلەردى ۇستاۋعا جۇمسالاتىن شىعىندار, ونىڭ ىشىندە قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى مەكە­­مەلەرىندەگى تاماققا, كيىمگە, جار­­­دەم­اقىعا, مەديتسينالىق قىزمەت كورسە­تۋگە جانە باسقا دا ماتەريالدىق قاجەت­تىلىكتەرگە ارنالعان شىعىندار ازايادى.

قاشىقتان باسقارۋ مۇمكىندىگى پرو­باتسيا قىزمەتىنىڭ جۇمىسىن وڭتاي­لاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ادامداردى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تەكسەرۋ قاجەتتىلىگىن جانە رەيدتەر سانىن ازايتادى. سونىمەن قاتار بۇل سوتتالعانداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. ويتكەنى ولاردىڭ بوستاندىق­تا جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى بار, بۇل ءوز كەزەگىندە ماتەريالدىق شىعىندى وتەۋگە جانە الەۋمەتتىك وڭالتۋ جاعدايىن جاق­سارتۋعا سەپتەسەدى.

سونىمەن قاتار ەبق قولدانۋ سوتتال­عاندارعا وتباسىمەن جانە قوعاممەن الەۋمەتتىك-پايدالى بايلانىستاردى ساق­تاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ولاردىڭ تۇزەلۋىنە ىقپال ەتەدى جانە قايتا قىل­مىس جاساۋ ىقتيمالدىعىن ازايتادى. پروباتسيالىق باقىلاۋ نەمەسە بالاما بۇلتارتپاۋ شاراسى شارتتارىن بۇزۋ, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەن قاماۋعا الۋدى سارالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نەعۇر­لىم قاتاڭ شارالاردى قولدانۋ ءۇشىن نەگىز بولا الادى. سونداي-اق سوتتالعاندار مەن كۇدىكتىلەردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارمەن بايلانىسىن بارىنشا ازايتىپ, ازاپتاۋ جانە قاتىگەزدىككە ۇشىراۋ قاۋپىنىڭ الدىن الادى.

دەگەنمەن ەبق قولدانۋدىڭ بىرقاتار قيىندىعى دا جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – كەي جەرلەردە ينتەرنەتپەن قامتۋدىڭ ناشارلىعى. مۇنداي اۋماقتاردا ەبق-نى ءتيىمدى پايدالانۋ قيىن. بۇعان قوسا بىلەزىك كولەمىنىڭ دوبالداي بولۋى ءارى تاعىپ جۇرۋگە قولايسىزدىعى, باتا­رەيا­نىڭ السىزدىگى باقىلاۋعا الىنعان ادام­داردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار ەبق-نى جالعا العاندا جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋ قاتەرى قاتار جۇرەدى, ال باقى­لاۋعا الىنعان ادامداردىڭ ورنا­لاس­قان جەرىن ونلاين باقىلاۋ ءۇشىن بىر­ىڭ­عاي پلاتفورمانىڭ بولماۋى ين­­تە­گ­را­تسيالانعان ستراتەگيالىق گەو­اقپا­رات­تىق پلاتفورمانى قۇرۋدى تالاپ ەتەدى.

ەلەكتروندى بىلەزىكتەردى پايدا­لانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءارى پايدالانۋ ءۇشىن باقىلاۋعا الىنعان ازاماتتار­دىڭ ورنالاسقان جەرىن ونلاين باقىلاي­تىن بىرىڭعاي وپەراتور قاجەت. دەربەس دەرەكتەر قاۋىپسىز ورتادا ساقتالۋى ءۇشىن وعان تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى عانا قول جەتكىزە الاتىنداي اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا سايكەس دەرەكتەردى ساقتاۋ سحەماسى دا ازىرلەنۋى كەرەك. سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ, جازانى ورىنداۋ جانە اكىمشىلىك قاداعالاۋ ۇدەرىسى كەزىندە ءار­تۇرلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن ەبق قولدانۋ­دىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن بىرىزدەندىرۋ قاجەت.

ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە ەلەك­تروندى باقىلاۋ قۇرالدارىن قولدا­نۋدى تالداۋ قىلمىستىق اتقارۋ جۇيە­سىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا وسى تەحنو­لوگيالاردىڭ ايتارلىقتاي الەۋەتىن كور­­سەتەدى. قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن, باقىلاۋ­دىڭ جانە سوتتالعانداردى الەۋمەتتىك وڭال­تۋدىڭ تيىمدىلىگىن ايتارلىقتاي ارت­تىرۋعا سەپ بولادى. بۇل شارالار – قىل­مىستىق اتقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك قاجەتتىلىگى مەن سوت­تالعانداردىڭ قۇقىقتارى اراسىن­داعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام.

داريانا بيسەكەشەۆا,

باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى