وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن «جاستار» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى بيىلعى «قازاقستان جاستارى» ۇلتتىق بايانداماسىن جاريالادى. تالدامالىق زەرتتەۋدە جاس بۋىننىڭ دەنساۋلىعىنان باستاپ, ءبىلىم, عىلىم, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى, قىزىعۋشىلىعى مەن قۇندىلىعى, ازاماتتىق بەلسەندىلىگى ءجىتى سارالانعان. بايقاعانىمىز, 35-كە دەيىنگى وتانداستارىمىزدىڭ ساياسي كوزقاراسى دا ەسەپكە الىنىپتى.
ماسەلەن, زەرتتەۋدە جاستاردىڭ 19,7%-دان 28,4%-عا دەيىنگى بولىگى ازىق-ت ۇلىك پەن ءدارى-دارمەك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا, كوممۋنالدىق قىزمەت تاريفتەرىنىڭ وسۋىنە قاتىستى نارازىلىق شارالارىنا قاتىسۋعا دەيىن اشىق جەتكىزگەن. سونداي-اق ەلدەگى جاس بۋىننىڭ باسىم كوپشىلىگى ءدىني (78,5%) نە قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنا (76,4%), ساياسي پارتيالارعا (76,0%), قوعامدىق كەڭەستەرگە (75,4%) قاتىسقىسى كەلمەيتىنىن ايتقان. ەسەسىنە, ولار ۆولونتەرلىك قوزعالىس, جاستار بىرلەستىكتەرى مەن جوبالارىنا, قايىرىمدىلىق جۇمىستارىنا بەلسەندى ارالاسۋدى ءجون كورەدى.
جالپى, قۇجاتتا ساراپشىلار جاستاردىڭ قوعامدىق ءومىرىن جانە ازاماتتىق ۇستانىمىن ءبىلدىرۋىن جوعارى باعالاعان. ايتۋلارىنشا, بۇل تەندەنتسياعا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تسيفرلىق تەحنولوگيالار تۇرتكى بولىپ وتىر.
– جاستار اكتسيالارعا, پىكىرسايىستار مەن ءبىلىم جوبالارىنا قاتىسۋ ارقىلى ساياسي جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ جۇرگەندەرىنە كۋامىز. ادەتتە, ولار قوعامدىق باستامالار قۇرۋ مەن پىكىر بىلدىرۋدە الەۋمەتتىك جەلىلەردى بەلسەندى پايدالانادى. جاستاردىڭ 89,4%-ى – WhatsApp, 79,8%-ى – Instagram, 63,9%-ى – TikTok-تى ءجيى قولدانادى. نەگىزى جاس ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى ايرىقشا ماڭىزعا يە. كەيىنگى كەزدەرى, جاس ماماندار مەن ستۋدەنتتەردىڭ ساياسي ۇدەرىستەرگە قىزىعۋشىلىعى ارتقانى بايقالادى. بۇل – قوعامداعى پىكىر الۋاندىعىنىڭ ارتۋىنا جانە مەيلىنشە رەپرەزەنتاتيۆتى ساياسي جۇيە قۇرىلۋىنا ىقپالىن تيگىزەتىن وڭ ترەند, – دەيدى تاۋەلسىز ساراپشى ءانۋار وڭايبەكوۆ.
جاستاردىڭ قوعامدىق ومىرگە قاتىسۋى, ازاماتتىق ۇستانىمدارىن ءبىلدىرۋى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ ىلگەرىلەۋىنە ءارى الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋىنا سەپ بولادى. الايدا 35 جاسقا دەيىنگى وتانداستارىمىز اراسىندا ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتى العا تارتىپ, قوعامدىق بەلسەندىلىككە بەيقام قارايتىندار دا بار.
– ماتەريالدىق بايلىققا ۇمتىلۋ بارلىق سانالى ادامعا ءتان. بۇل – مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى. دەگەنمەن ماتەريالدىق يگىلىكتەردى تىنىمسىز جانە ەتيكالىق ەڭبەكپەن تابۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇعىم سوتسيۋمدا بۇرمالانعان. سول سياقتى تاۋەلدى بولۋ ءۇردىسى دە جاستاردا باسىم, ويتكەنى ماتەريالدىق تۇرعىدان تولىق قامتاماسىز ەتەدى دەگەن ەسەپپەن مەملەكەتكە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. ساياساتتىڭ وزگەرۋىمەن جاستار اراسىندا وسىنداي كوڭىل كۇي قالىپتاسۋى دا ىقتيمال. باسپاناعا قارجى جيناقتاۋدىڭ مۇمكىن بولماۋى, تۇرمىستىق قاجەتتىلىككە ساي تەڭ جالاقىنىڭ بولماۋى, ورتا تاپتىڭ جەدەل قارقىنمەن قىسقارۋى – جاستاردى مەنتالدىق پروبلەمالارعا, تاۋەلدى مىنەزگە جانە مارگيناليزاتسياعا يتەرەتىن نەگىزگى فاكتورلار. جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورلاردان نەمقۇرايدىلىق پەن كونفورميزم بار, ويتكەنى ولاردىڭ كوپشىلىگى ودان دا باسىم بازالىق سۇرانىستارىن جابۋ جولىندا ءجۇر. سوندىقتان قازىر تەك ولاردىڭ بويىنا بىرلىك ۇعىمىن ءسىڭىرىپ, ەكولوگيالىق پروبلەمالار مەن الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك, تاعى باسقا وتكىر ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋ توڭىرەگىندە شوعىرلاندىرۋ قاجەت, – دەيدى «Esbol Qory» قق توراعاسى جاندوس اقتاەۆ.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن دۇنيە – ءدال قازىر ءتۇرلى ۆولونتەرلىك باستامالارداعى جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى, ەلدەگى وسى ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ جالپى بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ وتىر.
– ۆولونتەرلىك ەسەبىنەن بەلسەندىلىكتىڭ جالپى فونى ارتتى, دەگەنمەن رەسپۋبليكالىق جاستار ۇيىمدارىنىڭ سانى ايتارلىقتاي قىسقارعانى تۋرالى دەرەك الاڭداتادى. بۇعان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدىڭ جەتكىلىكسىز بولۋى, جاستار قوزعالىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر باعىتتارىنا قىزىعۋشىلىعى جوعالۋى نەمەسە ءبىر ۇيىم شەڭبەرىندە قوعامدىق قىزمەتپەن شەكتەلمەۋگە ۇمتىلعان جاستاردىڭ وزدەرىندە باسىمدىق بەرۋى سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مەنىڭشە, وسى سەكىلدى شەشۋدى قاجەت ەتەتىن بىرنەشە ماسەلە بار. وزىندىك دامۋ, دەنساۋلىقتى ساقتاۋ مەن جايلى ءومىر سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قارجى قاجەت. سوندىقتان جاستاردىڭ ماتەريالدىق بايلىققا ۇمتىلۋ تەندەنتسياسى ناق تۇسىنىكتى. بىراق اياق استىنان بايۋ, تاجىريبە مەن كاسىبي بىلىكسىز جوعارى لاۋازىمدار الۋ مۇمكىندىگىن قابىلداۋ جاستار اراسىندا كەرەعار تۇسىنىكتەردىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر. بۇل سايىپ كەلگەندە, تاربيەلىك كومپونەنت ماسەلەسى. گادجەتتەرمەن تاربيەلەۋ, جاسوسپىرىممەن ءتىل تابىسا الماۋ, ينتەرنەت كەڭىستىكتىڭ ىقپالى, جالعان كۋميرلەر جاساۋ دەگەن سەكىلدى ماسەلەلەر كوپ پروبلەمانىڭ وزەگى بولىپ وتىر. ماسەلەن, جۇمىسسىز جاستاردا ماسىلدىق كوڭىل كۇي بار.
سولاي بولا تۇرا, جاستاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل اسىرەسە سوڭعى پارلامەنتتىڭ سايلاۋ بارىسىندا بايقالدى. كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەستىك ورگاندارعا قاتىسۋىنا نازار كۇشەيتىلدى. مىسالى, جاستار ساياساتى بويىنشا كەڭەستەرگە مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى ەمەس, جاستار كوبىرەك تارتىلا باستادى. پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXXIII سەسسياسىندا سويلەگەن سوزدەرىندە جاستارعا كوڭىل ءبولىندى, – دەيدى مام ەقدك «قوعامدىق كەلىسىم» رمم ديرەكتورى ەلينا ماساگۋتوۆا.
نەگىزى ازاماتتىق ۇستانىم جاس بۋىننىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا عانا ەمەس, جالپى قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىنا قولايلى جاعدايلار جاساۋعا كومەكتەسەدى. سوندىقتان ەلىمىزدە جاستاردىڭ ازاماتتىق, الەۋمەتتىك دەربەس بولۋى ءۇشىن قاجەت قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعدايلاردى جاساۋ جانە نىعايتۋ مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى دەپ بەكىتىلگەن. الايدا قۇجاتتا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنا باعا بەرگەن رەسپوندەنتتەردىڭ 54,2%-ى عانا ونىڭ تيىمدىلىگىن, ال 19,8%-ى ودان مۇلدەم حابارسىز ەكەنىن جاسىرماعان.
– جالپى العاندا, قازاقستاندا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن ىسكە اسىرۋ وڭ ناتيجەلەر بەرىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن بۇل باعىتتا ءالى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار. مىسالى, اۋىلدىق جەردەگى جاستاردىڭ ءبىلىم الۋى مەن جۇمىسپەن قامتىلۋى, باسپانا ماسەلەسى, جاستار اراسىندا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك وزەكتى بولا ءتۇسىپ وتىر. جاستاردى دامىتۋ باعىتىندا قابىلدانعان شارالاردىڭ ادەكۆاتتىلىعىنا كەلسەك, كەيبىر ايماقتاردا جانە كەي الەۋمەتتىك توپتار اراسىندا قوسىمشا قولداۋ قاجەت. ۇنەمى مونيتورينگ پەن تالداۋ جۇرگىزۋ, مەملەكەتتىك ساياسات جاستاردىڭ بارلىق توپتارىنا بىردەي تيىمدىلىكپەن ىقپال ەتۋى ءۇشىن قاجەت بولسا تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ وتىرۋ ماڭىزدى. جالپى, جاستاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلەدى. بىراق وسى بەلسەندىلىكتى ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن ساياسي ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ, قولداۋ جانە وسى جولداعى كەدەرگىلەردى بولدىرماۋ كەرەك, – دەيدى وسكەمەن قالاسى اكىمدىگىنىڭ «جاستار رەسۋرستار ورتالىعى» كمم ديرەكتورى ەربول باقىتجان.
بۇل پىكىردى ء«تىل-قازىنا» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ماقپال جۇماباي دا قولدايدى. ويتكەنى ەلىمىزدە جاستار ساياساتىنىڭ زاڭنامالىق تۇعىرى قالىپتاسىپ بولدى. بىلتىر عانا 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. ەندى ونى جەتىلدىرىپ, كەمەلىنە كەلتىرۋدى ويلاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى جۇمىسسىزدىق پەن قىلمىس دەڭگەيى, ناشاقورلىق پەن لۋدومانيا بەلەڭ العان تۇستا, سۋيتسيد كورسەتكىشىن, وتباسىن قۇرۋ مەن اجىراسۋ كوەففيتسيەنتىن ەسكەرسەك, ءالى دە كوڭىل ءبولۋ كەرەك تۇستار كوپ.
– جاستار قوعامنىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىندە قاراستىرىلۋى كەرەك. مىسالى, ەگەر ءبىز ءبىلىم بەرۋ نەمەسە كونتەنت سالاسى, تۇرعىن ءۇي نەمەسە الەۋمەتتىك ماسەلە تۋرالى ايتساق, جاستار دا سول كونتەنتتە قاراستىرىلۋى كەرەك. ولارعا ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ەكوجۇيەنىڭ ۇلكەن ءبىر بولشەگى رەتىندە قاراۋ قاجەت. جاستاردى نە تولعاندىرادى؟ ءبىز نەنى وزگەرتۋىمىز كەرەك؟ نەلىكتەن وتباسىلاردا كۇش قولدانۋ كوپ؟ ولار نەگە وسى ارەكەتتەرگە بارادى؟ مۇنىڭ بارلىعى جۇيەلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل الەۋمەتتىك پروبلەما بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇگىندە جاستار دامۋىندا ونىڭ ادام, ازامات رەتىندەگى العا ىلگەرىلەۋىنىڭ رۋحاني اسپەكتىلەرى ەسكەرىلمەيدى. جالپى, يدەولوگيا تۋرالى ايتقاندا وي-پىكىر كوبەيە تۇسەدى. بىراق قازىر ءبىزدى بىرىكتىرەتىن ءبىر نارسە بار, ول – قۇندىلىق. جاستار ساياسي ماتىندەردى ونشا تۇسىنە بەرمەيدى. وسى قۇندىلىقتار تۋرالى ولارمەن ءوز تىلىندە سويلەسۋ كەرەك, – دەيدى ول.
قازىرگى جاستاردىڭ ازاماتتىق جانە ساياسي بەلسەندىلىگى ەدەۋىر ارتقان. الايدا وسى تۇستا تاجىريبە مەن ءبىلىم جەتىسپەۋى سالدارىنان جاستاردىڭ دەسترۋكتيۆتى ساياسي جانە ءدىني قوزعالىستارعا كىرۋ تاۋەكەلىن ازايتۋ ءۇشىن ۇرپاقتار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىك پەن ورتاق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋدا بىرجاقتى ءادىس-ءتاسىلدىڭ ورنىنا ماقساتتى باعىتتالعان يدەولوگيالىق جۇمىس قاجەت.
