ۇلتارالىق قاتىناس ماسەلەسى – ا.ايتالىنىڭ ستۋدەنت كەزىنەن بەرگى عىلىمي ىزدەنىستەر تاقىرىبى. العاشقى ىرگەلى ناتيجە 1968 جىلى كەلدى: ينتەرناتسيونالدىق تاربيە تاقىرىبىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. وداققا بەلگىلى عالىم م.سۋجيكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلگەن عىلىمي ەڭبەك قوعامتانۋشىلار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. عىلىمي كەڭەستىڭ ۇسىنىسىمەن تولىقتىرىلىپ, دامىتىلىپ «سوتسياليزم جانە بۇقارانى ينتەرناتسيونالدىق تاربيەلەۋ» اتتى مونوگرافياعا ۇلاستى. ۇستازدىق, اعارتۋشىلىق قىزمەتىمەن بىرگە وربىگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى 1988 جىلى ماسكەۋدە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا اكەلدى. ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, بۇل جەتىستىك ابەكەڭە وڭاي كەلگەن جوق. عىلىمي پروبلەمانىڭ كۇردەلىلىگىنە توتاليتارلىق جۇيەگە قىزمەت ەتكەن مونويدەولوگيانىڭ قاساڭ قاعيدالارىن قاتاڭ ساقتاۋ تالابى قوسىلدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى تۇتاس ۇلتقا تاڭىلعان «قازاق ۇلتشىلدىعى» جالاسىنىڭ سالقىنى دا تيمەي قالعان جوق. الايدا ءاۋ باستان تاڭداعان ماقساتكەر اعارتۋشىلىققا نەگىزدەلگەن قارەكەتتى باسەڭدەتپەي, ءارى قاراي ۇلعايتىپ, تەرەڭدەتۋگە جىگەر, كۇش-قايراتىن جۇمسادى.
امانگەلدى ايتالىنىڭ عىلىمي ىزدەنىسى مەن قايراتكەرلىك قارىمىن ەلگە ايرىقشا تانىتقان كەزەڭ – پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قىزمەتىن اتقارعان جىلدارى. ول دەپۋتات جۇگىن ءماجىلىستىڭ ەكى شاقىرىلىمىندا, 1999-2007 جىلدارى ارالىعىندا ارقالادى. قوعامداعى قوردالانعان وزەكتى ماسەلەلەردى قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەۋگە ايانباي اتسالىستى. بۇل جونىندە سول كەزدەگى پارلامەنتتەگى ارىپتەسى, حالىق جازۋشىسى فاريزا وڭعارسىنوۆا بىلايشا كۋالىك ەتەدى: «امانگەلدىنىڭ ۇلكەن تۇلعاعا اينالعانىنا وسى پارلامەنتتە كوزىم جەتىپ, قۋاندىم. ۇلتتىق, حالىقتىق تۇلعا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن ازامات پالاتانىڭ ءبىر شەشىمگە كەلە الماي تىعىرىققا تايانعان ساتتەرىندە شەشىمدى, پاراساتتى پىكىرلەرىمەن تالاي الىپ شىققانىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى جاقسى بىلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, شەتەلدەرگە بالا ساتۋدى توقتاتۋ, مينيستر اۋىسقان سايىن وزگەرىپ جاتاتىن ءبىلىم, عىلىم سالاسىنداعى رەفورمالار, شەتەلدەردەگى قانداستارىمىزدىڭ تاعدىر-تاۋقىمەتى – مىنە, وسى ماسەلەلەردىڭ بارىنە باستاماشى بولعان امانگەلدى ايتالى بولاتىن».
شەرحان مۇرتازا ايتسا ايتقانداي: «پارلامەنتتە وتكەن بەس جىل ىشىندە ايتالى رەسپۋبليكا مۇددەسى ءۇشىن, ۇلت مارتەبەسى ءۇشىن ايانباي كۇرەسكەن ازامات. باسقا كوپتەگەن ەڭبەگىن بىلاي قويعاندا, تەك مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ بەدەلى ءۇشىن جانتالاسقان ايتىستارى ونىڭ ابىروي-اتاعىن بيىككە كوتەردى».
سول كەزدەگى پارلامەنت ازۋلى ەدى. حالىقتىڭ شەرىن ىشكە بۇكپەيتىن شەرحان مۇرتازا, ايتاققا ەرمەيتىن, وزىندىك ايتارى بار امانگەلدى ايتالى سول شاقىرىلىمنىڭ الدىڭعى شەبىندە بولدى. بيلىككە جاقپاعان تاۋ تۇلعالار كەشىكپەي شەتتەتىلىپ, ناعىز دەموكراتيانىڭ الاۋىن جاققان سول جولعى دەپۋتاتتىق كورپۋس كەزەكتى تەكەتىرەستەن سوڭ تاراتىلدى. بىراق سول شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرازى قازاققا جاناشىر, مەملەكەتشىل تۇلعا رەتىندە شىن حالىقتىڭ قالاۋلىسى بولىپ تاريحتا قالدى. ودان كەيىنگى دەپۋتاتتىق كورپۋس قيعاش كەتىپ بارا جاتقان ساياسي ويىننىڭ تىزگىنىن تارتا المادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلدىق ساياسي ساحناسىندا باس شۇلعۋمەن, جىل سايىنعى جولداۋدى جارنامالاۋشى دەڭگەيدەن اسپادى. ىلۋدە بىرەۋى بولماسا ا.ايتالى, ش.مۇرتازانىڭ شيرەگىنە كەلمەيتىن قوس پالاتاعا قاراپ قارنى اشقان ەلدىڭ الەۋمەتتىك سالا دەپۋتاتتارىنان ءۇمىتى سەيىلگەنى قاشان.
قايراتكەر اعامىز دەپۋتاتتىقتان سوڭ ءار كەڭسەنى ءبىر سىعالاپ, جىلى كابينەت ىزدەگەن دە جوق, مانداتىن تاپسىرعان سوڭ ماڭ باسىپ اقتوبەسىنە قايتىپ ورالدى. عالىم بولىپ قالىپتاسقان جىلى ۇياسى – ق.جۇبانوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلىپ, ۇلى ءىس – ۇستازدىعىن جالعاستىردى.
قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحانياتىن وياتۋ جولىندا ءتىل, ءدىن, ساياسات, ادەبيەت پەن مادەنيەت تاقىرىبىندا وقشاۋ ويلى, تەرەڭ تانىمدى ەڭبەكتەر جازدى. عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەلەرى «ۇلت مۇراتى: دەپۋتات كوزقاراسى», «بايسالدى ەل بايقاۋسىز قاتە جىبەرمەس», «قازاقتى نامىس قامشىلاسىن», ء«دىن جانە دىندارلىق» اتتى كىتاپتاردا جاريالاندى. قوعامتانۋدىڭ سان-سالالى ماسەلەلەرىنە ارنالعان جۇزدەن استام عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق ماقالا جازىپ, ولار رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە ءجيى جاريالاندى. دۇنيەدەن وتەر وتكەنىنشە قالامى قولىنان تۇسپەدى. كوپ وقيتىن. «كىتاپتى كوپ وقىعان ادام الجىمايدى ەكەن», دەپ ك ۇلىپ وتىراتىن. ۇلتتى تانۋ تۇرعىسىنان, ۇلتتانۋ تەورياسى بويىنشا قازاق تىلىندە جازىلعان تۇڭعىش ەڭبەك – «ۇلتتانۋ» كىتابىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويىپ ۇلگەردى.
ەكى مىڭعا جۋىق قۇندى كىتابى بار جەكە كىتاپحاناسىن تابىستاعان ق.جۇبانوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە امانگەلدى ايتالىنىڭ عىلىمي كىتاپحاناسى بار. ونىڭ ىشىندە سيرەك كىتاپتار قورىنا ەنگىزىلگەن 1891-1896 جىلدار ارالىعىندا «سانكت-پەتەربۋرگ» باسپاسىنان شىققان 82 تومدىق «نوۆىي ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار» كىتابىنىڭ قۇندىلىعىن اتاپ وتسەك تە جەتىلىكتى. ول جەردە عالىمنىڭ جيعان كىتاپتارى عانا ەمەس, قۇندى قولجازبالارى, كوپ ادام ارنايى جازىلىپ الا بەرمەيتىن شەتەلدىك عىلىمي جۋرنالدارى دا ساقتالسا, كەيىنگى عالىمدار مەن ستۋدەنتتەرگە تاپتىرماس دۇنيەلەر بولارى حاق.
بۇگىندە ادامزات بالاسىنا رۋحاني ازىق جەتىسپەيدى. جەتىسپەيدى ەمەس, جۇمىر باستى پەندە رۋحاني ازىقتى قاجەتسىنبەيتىن بولدى. ال رۋحاني كەمەلدىككە ۇمتىلعاندار استە ازايىپ بارا جاتقانداي. وسىدان عاسىر بۇرىن قازاقتىڭ ىشىنەن قارمانا ىزدەگەن ابايدىڭ «تولىق ادامى» دا توبەسىن كورسەتپەيتىن زامانعا تاپ بولعاندايمىز.
قاشاننان قازاقتىڭ بۇگىنگى مەن بولاشاعىنا الاڭداپ, سول الاڭ كوڭىل ويلارىن سۋىق اقىلعا سالىپ, جان-جاقتى ءبىلىمنىڭ قايناۋىنا سۋارىپ بارىپ قاعاز بەتىنە تۇسىرەتىن عالىم, قوعام قايراتكەرى امانگەلدى ءابدىراحمان ۇلى ايتالى اعامىزدىڭ سوڭعى جىلداردا جازعان باسپاسوزدەگى عىلىمي, عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىن, سۇحباتتارىن جيناپ, عالىمنىڭ سەكسەن جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «رۋحاني كەمەلدىك» دەگەن اتپەن ۇسىنىپ, العىسوز جازعانىما, ياعني اعامىزدىڭ كەزەكتى ءبىر كەسەك تۋىندىسىنىڭ شىعۋىنا زارەدەي بولسا دا اتسالىسقانىما بۇگىن شۇكىرشىلىك ايتامىن.
ۇلت ماسەلەسى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار دەگەن تاقىرىپقا بارعان زەرتتەۋشىلەرگە ءالى كۇنگە «ۇلتشىل» دەپ توسىرقاي قاراۋشىلىق – بويىمىزدان كەتە قويماعان كەڭىستىك كوزقاراستىڭ مىسى باسىم. كورشىگە جالتاقتاۋ, باسقا ۇلتقا يمەنە جول بەرۋ سانادا ءالى دە ساقتالىپ وتىر. قازاقستاندى ءتىپتى ۇلتتان تىس مەملەكەت مودەلىنە باعىتتاپ, ۇلتتىق پروبلەمالاردى كورسە دە كورگىسى كەلمەي, جاۋىردى جابا توقىعان پىكىرلەر ءالى دە ايتىلىپ ءجۇر.
ارينە, قازاقستان قازاقتاردىڭ مەملەكەتى مە, الدە قازاقستاندىقتاردىڭ مەملەكەتى مە دەگەن ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە پىكىرتالاس بولۋى ورىندى. بىراق ءبىر ماسەلەنىڭ باسى اشىق. ءار ەلدە دە مەملەكەت قۇراۋشى, ەلدىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن قۇراۋشى ۇلتتىڭ ورنى بولەك. وسىعان بايلانىستى «بارلىعىنا تايانىش بولعان قازاققا سۇيەنىش تە كەرەك», دەپ ۇلتقا ەرەكشە جاناشىر اۆتور قازاق ماسەلەسىن ءار قىرىنان سارالاپ, بۇگىنگى وتكىر ماسەلەلەردى كورسەتەدى. «قازاق بولۋ: رۋحاني ارپالىس» دەپ اتالاتىن ماقالا اتىنىڭ ءوزى بۇل ماسەلەنىڭ قانشالىقتى وزەكتى ەكەنىن بايقاتادى. رۋحاني كەمەلدىك دەپ امانگەلدى ايتالى بۇگىنگى ۇلتتىڭ, اسىرەسە قازاق سياقتى وتارلانعان ۇلتتىڭ, جەتىلۋ, جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتسىزدىقتان, نيگيليزمنەن تازارىپ, تولىق قازاقى مادەنيەتكە, يماندىلىققا جاقىنداۋىن ءسوز ەتەدى. قازاق الەمدىك وركەنيەتتى ءوز ءتولتۋما مادەنيەتىمەن بايىتادى, ونى ۇيرەنەدى.
«ۇلتتانۋ» كىتابىن پاراقتاعاندا كوپ ساياساتتانۋشى-عالىمدار بايقاستاپ باراتىن ۇلت پروبلەمالارىنا, ونىڭ ىشىندە ۇلت جانە مەملەكەت, ۇلتتىق يدەولوگيا, ۇلتتىق رۋح, ءدىن, ۇلتتىق پاتريوتيزم, جاھاندانۋ جانە ۇلت ماسەلەسى, قازاقستاندىق ۇلت, رەسەي قازاقتارى, جەلتوقسان كوتەرىلىسى, قورداي وقيعاسى, قاڭتار قاسىرەتى سياقتى وتكىردىڭ جۇزىندەي قىلپىپ تۇرعان تاقىرىپتارعا باتىل بارىپ, قوياسىن اقتارا زەرتتەپ ۇلت جوقشىسىنا اينالدى. بىلە-بىلگەنگە بۇل ەڭبەك – تىزگىن ۇستاپ وتىرعان ءار باسشىنىڭ الدىندا جاتاتىن كىتاپ.
عالىمنىڭ سوناۋ 2015 جىلدارى ايتقان سوزدەرى ءالى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. تاۋەلسىزدىك تۋعاندا جاقسى-اق باستالىپ, كەيىننەن سۇيىلا باستاعان پارتيالاردىڭ ىسىنەن تياناق تاپپاعان ا.ايتالى اعامىزدىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇرەيىك: «بۇگىنگى اكىمشىلىك پارتيادان تىس, ساياسي جاعىنان كەسكىنى انىقتالماعان, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ اۋىرتپالىعىنان تيتىعىنا جەتىپ شارشاعان حالىقپەن ىستەس بولىپ وتىر. بۇل دا ساياسي ءومىردىڭ دابىلىن قاعاتىن, ويلاندىراتىن بەلگى (ينديكاتور). ساياسي سەلقوستىق, ىقىلاستىڭ جوقتىعى, جەكە باستىڭ قامىمەن, مۇڭىمەن شەكتەلۋ قوعامدا كوزگە كورىنبەيتىن جاسىرىن الەۋمەتتىك كۇش-قۋاتتىڭ, ەنەرگيانىڭ شوعىرلانۋىنا اكەلەدى. ەرتە بولسىن, كەش بولسىن ول سىرتقا تەۋىپ شىعادى. بىراق قوعام ومىرىنە, ونىڭ تۇراقتى دامۋىنا اسەر ەتۋى ەۆوليۋتسيالىق جولعا ەمەس, رەۆوليۋتسيالىق سەكىرىسكە, جانجالدارعا سۇيەنۋى مۇمكىن», دەگەن ەدى عالىم. بۇگىنگىنىڭ موڭكە بيىنە ابىلقايىرداي قۇلاق اسار ەل بيلەۋشىلەرى تابىلمادى. تابىلعاندا ايتالى ءسوزىنىڭ استارىن ۇعىپ, قازاقتى «قاڭتاردان» امان الىپ قالار ما ەدى, كىم بىلگەن؟
سانا تاۋەلسىزدىگىنە سالقىنىن ءتۇسىرىپ تۇرعان ماسەلەلەردى اشىق ايتىپ: «ەۋرازيالىق وداق, ەۋرازيالىق كەڭىستىك دەگەن جالاڭ ۇرانمەن ءتولتۋما ۇلتتىق مادەنيەت ۇلگىلەرىن ورىس مادەنيەتىنە قاراي ىڭعايلاۋ ءالى دە ورىستاندىرۋ يدەيالارىنىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقاندىعىن انىقتايدى», دەپ باعا بەرەدى. ارينە, ۇلتتانۋ, ۇلشىلدىق, ۇلتجاندىلىق, ءتىل, ءدىن, الاش تاقىرىبىن ايتقاندار وكىمەتكە قارسى, حالىقتى دۇرلىكتىرۋشى, ۇلتارازدىقتى تۋعىزۋشى دەپ باعالانادى اۋەلدەن, قازىر دە سول. ال, شىن مانىندە, بۇل ۋشىعىپ تۇرعان ماسەلەلەردى جابۋلى كۇيىندە قالدىرۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتەدى عالىم. وسىلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ دياگنوزىن قويىپ, ەمدەۋ جولدارىن نۇسقايدى. «قازاق ۇلتىنىڭ بۇگىنگى تىنىسى كۇردەلى. ۇلتقا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ – ۇلتسىزدىق. بۇل اسقىنىپ كەتكەن دەرت, ونىڭ ميكروبتارى ۇلتتىق ورگانيزمدى كەڭىنەن جايلاعان. الدىن السا ۇلتسىزدىقتان, ورىسشىلدىقتان بارا-بارا ايىعۋىمىز دا مۇمكىن, ال بۇل ماسەلەدەگى نەمقۇرايدىلىق, سامارقاۋلىق ۇلتتىڭ تۇگەلدەي اسسيميلياتسياعا ۇشىراۋىنا اكەلەدى. حح عاسىردىڭ اياعى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ۇلتى – تاريحي جول تورابىندا تۇرعان ۇلت» – دەگەن ءسوزى, كەرەك دەسەڭىز دابىل قاعۋى – قانشالىقتى ۇرەيلى بولعانىمەن, سونشالىقتى شىندىق. مۇنداي سانانى تىتىرەنتەر تۇجىرىمداردى سالماقتى باسىلىمداردا ا.ايتالى عانا ايتا الدى. اعامىز تاۋەلسىزدىك تۋرالى تولعاعاندا م.تۆەننىڭ «تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ەل ساياسي لوتورەيادا ءپىلدى ۇتقانمەن بىردەي, ال ءپىلدى اسىراۋ كەرەك», دەگەن ءسوزىن ءجيى كەلتىرىپ وتىرۋشى ەدى...
ءبىز ابايدىڭ تولىق ادامىن, كەمەل ادامىن كوكتەن ىزدەيمىز. نەمەسە سول اقىننىڭ زامانىنا ءدۇربى سالامىز. اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستاعان قانشاما كەمەل ادام ارامىزدا ءجۇردى, بۇگىندە دە ءجۇر. بىراق سونى بايقامايمىز. مەنىڭشە, اباي اڭساعان تولىق ادامنىڭ ءبىرى قازاقتى قايتسە ەل ەتەم دەگەن اسان قايعىلار مەن موڭكە بيلەردىڭ جالعاسى وسى – امانگەلدى ايتالى اعامىز.
ەشكىمگە جالتاقتامايتىن, جاعىمپازدانا سويلەمەيتىن ادامي بولمىسى بيىك, كەيىنگە قالدىرعان مۇراسى قۇندى, ۇستازدىق كەلبەتى كەمەل امانگەلدى ايتالى بولمىسى – اباي بابامىز قارمانا ىزدەگەن تولىق ادام. ەندەشە, امانگەلدى ايتالىنى تاني ءتۇسۋ – ءسىز بەن بىزگە, كەلەشەك ۇرپاققا پارىز.
باۋىرجان ەردەمبەكوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
