– مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا 2040 جىلدارعا قاراي ەلدەگى سۋ تاپشىلىعى 12-15 ملرد تەكشە مەترگە جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. ءبىز ترانسشەكارالىق سۋ كوزدەرىنە تاۋەلدى بولعاندىقتان, كورشىلەس ەلدەرمەن بۇل ماسەلەنى قاي تاراپقا دا ءتيىمدى بولاتىنداي شەشە الۋ وتە ماڭىزدى. بۇل باعىتتا قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى؟
– مينيسترلىك كورشى مەملەكەتتەرمەن ترانسشەكارالىق سۋايدىندارىن پايدالانۋ ماسەلەسى بويىنشا 15 ءىس-شارا وتكىزدى. ناتيجەسىندە, بيىل ەلىمىزگە وزبەكستاننان 4 ملرد تەكشە مەتردەن استام, تاجىكستاننان 488,6 ملن تەكشە مەتر, قىرعىزستاننان شۋ وزەنى ارقىلى 180 ملن تەكشە مەتر جانە تالاس وزەنىمەن 380 ملن تەكشە مەتر سۋ كەلدى. قىتايمەن 20-دان استام ترانسشەكارالىق وزەن بويىنشا كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 3 ءىرى وزەن – ەرتىس, ىلە جانە ەمەل بار. رەسەيمەن جايىق, ەرتىس جانە باسقا ءىرى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىن پايدالانۋ, قورعاۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جونىندە كەلىسسوزدەر ءوتتى.
– سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ تۋرالى ءجيى ايتىلادى. بىراق سودان شىققان قورىتىندى بايقالمايدى. بۇل تۇيتكىل ءارى قاراي دا سولاي جالعاسا بەرە مە, الدە شەشىمىن تابۋ بويىنشا ناقتى جوسپار قاراستىرىلىپ جاتىر ما؟
– بيىل سۋ قويمالارىنا 75 ملرد تەكشە مەتر سۋ جينالدى, ونىڭ 12 ملرد-تان استامى – تاسقىن سۋى. بۇل وتكەن جىلدان 15 ملرد تەكشە مەترگە كوپ. شاردارا سۋ قويماسىنا 4,2 ملن تەكشە مەتر سۋ كەلدى. بۇل ءبىر جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 2,5 ەسە كوپ. قاپشاعاي سۋ قويماسى سوڭعى 10 جىلدا العاش رەت 18 ملرد تەكشە مەتردەن ارتىق سۋ جيناپ, 100%-عا تولدى. جىل باسىنان بالقاش كولىنە 12 ملرد تەكشە مەتر, كاسپي تەڭىزىنە 7,4 ملرد تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلدى. ارال تەڭىزىنە 664 ملن تەكشە مەتر سۋ كەلدى. بۇل وتكەن جىلعى كولەمنەن 2,5 ەسە ارتىق. پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا تاپسىرعان «كوكتەمگى قارعىن سۋدى جيناۋ جانە ونى ەگىستىككە جەتكەنشە قۇمعا ءسىڭىرىپ جوعالتىپ الماۋ ماسەلەسى» شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. ويتكەنى ونىڭ ءبارى – ىشكى سۋ قورىمىز. ول ءۇشىن جاڭا بوگەن سالۋ, كەمىندە 15 سۋ قويماسىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ كەرەك. ءبىز سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدىك. قۇجاتتا قوسىمشا سۋ كولەمىن قامتاماسىز ەتۋگە 42 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
– پرەزيدەنت «ەلىمىزدىڭ كەي وڭىرلەرىندە سۋدى ەڭ كوپ جۇمسايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ونىڭ 40 پايىزى بوسقا ىسىراپ بولىپ جاتىر. سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ 60 پايىزى توزىپ تۇر. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن وتە باتىل جانە شۇعىل شارالار قاجەت» دەدى. جولداۋدان بەرى ءبىر جىل ۋاقىت ءوتتى: قانداي باتىل جانە شۇعىل شارالار قولعا الىندى؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2030 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كەزەڭدىك جوسپار جاسالىپ, ءار وڭىرگە سۋ ۇنەمدەۋ جۇيەلەرى ورناتىلعان ەگىس القاپتارىن ۇلعايتۋ بويىنشا ناقتى ينديكاتورلار بەرىلدى. 2030 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي رەسپۋبليكاداعى سۋارمالى جەرلەردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 50%-دان استامىن سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىمەن قامتۋ جانە وسىلايشا, جىلىنا 2,2 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن سۋ ۇنەمدەۋ جوسپارلانعان.
ارينە, ەلىمىزدەگى سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ كوبى 30-50 جىلدان استام كۇردەلى جوندەۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇرگىزىلمەي جۇمىس ىستەپ كەلدى. بۇل رەتتە سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ ءىس جۇزىندەگى توزۋى 60%-دان اسىپ كەتتى. كوممۋنالدىق جانە جەكە مەنشىكتەگى جەكەلەگەن قۇرىلىستاردا كۇردەلى جاعداي قالىپتاسقان. سوندىقتان 96 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستى جوندەۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. سونداي-اق سۋ قۇبىرلارىن سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ بويىنشا 30 جوبانى ىسكە اسىرۋدى باستادىق. ناتيجەسىندە, 1,4 ملن ادام تۇراتىن 437 ەلدى مەكەندە اۋىزسۋمەن جابدىقتاۋ ساپاسى جاقسارادى.
شارۋالاردى سۋدى ۇنەمدەۋگە, ونى ءتيىمدى پايدالانۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن بىرقاتار ءىس-شارا قابىلداندى. ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ شىعىنىن سۋبسيديالاۋ كولەمى 80%-عا ۇلعايتىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ سۋ ۇنەمدەۋ جۇيەلەرىن ورناتۋ شىعىنىن سۋبسيديالاۋ مولشەرىن 50%-دان 80%-عا دەيىن ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– مەملەكەت باسشىسى ايتقان ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى – سۋ شارۋاشىلىعىن باسقارۋ جۇيەسىنە تۇگەل رەفورما جاساۋ قاجەتتىلىگى. بۇل بويىنشا قانداي وزگەرىستەر بار؟
– سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا 10 مىڭنان اسا ادام ەڭبەك ەتەدى. جىل باسىنان 7 000-عا جۋىق ماماننىڭ ەڭبەكاقىسى ورتا ەسەپپەن 25%-عا ءوستى. سۋ سالاسىنىڭ 450-دەن اسا قىزمەتكەرى مامانداندىرىلعان ورتالىقتار جانىنداعى بىلىكتىلىك ارتتىرۋ كۋرستارىنان ءوتتى. «بولاشاق» باعدارلاماسىنا سۋ سالاسىنىڭ ماماندىقتارى قوسىلىپ, بيىلدان باستاپ ستۋدەنتتەر اتالعان ماماندىقتار بويىنشا شەتەلدە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. مينيسترلىك 9 جوعارى وقۋ ورنىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىپ, ناتيجەسىندە, 80 ستۋدەنت «قازسۋشار» فيليالدارىندا وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتتى.
– بيىلعى تاسقىن كەزىندە مينيسترلىك اتىنا از سىن ايتىلعان جوق جانە ول سىننىڭ باسىم بولىگىن نەگىزسىز دەپ تە ايتا المايمىز.
– بيىلعى سۋ تاسقىنى كەزەڭىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جوعارىدا ايتىپ وتكەن تۇجىرىمداماعا قوسىمشا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ جانە كەلتىرىلگەن زالالدى ازايتۋ ءۇشىن كەشەندى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ كوزدەلەدى. سۋ تاسقىنىن بولجاۋ مەن مودەلدەۋدى جەتىلدىرۋ, كادرلىق الەۋەتتى ارتتىرۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جونىندەگى شارالار كۇشەيتىلىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار جاڭا سۋ كودەكسىنىڭ جوباسىن ازىرلەدىك. بۇل – بىرقاتار اۋقىمدى جاڭالىقتى قامتيتىن جانە سۋ زاڭناماسىن وزەكتەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ىرگەلى قۇجات. كودەكستە سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى مەن سۋدى قايتا پايدالانۋ جۇيەلەرىن قارقىندى ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جاڭا كودەكس جوباسىنا سۋ تاسقىنى مەن قۇرعاقشىلىقتى بولجاۋ, جوسپارلاۋ جانە وعان دەن قويۋ جونىندە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتىر.
– ۇنەمى جەرۇستى سۋلارى تۋرالى ماسەلە كوتەرەمىز. ەلدىڭ جەراستى سۋ قورلارى تۋرالى نە ايتاسىز؟ جەراستى سۋايدىندارى قانداي ايماقتاردا, قالاي ورنالاسقان؟
– جالپى, ەلىمىزدىڭ اۋماعى جەراستى سۋىنا وتە باي. سونىڭ ەسەبىنەن ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى قاجەتتىلىكتەردى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. الايدا جەراستى سۋلارىنىڭ اۋماققا تارالۋى بىركەلكى ورنالاسپاعان. مىسالى, وڭتۇستىك جانە شىعىس قازاقستاننىڭ جەراستى سۋ رەسۋرستارى باسقا ايماقتاردىڭ سۋ قاجەتتىلىگىنەن بىرنەشە ەسە كوپ. ال سولتۇستىك, باتىس جانە ورتالىق وبلىستاردا جەراستى سۋىنىڭ تاپشىلىعى بايقالادى.
جەراستى سۋىنىڭ نەگىزگى باسىم قورلارى (شامامەن 58%-ى) الماتى, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, تۇركىستان جانە پاۆلودار وبلىستارى شەگىندە شوعىرلانعان. بۇل نەگىزىنەن جوڭعار, ىلە, قىرعىز الاتاۋى, قاراتاۋ جانە تالاس تاۋلارىنىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى جازىقتاردىڭ سۋلارى. ەلدەگى جەراستى سۋلارىنىڭ جالپى قورى جىلىنا 15,7 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايدى.
– سۋ سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ تۇرعانى بەلگىلى. ەلدەگى سۋ شارۋاشىلىقتارىنىڭ ينۆەستورلارعا تارتىمدىلىعى قانداي؟ وسى كۇنگە دەيىن سالاعا كەلگەن ينۆەستورلار بار ما؟
– تۇتاس العاندا, سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى تومەن. قازىر وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, يزرايل بىزدە سۋ قويمالارىنىڭ قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەتتى. ول ءۇشىن مينيسترلىك يزرايل ەلىنىڭ «Value LBH» جانە «Dan Capital» ينۆەستيتسيالىق كومپانيالارىمەن ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. يزرايلدىك بيزنەسمەندەر ەلىمىزدە سۋ قويمالارىن سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇمىستارىنا ينۆەستور رەتىندە قاتىسۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى.
بيىل ءار وڭىردە 5 سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ جوسپارلانىپ وتىر. 8 نىساننىڭ قۇجاتى ازىرلەنىپ جاتىر. جۇمىس 2024-2028 جىلدار ارالىعىندا ورىندالۋعا ءتيىس.
قۇرىلىس جۇمىستارى سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىنا سايكەس جۇرگىزىلەتىن بولادى. قازىر جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋعا ينۆەستورلاردى تارتۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. جوبا ەلدىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ترانسشەكارالىق وزەندەرگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋدى ماقسات ەتەدى.
– راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
اباي ايماعامبەت,
«Egemen Qazaqstan»
