ايقىن مىندەت, ناقتى شەشىم

جاڭا جولداۋىندا الداعى جۇ­مىستىڭ ناقتى باعىتتارىنا توقتالعان پرەزيدەنت ەڭ الدىمەن ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە اقشا-نەسيە ساياساتى مەن فيس­كالدى ساياساتتىڭ اراسىنداعى ۇي­لەسىمسىزدىكتى جويۋدى تاپسىر­عان­­دىعىنىڭ ماڭىزى زور. ويت­كەنى كەيىنگى كەزدە ناقتى سەكتورعا نەسيە ويداعىداي بەرىلمەي جات­­قانى, شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى جەتكىلىكتى قارجى­لان­دىرۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپپا­عان­دىعى جونىندە سىني ەسكەرتپە ءجيى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن, وعان ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەر­دىڭ قۇلاق اسقانى شامالى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدەگى ىسكەر­لىك ورتانىڭ بەلسەندىلىگىن ارت­تى­رۋ­عا كەدەرگى بولىپ كەلدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى: «حالىقارالىق ساراپشىلار قا­زاق بانكتەرىن رەسۋرسقا باي ەل­دەر ىشىندەگى ەڭ كوپ پايدا تاباتىن بانك­تەر ساناتىنا قوسادى. سوندىقتان وسى سالاداعى سالىق مولشەرى ءادىل بەل­گىلەنۋگە ءتيىس. بانكتەردىڭ اكتسيو­نەرلەرى ديۆيدەنتىنە سايكەس سالىق تولەۋى كەرەك. بانكتەرگە مەملەكەت كورسەتكەن كومەك تۇرعى­سىنان قاراساق, بۇل – وتە ورىن­دى ۇستانىم», دەي كەلىپ, بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋدى ۇسىنعانى – ناقتى دا پارمەندى شارا. شىنتۋايتىندا, 1995 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭ اتتوبە­لىندەي ازعانتاي توپتىڭ مۇددەسىن قورعاپ, كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ حالىق پەن مەملەكەتتى س ۇلىكتەي سورۋىنا جول اشىپ بەرگەن بولاتىن. ەندى ولاردىڭ يەلەرى «سۋدىڭ دا سۇراۋى بولاتىنىن» تۇسىنەتىن كەز جەتتى.

پرەزيدەنت قازىر رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى ورىندالماي جاتقاندىعىن اشىق ايتىپ, قازىنا قاراجاتىن ستراتە­گيالىق ماڭىزى جوق, اسا شۇعىل ەمەس شارۋالارعا وڭدى-سولدى شاشۋدى دوعارۋدى تاپسىردى. سونىڭ ىشىندە اكىمدەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن سالىقتان جينالعان قارجىنى پايداسىز ىسكە شاشىپ, ءتيىمسىز جۇمساي باستاعاندىعىن سىنادى. وسى ورايدا جاڭا ۇكىمەت العاشقى باتىل قادامىن ىسىراپشىلدىقتان ارىلۋدان باستاپ, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ بارلىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە 300 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجاتتى وڭتايلاندىرۋعا ۇسىنعاندىعىن ايتقان ءجون. وسىنشاما قارجى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءارتۇرلى فورۋمدار وتكىزۋگە, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, ىسساپارلارعا شىعۋعا ارنالعان اكىمشىلىك شىعىس­تارىن قىسقارتۋ, اكىمشىلىك عي­ما­راتتار سالۋ جانە ولاردى جون­­دەۋ جۇمىستارى سياقتى اسا ماڭىزدى ەمەس جوبالار مەن ءىس-شارالاردى قايتا قاراۋ ەسەبىنەن ۇنەمدەلگەن. دەگەنمەن بۇل رەتتە ءالى دە ويلانارلىق ماسەلەلەر بارى انىق. مىسالى, بيۋدجەت ەسەبىنەن مەرەيتوي وتكىزۋدى تارتىپكە كەلتىرگەن ءجون. بۇعان زاڭدى نەگىز بولاتىن قۇجات تا بار. ول – ۇكىمەتتىڭ «مەرەيتويلار مەن اتاۋلى كۇندەردى مەرەكەلەۋ تۋرالى» 1999 جىلعى 28 قىركۇيەكتەگى №1465 قاۋلىسى. وسى قۇجاتتا وبلىس­تاردىڭ, قالالاردىڭ, ۇيىم­داردىڭ جانە جەكەلەگەن تۇل­عا­لاردىڭ مەرەيتويلارى ءجۇز جىلدىعىندا, ودان كەيiن ءار­بiر جيىرما بەس جىلدا اتالىپ وتi­لەدi دەپ كورسەتىلگەن. بىراق بۇل ءتار­تىپتىڭ ساقتالۋىن ەشكىم قاداعالاپ وتىرعان جوق. سەبەبى, كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ 5-10 جىلدىعىنان باستاپ 90-95 جىلدىعىنا دەيىن دۋمانداتا اتاپ ءوتىلىپ جاتادى. بەلگىلى تۇلعا­لاردىڭ 60, 70, 80, 90 جاسقا تولۋى­نا وراي ماداق ايتۋدان باسقا, ەشقانداي عىلىمي جاڭالىعى جوق «عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار» وتكىزۋ دە «سانگە» اينالدى.

جولداۋدا مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ الدىنا ەلىمىزدەگى ين­ۆەستيتسيالىق احۋالدى جانە بيزنەس جۇرگىزۋگە قاجەتتى جاع­دايدى جاقسارتۋ جولىندا ۇز­دى­كسىز جۇمىس ىستەۋ مىندەتى قو­يىل­دى. بۇل رەتتە مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2021 جىلى ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان ينۆەستيتسيا شتابى مەتالدى تەرەڭ وڭدەۋ, مۇناي-گاز-كومىر حيمياسى, تۋريزم, ەنەرگەتيكا جانە ماشينا جاساۋ سياقتى سالالارداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قارقىنىن ارتتىرۋعا جول اشقانى, باس پروكۋراتۋرا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتە باستاعانى اتاپ ءوتىلدى. الايدا كاسىپكەرلەردەن وزدەرىن مەملەكەتتىك ورگاندار شەكتەن تىس قاداعالاپ, باقىلايتىنى تۋرالى شاعىمدار ءالى دە ءتۇسىپ جاتقاندىقتان, پرەزيدەنت ۇكى­مەتكە باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, ينۆەستيتسيالىق احۋال­عا اسەرىن تيگىزەتىن جاعىمسىز ۇردىستەردى جويۋدى تاپسىردى, سونداي-اق بيزنەستىڭ جانە ينۆەستورلاردىڭ زاڭدى قىزمەتىنە كەدەرگى جاساۋدى اسا اۋىر قۇقىق بۇزۋشىلىق دەپ ساناۋدى ۇسىندى. شىنىندا دا, «دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەگەندەي, كەي شەنەۋنىك الدىنا قالتاسى قالىڭ كاسىپكەر شارۋاسىن ايتىپ كەلە قالسا, الاقانى قىشىپ, تاماعى ءىسىنىپ كەتەتىن جامان ادەتىن قويا الماي جۇرگەنى انىق. سونداي جەمقورلاردىڭ بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەرىنە تاپ بولىپ, تاۋى شاعىلعان كاسىپكەرلەر ءوز قۇقىن قورعاۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا شاعىنۋعا ءماجبۇر بولعان مىسالدار ءالى دە از ەمەس.

جولداۋداعى «كاپيتالدى زاڭ­داس­تىرۋ» ءۇشىن كاسىپكەرلەردىڭ مىندەتتى تۇردە قازاقستان ەكونوميكاسىنا قارجى سالۋ قاجەتتىگى تۋرالى تالاپتى نورماتيۆتىك تۇر­عىدان بەكىتۋ تۋرالى ۇسىنىس – ىزگى دە, ۇتىمدى شارا. «ولار وسى ەلدىڭ ازاماتى رەتىندە مەكتەپ, اۋرۋحانا, ستاديون, مۋزەي جانە باسقا دا الەۋمەتتىك-مادەني نىساندار سالۋعا قوماقتى قارجى بولۋگە مىندەتتى. مۇنداي كاسىپكەرلەردىڭ ەسىمى جومارت جانداردىڭ «التىن تىزىمىنە» جازىلادى. ال ودان باس تارتقان نەمەسە سوزبۇيداعا سالعان كاسىپكەرلەرگە قاتىستى اڭگىمە باسقاشا بولادى», دەپ ەسكەرتتى پرەزيدەنت.

جولداۋداعى اگروونەركاسىپ كەشەنىن تىكەلەي سۋبسيديالاۋ تاسىلىنەن ارزان نەسيە بەرۋ تاسى­لىنە بىرتىندەپ كوشۋ تۋرالى ۇسىنىس تا شارۋالاردىڭ كوپ­شىلىگىنىڭ كوكەيىندەگى ويدى ءدوپ باسقانى داۋ­سىز. ويتكەنى ولاردىڭ ءبارى بىردەي مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنگەن سۋبسيدياعا قول جەتكىزە الماي ءجۇر. بۇل شارا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كوزبوياۋشىلىق پەن سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا دا ىقپالىن تيگىزەتىنى كۇمانسىز. مەملەكەت باسشىسى: «ارنايى كوميسسيا 2 ميلليون ءىرى قارا جانە 3 ميلليوننان استام ۋاق مال ساندا بار, ساناتتا جوق ەكەنىن انىقتادى. ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا وسىنداي جايتتار بار ەكەنى بەلگىلى بولدى. شىن مانىندە, مۇنىڭ ءبارى – مەملەكەتتەن سۋبسيديا الۋ ءۇشىن جاسالعان كوزبوياۋشىلىق. ونداي قىلمىستىق ارەكەتتەرگە توسقاۋىل قويۋ قاجەت. ال مۇنداي ىسپەن اينالىسقان ادامداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كەرەك», دەپ اۋىل شارۋاشىلىعىندا بەلەڭ العان بىلىق-شىلىقتى اشكەرەلەي ايتتى. مۇنداي كوز­بوياۋشىلىق ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرە­تىنى دە ءسوزسىز.

جولداۋدا ۇكىمەت ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن تەرەڭ وڭدەۋ ءتاسىلىن مەڭگەرۋگە باسىمدىق بەرىلگەن 17 ءىرى جوبانىڭ ءتىزىمىن جاساعانى ايتىلدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى تۇرعىنداردى جانە ەكونوميكانى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ – ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن اتاپ ايتىپ, جاڭا­وزەندەگى, قاشاعانداعى جانە قارا­شىعاناقتاعى گاز وڭدەۋ كاسىپ­ورىندارىنىڭ قۇرىلىسىن تەز­دەتۋدى تاپسىردى. بۇل شاراعا, اسىرەسە «كوگىلدىر وتىننىڭ» كەلۋىن ونداعان جىلدار بويى سارىلا كۇتىپ وتىرعان سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر.

پرەزيدەنت ەل ەكونومي­كا­سى­نىڭ ەنەرگياعا كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانى­سىن اتوم ەنەرگەتيكاسى قامتا­ماسىز ەتە الاتىندىعى جايلى ويىن اشىق ايتقانىمەن, وسى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ناقتى شەشى­مىن قابىلداۋدى حالىقتىڭ وزىنە تاپسىرىپ, 6 قازاندا جالپى­ۇلت­تىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ بۇل شەشىمى – ونىڭ ءوزى ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىم­دا­ما­سىنا سايكەس جاسالعان قادام.

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بيىل ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدا – 12 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق اۆتوموبيل جولى سالىنىپ جانە جوندەلىپ جاتىر. بۇل رەتتە جالپى ۇزىندىعى 2,5 مىڭ شا­قىرىم وبلىسارالىق جانە اۋدانارالىق جولداردى ورتا دەڭگەيدە جوندەۋگە ارنالعان باع­دارلامانىڭ دا ماڭىزى زور. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى اتالعان باعدارلامانى كە­ڭەيتىپ, وعان كەمىندە 10 مىڭ شاقىرىم جولدى قامتۋدى تاپسىردى. بۇل – اسىرەسە قىسى-جازى جول ماشاقاتىن كورىپ, قينالىپ جۇرگەن شالعاي اۋىلداردىڭ تۇرعىن­دارى ءۇشىن ۇلكەن جاقسى­لىق بولماق.

مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋدا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە وزىق ءارى تابىستى ەلگە اينالۋدىڭ باستى كىلتى رەتىندە «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» قاعيداتىن ۇسىنعانى ءمالىم. سوعان سايكەس پرەزيدەنت كەلەسى جىلدى جۇمىسشى مامان­دىق­تارى جىلى دەپ جاريالادى. ەلىمىز كەڭەس زامانىنداعى جوس­پارلى ەكونوميكادان نارىق­تىق قاتىناستارعا كوشكەن جىلداردا ادال ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قاراپايىم ادامداردىڭ قادىرى ءتۇسىپ, جۇمىسشى ماماندىقتارىن قالاعان جاستار قاتارى سەلدىرەپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭبەك ادامدارىن قۇرمەتتەۋگە باعىتتالعان باستاماسى سول كەمشىلىكتى تۇزەتۋدى كوزدەگەنى ءارى ەلىمىزدى – الەۋمەتتىك مەملەكەت, ال ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام دەپ جاريالاعان اتا زاڭىمىزبەن ۇندەسىپ تۇرعانى كامىل.

تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت – پرەزيدەنت جولداۋىندا قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسىن تەرەڭ ورنىقتىرۋ مىندەتى قويىلدى. شىنتۋايتىندا, بۇل ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ نەگىزگى ارقاۋىنا اينالۋعا ءتيىس. سەبەبى زاڭ ۇستەمدىك قۇرىپ, تەمىردەي ءتارتىپ ورنىعاتىن ەلدە ەكونو­ميكالىق ءوسىم دە, قوعامدىق وپتي­ميزم دە بولاتىنى داۋسىز. حالقىمىزدىڭ اڭىزعا اينال­عان داڭقتى ۇلى باۋىرجان مومىش­ ۇلى «تارتىپكە باعىنعان ەل قۇل بولمايدى» دەگەن ءسوزدى بەكەردەن-بەكەر ايتپاسا كەرەك.