جاڭا سالىق كودەكسى: ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ سىنالار ءساتى

جاڭا كودەكس جوباسى 21 ماۋسىمدا «اشىق زاڭدى تۇلعالار» پور­­تالىندا جاريالاندى. كاسىپ­كەر­لەردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتتىڭ ەكو­نو­ميكالىق بلوگى بيزنەستىڭ ەمەس, بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىن جا­بۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر. قۇجات جو­­باسىنا سايكەس قۇرىلىس كوم­پا­­نيا­لارىنىڭ تۇرعىن ءۇي كەشەن­دەرىن­دەگى پاتەرلەردى ساتۋ بويىن­شا جەڭىلدىكتەرى جويىلادى. سوندىق­تان قۇرىلىس سالۋشىلار باسپانا قۇنىنا 12% قوسىمشا قۇن سالىعىن (ققس) قوسۋعا ءماجبۇر. باعاعا اسەر ەتپەس ءۇشىن مەملەكەتتىك سالىق تۇسىم­دەرى مەن ازاماتتاردىڭ باسپا­ناعا قولجەتىمدىلىگى اراسىن­داعى تەڭ­گەرىمدى تابۋ قاجەت. قۇجات قا­زىر­گى وز­گەرىستەرمەن قابىلدانار بول­سا, بيز­نەس بۇل جۇكتەمەنى جال­عىز ءوزى كوتەرە المايدى. ارتىق اۋىرت­­­پا­لىقتى تاۋاردىڭ قۇنىنا قو­سۋ ار­­قىلى جەڭىلدەتۋ – ءماجبۇرلى شە­شىم.

«بك اۋديت» جشس باسشىسى ايجان بالاكەشەۆانىڭ ايتۋىن­شا, بارلىق پروبلەما سالىق كودەكسىندەگى وزگەرىستەرگە بايلانىس­تى بولىپ تۇر. ۇكىمەت سالىق ورگاندارىنا بيۋدجەتتىڭ كىرىس, شىعىس بولىكتەرىنە ءوز بەتىنشە مونيتورينگ جاساۋعا قۇزىرەت بەرگەن. بۇل ماسەلەدە سوڭعى نۇكتەنى سولاردىڭ قوياتىنى دا بەلگىلى بولىپ قالدى.

«شىن مانىندە بيزنەستىڭ جاي-كۇيى زەرتتەلىپ, سارالانۋعا ءتيىس. قارجى مينيسترلىگى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى بۇل تاپسىرمانى ورەسكەل بۇزىپ, بيزنەس وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسپاي وتىر. ققس-تىڭ جاڭا كورسەتكىشتەرى بيزنەستى وتە قيىن جاعدايدا قالدىرعانىن وسىعان دەيىن دە ايتقانبىز. مۇنداي جاعدايدا قارجى مينيسترلىگى دە, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى دە پاتەر باعاسىن ىرىقتاندىرۋعا قاۋقارلى ەمەس. ال نارىقتىڭ بەتالىسى ءبىز ەستىپ كورمەگەن باعىتقا باسىمدىق بەرىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. سالدارىنان ادامدار پاتەردى سا­تىپ الا المايدى, سالىنعان پا­تەر­ل­ەر ساتىپ الۋشىسىن كۇتىپ, قاڭى­راپ تۇرادى. «7-20-25» جانە «10-20-25» مەملەكەتتىك يپوتەكالىق باعدارلامالارى ءتيىمدى بولمايدى. وسى كۇنگە دەيىن الەۋمەتتىك سەگمەنت ءۇشىن قۇنى 18 ملن-نان 25 ملن-عا دەيىنگى پاتەرلەردىڭ ءوزى  قول جەتپەس ارمان بولاتىن. ەندى بار ءۇمىت – ۇكىمەتتە. جوبا پارلامەنتكە جەتپەي, قايتا قارالادى دەگەن ءۇمىت باسىم. زاڭ وسى كۇيىندە قابىلدانىپ كەتسە, قۇرىلىس سەگمەنتىنىڭ ينۆەس­تيتسيالىق كليماتىنا كەرى اسەر ەتەرى بەلگىلى», دەيدى ايجان بالاكەشەۆا.

بيزنەس وكىلدەرى قوسىمشا قۇن سالىعى تۇتىنۋشىعا سالماق سالاتىنىن ايتادى.

«مەملەكەت باسشىسى «وت­باسى بانكى» باعدارلاماسى يپو­تەكا­لىق نەسيە شارتتارىنىڭ قول­جە­­تىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعانىن ءجيى ايتادى. سەبە­بى اۋىل جاستارىنىڭ قالاعا كو­شۋىن ەندى ەشكىم توقتاتا المايدى. مۇنداي جاعدايدا جۇمىس ىزدەپ قالاعا بەت العان جاستاردى پاتەر­مەن قامتاماسىز ەتۋ باس­تى مىندەت بولۋى كەرەك. قازىرگى ولشەممەن قاراعاندا, حالىقتىڭ قالتاسى ءۇشىن شارشى مەترى 360 مىڭ تەڭگە تۇراتىن پاتەر قولجەتىمدى. ەگەر ققس كوتەرىلسە, سول باعانىڭ ءوزى 450 مىڭعا بارىپ ءبىر-اق توقتايدى. ال مينيسترلىك ققس ارقىلى شار­شى مەتر قۇنىن ودان ءارى وسىر­گىسى كەلەدى, سول ارقىلى بارلىق قۇرى­لىس كومپانيالارى باعانى كوتە­رۋگە ءماجبۇر بولادى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى «بك اۋديت» باسشىسى.

جيىنعا قاتىسقان قۇرى­لىسشى­لار بۇگىندە باسپاناعا سۇرانىس بار, بىراق تۇرعىندار ونى ساتىپ الا الماي وتىرعانىن ايتتى.

قۇرىلىس كومپانيالارىندا وت­پەي قالعان, بوس تۇرعان پاتەر­لەر كوبەيىپتى. حالىقتىڭ باسىم بو­لىگىنىڭ قازىرگى باعالار­دى دا قال­تا­سى كوتەرمەيتىنى بەل­گىلى بولدى. قۇرىلىس ماتە­ريال­دارىنىڭ 80 پايى­زى – يمپورتتىق تاۋارلار. باعا دوللارمەن بىرگە ءوسىپ جاتىر. مۇن­داي جاعدايدا نارىقتاعى ۇساق كومپانيالار جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتادى نەمەسە وزدەرىن بانكروت دەپ جاريالايدى. مۇنىڭ سوڭى نا­­­رىقتاعى جاڭا ويىنشىلاردىڭ قى­­رىق جىلعى قىرعىننان دا امان شى­عاتىن مونوپوليست كومپا­نيا­لارعا جۇتىلىپ كەتۋىنە الىپ كەلەدى.

سالىق اليانسىنىڭ مۇشەسى جا­نار سۇلەيمەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, كوپ تالقىسىنداعى كودەكستىڭ جاڭا­لىعى جاڭادان ءىس باستاۋعا ارە­كەتتەنىپ جۇرگەندەرگە ەمەس, قا­لىپ­تاسقان كاسىپورىندار­دىڭ ال­داعى تىرشىلىگىنە قاۋىپ ءتوندى­رىپ تۇر. بيزنەس قاۋىمداستىق­تىڭ پىكى­رىنشە, بيزنەستىڭ باس­تى پروبلە­ماسى – ققس جانە جالا­قىنىڭ جوعا­رى سالىق­تارى. بۇل تۇيتكىلدەر جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىندا شە­شىمىن تاپقان جوق. سوعان قاراعاندا كەلەسى جوبانىڭ ەنشىسىنە قالعان ءتارىزدى.

«بۇل شەشىم مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ورتا بيزنەستى دامىتۋ تۋرالى جوس­­پارىنىڭ وزەكتىلىگىن جوق­قا شى­­عارۋمەن بىردەي. كۇنى بۇگىن­گە دەيىن جوعارى دەڭگەيدەگى شەشىم­دەردىڭ ءبارى ورتا بيزنەستىڭ دامۋى­نا اسەر ەتە المادى. ستاتيس­تيكا­لىق ما­لىمەتتەردە بار بول­عانى 3 مىڭ كا­سىپورىننىڭ جۇمىس ىس­تەپ تۇر­عانى ايتىلادى. بۇل بارلىق شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ 0,13 پايىزىنان از», دەيدى ساراپشى.

سالىق كودەكسىنىڭ جوبا­سىن­داعى ماسەلەلەر شەشىلمەسە, مۇنى دەكلاراتسيا مەن بولشەك ساۋ­دا سالى­عى اراسىنداعى گيبريدتىك ءادىس دەپ باعالاۋعا بولادى دەگەن وي ايتادى.

«مۇنداي جاعدايدا كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسى قوعام مەن بيزنەس ءۇشىن ىڭعايسىز ءارى قالاۋسىز قۇجات رەتىندە قابىلدانادى. وسى زاڭنىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇددەلى بولىپ وتىرعان توپ نارىقتاعى جاع­دايدان مۇلدەم بەيحابار سياقتى. نارىققا گيبريدتى كودەكس ەمەس, ىشكى مۇمكىندىكتىڭ قالتاسى كوتەرە الاتىن دەنى ساۋ كودەكس كەرەك. وسى قۇجات قابىلدانار بولسا, ءبىزدىڭ قانداي باعىتپەن جۇرەتىنىمىزدىڭ ءوزى كۇماندى بولىپ قالادى. قازىر حالىق ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ قانداي بولاتىنىن بىلگىسى كەلەدى», دەدى جانار سۇلەيمەنوۆا.

قازاقستان سالىق كەڭەسشىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ساكەن قاريننىڭ ايتۋىنشا, شاعىن جانە ميكرو بيزنەسكە مەملەكەتتىڭ قول­داۋى قاجەت.

«بۇل قولداۋ سالىق اۋىرت­پا­­­­لى­عىن ازايتۋ ەمەس, سالىقتىق اكىم­­­­شىلەندىرۋدى جەڭىلدەتۋ ار­قى­لى كورسەتىلسە, ناتيجەلى بولادى. ۇسىنى­لىپ وتىرعان سالىق رەفورماسى بەيرەسمي نەمەسە تىركەلمەگەن بيزنەستى, تولەنبەگەن سالىقتاردى جانە زاڭدى اينالىپ ءوتۋدى قامتي­تىن «كولەڭكەلى نارىقتىڭ» وسۋىنە ىقپال ەتۋى مۇمكىن. قۇجاتقا ەنگەن وزگەرىس­تەر سالىق ورگاندارى جوس­پارلى تەكسەرىستەن كەتىپ, جوس­پاردان تىس تەكسەرىس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەلى تۇر. وسىعان دەيىن بۇل ماسەلە مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا بولدى. كاسىپكەرلەر مەن سالىق ورگاندارى اراسىنداعى بايلانىس جوسپاردان تىس تەكسەرىس جۇرگىزۋگە مىقتى نەگىز بەن سەبەپ كەرەك دەگەن ۇستانىمعا نەگىزدەلدى. ەندى سالىق ورگاندارى جوسپاردان تىس تەكسەرىستى كاسىپكەرلىك كودەكسى نەگىزىندە ەمەس, وزدەرىنىڭ شەشى­مى نەگىزىندە جۇرگىزگىسى كەلەدى. مۇنداي ءتاسىل جارامايدى دەپ ويلامىز. مۇنىڭ ءبارى جەمقورلىق فاكتورلارىن تۋدىرادى. مەن ەڭ ماڭىزدى دەگەن ماسەلەنى كوتەرىپ وتىرمىن. جاڭا سالىق كودەكسىندە كاسىپكەرلەردى تولعاندىراتىن ماسەلەلەر كوپ», دەيدى.

ول قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپكەر­لەر مەن سالىق تولەۋشىلەردى الاڭداتىپ وتىرعان بىرنەشە نەگىزگى جايتقا نازار اۋداردى. ايتۋىنشا, ۇلتتىق پالاتا ساراپشىلار پىكىرىنىڭ ءتۇيىنىن «اشىق نقا» پورتالىندا جاريالاۋ كەرەك ەدى.

جاڭا كودەكستىڭ ءبىرىنشى جوباسىنا قاۋىمداستىق 200-گە جۋىق ۇسىنىس جولداعان. دەگەنمەن قازىردىڭ وزىندە كودەكستىڭ ەكىنشى جوباسى ازىرلەندى, ول ءبىرىنشى تال­داۋعا سايكەس مۇلدەم باسقا نورما­لاردى قامتيدى. ونىڭ سالىق تولەۋشىلەردىڭ جاعدايىن جاقسار­تاتىن دا, ناشارلاتاتىن تۇستا­رى بار. ەندى قاۋىمداستىق جاڭا كودەكستىڭ ەكىنشى جوباسىنا ۇسىنىس­تار ەنگىزۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ وتىر. ايتۋلارىنشا, ۋاقىت تاپشى دەپ اسىعىپ, ميل­ليونداعان بيزنەس وكىلىنىڭ بولاشاعىنا سەلقوس قاراۋعا بولمايدى.

«بۇرىن فيسكالدىق ورگان بىرەۋدى ادال ەمەس دەپ تانۋ ءۇشىن زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ بار ەكەنىن دالەلدەۋگە ءماجبۇر بولدى. زاڭ كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعادى, مۇددەلەرىنىڭ قورعالۋىن قامتاما­سىز ەتتى. ەندى سالىق ورگاندارى پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ پرين­تسيپتەرىنەن الشاقتاپ كەتتى. بىرەۋدى بىرەۋ تەكسەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەسە, سونى جاسايدى. ءبىز تەكسەرۋ نە­مەسە باقىلاۋ ماقساتىنىڭ اشىق بولۋىن قالايمىز. سا­لىق ورگان­دارىنىڭ كەز كەلگەن جوسپار­دان تىس تەكسەرىسى – بيزنەستىڭ جاعدايىن ناشارلاتاتىن نورما», دەيدى س.قارين.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇ­رىنعى تەكسەرۋلەردىڭ بارلىق نەگىز­دەمەسى كاسىپكەرلىك كودەكستە ناقتى كورسەتىلگەن. كاسىپكەرلەر سالىق كودەكسىندە دە وسىنداي ەرەجەلەردى كورگىسى كەلەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قۇجات زاڭعا تاۋەلدى اكت رەتىندە قابىلدانعالى تۇر. باسقاشا ايتقاندا, بۇيرىق قابىلدانادى, سوعان سايكەس سالىق ورگاندارى تەكسە­رۋگە ىرىكتەۋ كريتەريلەرىن بەكىتەدى. بىراق ۇكىمەتتىڭ مۇنداي پىكىرلەرگە ايتار ءۋاجى دە دايىن بولىپ شىقتى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيس­ترلىگىنىڭ وكىلى ەرلان ساعىناەۆ جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىندا بارلىق پروبلەمالىق ماسەلەنىڭ 70 پايىزدان استامى كورىنىس تاپقانىن جانە ولار بار­لىق ءراسىمدى ساقتاۋعا تىرىساتىنىن مالىمدەدى.

«نارىق ءبىرىنشى كەزەكتە ۇسى­نىس­قا عانا باسىمدىق بەرەدى. تىرشى­لىك بار جەردە بۇل پروتسەسس جالعاسا بەرەدى. ءسىز بەن ءبىزدىڭ 100 كۇن بويى تالقىلاپ, ءتۇيىنىن تابا الماعان شەشىمدەردىڭ ءبا­رىن نارىقتاعى ۇسىنىس پەن سۇرا­نىس رەتتەپ وتىرادى. ال زاڭ جوباسىنا قاتىستى تاۋەلسىز ساراپشىلار تاراپىنان 1 000-نان اسا ۇسىنىس ءتۇسىپتى. حالىقارا­لىق ساراپشىلاردىڭ دا پىكىرى ەسكەرىلدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك تە, حالىقارالىق ۆاليۋتا قو­رى دا وڭ پىكىر بەردى. مەملەكەت بو­لىپ اتقارىپ جاتقان وراسان ىس­تەر­دى جوققا شىعارمايىق. سالىق كودەكسىنىڭ بارلىق جوباسى بيزنەس­تىڭ دە, حالىقتىڭ دا تالاپ-تىلەك­تەرىنە ساي ەمەس دەپ ايتۋ شىن­دىق­قا جاناسپايدى. ويتكەنى ەكونو­ميكانىڭ دامۋى تۇرعىسىنان وڭدى جا­نە جاقسى تۇستار كوپ», دەيدى ە.ساعىناەۆ.

ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىن قاتاڭ سىنعا العانىن ۇمىتقان جوقپىز. 9 اق­پاندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ كودەكستى قايتا جازىپ, ونىڭ ريتوريكاسىن وزگەرتۋدى تاپسىردى. ناتيجەسىندە, ۇكىمەت ققس كوتەرۋ يدەياسىنان باس تارتىپ, كەيبىر نورمالاردى قايتا قارادى. بىراق قۇجات قايتا جازىلسا, ءبىراز جايتتىڭ باسى اشىلماعانىن پىكىرتالاستاردىڭ بەتالىسى باي­قا­تىپ وتىر. بۇل قۇجات پارلا­مەنت­تىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە ءبىراز سىن بولاتىن سىڭايلى.

الماتى