فوتو: gov.kz
قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇقىقتىق رەفورمادا زاڭدىلىق قاعيداتتارىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى ماڭىزدى ورىن الۋى ءتيىس. ەل كونستيتۋتسياسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قورعاۋمەن قاتار, زاڭ ۇستەمدىگى, بيلىكتىڭ ءبولىنۋى, زاڭ الدىندا بارلىعىنىڭ تەڭدىگى سياقتى زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ باسقا دا نەگىزگى قاعيداتتارى بەكىتىلگەن.
قازاقستان ءوزىن قۇقىقتىق مەملەكەت دەپ جاريالاي وتىرىپ, قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتىن ۇستاناتىنىن كورسەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىرقاتار كەپىلدىكتەرى جانە ەڭ الدىمەن كونستيتۋتسيانىڭ ءوزى بەكىتىلگەن. ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ 4-بابىندا كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدى كۇشى بار جانە رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا تىكەلەي ارەكەت ەتەتىنى بەلگىلەنگەن. سونىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى – مەملەكەتتiك قۇرىلىمنىڭ نەگiزدەرi مەن قۇقىقتىق رەتتەۋ پرينتسيپتەرiن بەلگiلەيتiن, مەملەكەتتiڭ ەڭ جوعارى زاڭدى كۇشi بار قۇقىقتىق اكت.
كونستيتۋتسيانىڭ جوعارى زاڭدى كۇشى زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلۋىن بىلدىرەدى. بۇل قاعيدات ەلدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن قۇقىقتىق تۇراقتىلىق پەن بولجامدىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى, سونداي-اق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ بەلگىلەنگەن كونستيتۋتسيالىق نورمالار شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسىلايشا, كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدى كۇشى مەملەكەتتە ارەكەت ەتەتىن قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ يەرارحياسىنداعى ءوز ورنىن بىلدىرەدى.
كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدiگiن قامتاماسىز ەتۋدiڭ ماڭىزدى قۇقىقتىق كەپiلدiكتەرiنiڭ بiرi – كونستيتۋتسيانىڭ تiكەلەي اسەر ەتۋi, ونى ونىڭ نەگiزiندە نەمەسە ونىڭ نورمالارىن ءتۇسiندiرۋ نەگiزiندە ناقتى قۇقىقتىق iستەردi شەشۋ مۇمكiندiگi دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. كونستيتۋتسيانىڭ بەدەلى ءۇشىن كونستيتۋتسيا نورمالارىن قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندە قولدانۋ وتە ماڭىزدى. مەملەكەتتiك ورگاندار ءوزiنiڭ بارلىق iس-ارەكەتiن جەرگiلiكتiڭ جوعارى زاڭىمەن سالىستىرۋدى, قاجەت بولعان جاعدايدا ونى تiكەلەي قولدانۋدى ۇيرەنۋi كەرەك. كونستيتۋتسيانىڭ تىكەلەي اسەرى ونىڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى ءپرينتسيپىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى.
ەلدىڭ نەگىزگى زاڭى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قولدانىستاعى قۇقىق كونستيتۋتسيانىڭ, وعان سايكەس كەلەتىن زاڭداردىڭ, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ, رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق شارتتىق جانە وزگە دە مىندەتتەمەلەرىنىڭ, سونداي-اق رەسپۋبليكا كونستيتۋتسيالىق سوتى مەن جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنىڭ نورمالارى بولىپ تابىلاتىنىن بەكىتەدى. وسىلايشا, كونستيتۋتسيا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى قالاي ءتۇسىندىرۋ جانە قولدانۋ كەرەكتىگىن انىقتاي وتىرىپ, قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنا نەگىز بولۋى كەرەك. بۇل قۇقىقتى قولدانۋدا بىركەلكىلىك پەن ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
قۇقىقتىق رەفورمانى تابىستى جۇرگىزۋ ارقاشان زاڭنىڭ قوعام ومىرىندەگى ءرولىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى, ول ءوز كەزەگىندە رەسپۋبليكادا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان راديكالدى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي رەفورمالاردى قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋگە, ازاماتتىق كەلىسىمدى قولداۋعا جانە كوپۇلتتى قازاقستاندىق قوعامدى شوعىرلاندىرۋعا, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋگە قىزمەت ەتەدى. قازاقستاندا قۇقىقتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ جاعدايىندا زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتىن ىسكە اسىرۋ اسا ماڭىزدى مانگە يە بولادى. وسىلايشا, قۇقىقتىق مەملەكەتتىلىكتى قۇرۋ پروتسەسىنىڭ ودان ءارى تاعدىرى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنە جانە ەڭ الدىمەن كونستيتۋتسيانىڭ وزىنە بايلانىستى.
كونستيتۋتسيا ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى, ءسوز بوستاندىعى, زاڭ الدىنداعى تەڭدىك جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر سياقتى نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بەكىتەدى. بۇل ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە ولاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز جاسايدى. قازاقستاندا قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى جاعدايىندا كونستيتۋتسيانىڭ ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, بۇكىل قوعام ءومىرىنىڭ ەڭ سەنىمدى كەپىلى رەتىندەگى ءرولى مەن ماڭىزى ارتىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كونستيتۋتسياعا سايكەس ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تانىلاتىنى جانە ولارعا كەپىلدىك بەرىلەتىنى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تۋعاننان باستاپ ارقايسىسىنا تيەسىلى ەكەندىگى, ءابسوليۋتتى جانە بولىنبەيتىن دەپ تانىلاتىنى, زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋىن ايقىندايتىنى بەلگىلەنگەن. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا نورمالارىنداعى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ تابيعي, ءابسوليۋتتى جانە بولىنبەيتىن سيپاتىن تانۋ ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭنامامىز ءۇشىن جاڭالىق جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا بەيىلدىلىگىنىڭ ايعاعى بولدى.
ادامنىڭ تابيعي قۇقىقتارىن كونستيتۋتسيالىق قامتاماسىز ەتۋ - بۇل ادامنىڭ بوستاندىعى مەن اۆتونومياسىنا كەپىلدىك بەرۋ ءتاسىلى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ, ونىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ شارتى. سونىمەن بىرگە, كونستيتۋتسيا جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتارىن عانا ەمەس, ونىڭ مىندەتتەرىن دە انىقتايدى: ءار ادام كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردى ساقتاۋعا, ەلدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن, قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, باسقا ادامداردىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى.
ادامنىڭ تابيعي اجىراماس قۇقىقتارىن مويىنداي وتىرىپ, ولاردى نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردا بەكىتە وتىرىپ, نەگىزگى زاڭ ولاردى قورعاۋ تەتىكتەرىن, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتىن, سوت ورگاندارىن, سونداي-اق شاعىمداردى قارايتىن جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاي الاتىن باسقا دا ينستيتۋتتاردى قامتاماسىز ەتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى كونستيتۋتسيانىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋدە, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قورعاۋدا جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋدا شەشۋشى ءرول اتقارا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى جۇيەسىندە ەرەكشە ورىن الادى. كونستيتۋتسيالىق سوت بارلىق زاڭداردىڭ, قاۋلىلاردىڭ جانە باسقا دا نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرەدى. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇقىقتىق اكتىنى كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىسا, ول ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن زاڭسىز زاڭنامامەن بايلانىستى بۇزۋشىلىقتاردان قورعايتىن زاڭدى كۇشىن جويادى. بۇل نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا قايشى كەلمەۋى مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزباۋىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسيالىق سوت ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى شاعىمدارىن دا قاراۋعا قۇقىلى. بۇل ازاماتتاردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرىن بۇزۋى مۇمكىن باسقا سۋبەكتىلەردىڭ ارەكەتتەرىنەن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ بۇل وكىلەتتىگى ازاماتتارعا ءوز قۇقىقتارىن جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتقارۋشى بيلىك كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋعا جانە ءوز قىزمەتىن سوعان سايكەس كەلتىرۋگە مىندەتتى. بۇل بيلىكتى تەرىس پايدالانۋدىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى جانە بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كونستيتۋتسيا شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى. قاراپايىم سوتتار ىستەردى قاراۋ كەزىندە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ تۇسىندىرمەلەرى ۇستانۋعا ءتيىس, بۇل كونستيتۋتسيانىڭ بىركەلكى قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
كونستيتۋتسيالىق سوت كونستيتۋتسياعا رەسمي تۇسىنىكتەمەلەر بەرەدى, بۇل كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى بىركەلكى تۇسىنۋگە جانە قولدانۋعا كومەكتەسەدى. بۇل اسىرەسە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى, ويتكەنى ناقتى تۇسىنىكتەمەلەر كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى دۇرىس تۇسىنۋگە جانە قولدانۋعا ىقپال ەتەدى. وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جانە ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپتى قولدايتىن سوت تورەلىگى جۇيەسىندەگى نەگىزگى ورگان بولىپ تابىلادى.
ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى - ونىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سوت ارقىلى قورعاۋ قۇقىعى. قۇقىقتىق مەملەكەت جاعدايىندا تاۋەلسىز سوت ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى. تاۋەلسىز سوت تورەلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەلدىڭ نەگىزگى زاڭى سۋديالارعا قول سۇعىلماۋشىلىق پەن تۇراقتىلىقتى بەكىتەدى; سوتتاردى تىكەلەي مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋدى كوزدەيدى; سۋديا لاۋازىمىنىڭ دەپۋتاتتىق مانداتپەن, وزگە دە اقى تولەنەتىن لاۋازىممەن نەمەسە كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن ۇيلەسىمسىزدىگىن بەلگىلەيدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتىن قوسپاعاندا, بارلىق سوتتاردىڭ سۋديالارىن پرەزيدەنت تاعايىندايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋديالارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا سەنات سايلايدى.
سوت بيلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان جۇزەگە اسىرىلادى جانە ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ جولىمەن مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسياسىن, زاڭدارىن, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىن, حالىقارالىق شارتتارىن ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋدى ءوز ماقساتىنا اينالدىرادى. سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە سوت بيلىگى ءوز قىزمەتىندە كونستيتۋتسياعا قايشى كەلمەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى عانا قولدانا الادى.
قارجى سالاسىنداعى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى - بانك ومبۋدسمەنى ينستيتۋتى. بانك ومبۋدسمەنى تۋىنداعان كەلىسپەۋشىلىكتەردى شەشۋدىڭ جانە قارىز الۋشىلاردىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ءتيىمدى جانە تاۋەلسىز تەتىگىن ۇسىنا وتىرىپ, بانكتەر مەن ولاردىڭ كليەنتتەرىنىڭ مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تۇراقتى بانك جۇيەسىن دامىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل ينستيتۋتتىڭ ەنگىزىلۋى مەملەكەتتىڭ ەلدىڭ قارجى سەكتورىن ورنىقتى دامىتۋ شەڭبەرىندە بانكتەر مەن وزگە دە قارجى ينستيتۋتتارى كليەنتتەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلىسىن ايعاقتايدى.
بانك زاڭناماسى قارىز الۋشى-جەكە تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋدى, ولاردىڭ جانە قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ اراسىندا تۋىنداعان كەلىسپەۋشىلىكتەردى رەتتەۋدى, سونداي-اق ۇسىنىمدار مەن كونسۋلتاتسيالار بەرۋدى قوسا العاندا, بانك ومبۋدسمەنىنىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن قۇزىرەتىن ناقتى ايقىندايدى. بانك ومبۋدسمەنى بانكتەر مەن وزگە دە قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن مىندەتتى كۇشى بار شەشىم قابىلداۋ قۇقىعىمەن داۋلاردى سوتقا دەيىنگى مىندەتتى رەتتەۋدىڭ جالعىز ينستيتۋتى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا بوستاندىق پەن ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىن جاريالاۋ قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىم تۋرالى دەموكراتيالىق يدەيالاردى قالىپتاستىرادى; مەملەكەتتىڭ قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى جانە ازامات پەن قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلىسى تۋرالى كۋالاندىرادى. سايىپ كەلگەندە, كونستيتۋتسيا ساياسي-قۇقىقتىق نيەتتى بىلدىرەدى, ونى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ بۇكىل جۇيەسىنىڭ سانالى جانە شەشۋشى ارەكەتتەرىنىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولادى. كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى ونى ىسكە اسىرۋعا ورگاندار جۇيەسى تۇرىندەگى مەملەكەت قانا ەمەس, تۇتاستاي العاندا بۇكىل قوعام بەلسەندى قاتىسقان جاعدايدا تولىق اشىلادى.
دارحان قادىرباي ۇلى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بانك ومبۋدسمانى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ىسكەرلىك اكىمشىلەندىرۋ ماگيسترى
