اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتالعان 1880-1890 جىلدارى شىققان كارتالاردا جەر-سۋ اتاۋلارى بۇرىنعى قالپىندا جازىلعان. ولاردا ءبىزدىڭ وبلىس اۋماعىندا كەزدەسەتىن ەكى ءۇيتاس اتاۋى مەن ورنى كورسەتىلگەن.
ءبىرىنشى ءۇيتاس – قازىرگى حرومتاۋ اۋدانىنا قاراستى تاسوتكەل ەلدى مەكەنىنىڭ شوت وزەنى جاعاسىندا ەكەن. استاناعا باراتىن تەمىرجول بويىنداعى سول جەردەگى بەكەتتىڭ اتى ءۇيتاس دەپ ەستىدىم. كوزىممەن كورمەگەن سوڭ باسقا ەشتەڭە دەپ ايتا المايمىن. ەكىنشى ءۇيتاس – قوبدا اۋدانىنىڭ قيىل ەلدى مەكەنىنەن 20 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان. وعان بارىپ, كوزبەن كورۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
اۋىل ىرگەسىندەگى قيىل وزەنىنىڭ شىعىس بەتىنە ءوتىپ, سولتۇستىك باعىتىنا قاراي بەتتەپ كەلەمىز. كەڭ دالا. توڭىرەكتە كوزگە تۇسەرلىكتەي تاۋ-تاس كورىنبەيدى. ونشاقتى شاقىرىم ءجۇرىپ وتكەسىن جولدىڭ بىرتىندەپ تومەندەي باستاعانىن بايقادىق. تومەندەي-تومەندەي كەلە ۇلكەن ويپات الاڭعا كەلىپ تىرەلدىك. «ءۇيتاس وسى», – دەپ نۇسقادى بىزگە جول كورسەتىپ كەلە جاتقان اۋىل ادامدارى. بيىك جارقاباقتىڭ كەمەرىندە ۇزىننان جينالعان شوگىندىلەر ورتاسىندا جالعىز كيىز ۇيگە ۇقساعان ۇلكەن تاس بىردەن كوزگە ءتۇستى. قارسى بەتىنەن كەلگەندىكتەن جاقىنداي المادىق. ورتادا بۇلاقتان باستاۋ العان وزەن, جاعاسى اعاشتار مەن قالىڭ وسكەن شوپتەن اياق الىپ جۇرگىسىز. ءبىز ويپات دەپ تۇرعان جەرىمىز ميلليونداعان جىلدار بۇرىن تەرەڭ تەڭىزدىڭ ءتۇبى بولعانىن بايقاۋعا بولادى.
سوڭعى 15-20 جىلدان بەرى بۇل جەرگە ادام اياعى باسپاعانى اڭعارىلادى. قالىڭ وسكەن ءشوپ بەلدەن كەلەدى. ويپات ءتۇرلى ءوسىمدىكتەر دۇنيەسىنە باي. تامىلجىعان تابيعات, توڭىرەك تۇنىپ تۇرعان عاجاپ كورىنىسكە تولى, قاراۋعا كوزىڭ تويمايتىن سۇلۋ دۇنيە.
ءۇيتاس اينالاسىنداعى ءشوگىندىلەر بور ءداۋىرى كەزىندە تولقىندار تەڭىزدەن جاعاعا ۇنەمى شىعارىپ تاستاعان جىنىستاردىڭ جينالۋىنان پايدا بولعان سياقتى. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, ەرتەدە ءبىزدىڭ اقتوبە ءوڭىرىنىڭ جەرىن ەكى رەت جويقىن سۋ باسقان. ەڭ سوڭعى رەت 50 ميلليون جىل بۇرىن وسى جەردەگى تەلەگەي-تەڭىز ۇزاق تۇرىپ قالىپ, قايتقان سوڭ سول ايماقتارداعى جەر بەدەرىنىڭ وزگەرۋىنە الىپ كەلدى. سونىڭ سالدارىنان بايعانين, قوبدا, ويىل, مۇعالجار, حرومتاۋ اۋداندارىندا جويقىن سۋ مەن كۇشتى جەلدىڭ اسەرىنەن پايدا بولعان تابيعاتتىڭ تاماشا ەسكەرتكىشتەرى قالعان. اسىرەسە, بور داۋىرىنەن جەتكەندەرى جاقسى ساقتالعان.
ءۇيتاستىڭ اتالۋى, گەولوگيالىق ءتۇزىلۋى عىلىمي زەرتتەۋلەردى ءالى دە قاجەت ەتەدى. وسى عاجايىپ تابيعي ەسكەرتكىشتەردىڭ اتالۋى ءتۇرلى توپونيميكالىق دەرەكتەردە كەزدەسەدى. مىسالى, 1985 جىلى «مەكتەپ» باسپاسىنان شىققان ب.قويشىباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ جەر-سۋ اتتارى سوزدىگى» ەڭبەگىندە «ءۇيتاس – مەكەن اتى. «كيىز ءۇي» كورىنىسىن ەلەستەتەتىن جارتاستى مەكەندەر. وندا تاس قورعان, وبالار, تاس مۇسىندەر دە بار. ءبىر قىزىعى, وسى اتتاس مەكەندەر اقتوبە وبلىسى مەن وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ دالالى القاپتارىندا بارى بايقالادى, بىراق تابيعي ءبىتىمى ۇيگە ۇقساعان كەسەك تاستار بۇرىن-سوڭدى ول وڭىردە بولماعانداي. مۇمكىن, تۇركى سوزدەرىنىڭ كونتاميناتسيالانعان ءتۇرى بولار», دەپ كورسەتىلگەن.
بۇل ءوڭىردىڭ جەر بەدەرى نەگىزىنەن ءۇستىرتتى, ادىرلى, توبەلى, جازىق بولىپ كەلەدى. عالىمداردىڭ انىقتاۋىنشا, ور-ەلەك ۇلكەن ءۇستىرتتى ايماعى سوڭعى 50 ميلليون جىل بۇرىن تەڭىز رەگرەسسياسىنا ۇشىراعان. بور ءداۋىرىنىڭ شوگىندىلەرى جاعالاي قىراتتىڭ جيەگىنە جينالا-جينالا كەلە, سان الۋان بيىكتىكتەردى تۇزەگەن.
ءۇيتاس تۇرعان جاردىڭ تەرەڭدىگى 150 مەتردەي, كەيبىر تۇستارى ودان دا تەرەڭ. سوندا تولقىن لاقتىرعان شوگىندىلەر 150-200 مەتر بيىكتىككە – بور ارالاس جاردىڭ ۇستىنە جەتكەنى انىق. تىنىمسىز تولقىندار شوگىندىلەردى ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن قالاپ, ۋاقىت وتىسىمەن جينالعان بور ءۇيىندى تاسقا اينالعان. بوردىڭ تابيعي قاسيەتى – سۋ تيگەن سايىن قاتايا تۇسەدى.
اۋىل ادامدارىنىڭ ايتۋىنشا, ەرتەرەكتە وسى توڭىرەك كەڭشار-ۇجىمشارلاردىڭ جايلاۋى بولىپتى. سول كەزدەرى بۇل جەردە جىلان ءورىپ جۇرگەن. جۇرتقا ەش زيانى جوق, ادامداردى شاقپايتىن, ءوز بەتتەرىنشە جۇرگەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار ءۇيتاستان پانا تاپقان. كەيدە تاڭەرتەڭگىلىك بالالاردىڭ توسەگىنەن دە كورەتىن ەدىك دەپ ەستەرىنە الادى ۇلكەن كىسىلەر.
ءۇيتاس تۇرعان توڭىرەك مامان- عالىمدار تاراپىنان زەرتتەلمەگەن. كەزىندە ۇكىمەتتىڭ مال جايلاۋى رەتىندە پايدالانىلعانىمەن, شارۋاشىلىقتار تاراپ, ەلدە مال باسى ازايعان سوڭ بۇل جەر ۇمىتىلدى. مالدىڭ تۇياعى تيمەگەسىن, ماڭايىنداعى شوپتەرى ءتىپتى قاۋلاي تۇسكەن. بۇگىنگى كۇنى ءۇيتاستى وتە سيرەك كەزدەسەتىن تابيعاتتىڭ تاماشا ەسكەرتكىشى دەپ ەسكەرىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. قاعابەرىستە قالىپ قويعان جەر بەتىندەگى قازىنالاردىڭ ءبىرى سىندى.
قاسىنا تاياپ بارىپ كورگەن كىسىلەردىڭ ايتۋى بويىنشا, بور شوگىندىلەرىنەن تاسقا اينالعان ءۇيتاستىڭ بۇگىنگى بيىكتىگى – 10-15 مەتر, شەڭبەرى –20-25 مەتر. قار مەن جەل, جاڭبىر سۋىنىڭ اسەرىنەن ۇگىتىلىپ, شوككەنى بايقالادى. وعان قوسا وسى جەردى كورمەك بولىپ كەلگەندەردىڭ زيانى دا از ەمەس ەكەن.
ءۇيتاس جانىنداعى ەڭ بيىك جارداعى بور تىزبەكتەرى جاقسى ساقتالعان. ونىڭ اتاۋىن ەسكى كارتالاردان كورگەن سوڭ ولكەتانۋشى رەتىندە قىزىعىپ, 2005 جىلى بارىپ كورگەنمىن. بولاشاقتا بۇل جەرلەردى ەكوتۋريزمنىڭ مەكەنىنە اينالدىرسا, جەرگىلىكتى بيلىك تابيعاتتىڭ ءتول تۋىندىسى رەتىندە قورعاۋدىڭ شاراسىن الىپ جاتسا, ءجون بولار ەدى.
رىسجان ءىلياسوۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى.
اقتوبە وبلىسى.
