اەس وتاندىق ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى

جاڭا زاڭ جوباسى قولداۋ تاپتى

اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان باي­بازاروۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ بايانداما جاسادى.

ۇكىمەت باسشىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ پارامەترلەرىن ايقىنداۋ كەزىندە ەڭ باستى مىندەت مەملەكەتتىك قارجىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەتتىڭ الداعى ۋاقىتتاعى ءىس-قيمىلى مىندەت­تەمەلەردى, اكتيۆتەردى جانە تۇتاستاي العاندا مەملەكەتتىڭ بارلىق اقشا اعىنىن شوعىرلاندىرۋمەن بايلانىس­تى بولادى.

«ۇكىمەت ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ساپالى ءارى سەرپىندى دامۋى ءۇشىن كەلى­سىلگەن سالىق-بيۋدجەت, اقشا-كرەديت جانە سالالىق ساياساتتى جۇر­­گىزۋ جونىندەگى جۇمىستى جال­عاس­تىرادى. ۇسىنىلىپ وتىرعان رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەت جوباسى مەم­لەكەت­تىڭ بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتە­مەسىن تولىق جانە ۋاقتىلى ورىنداۋعا باعىتتالعان. ءبىزدىڭ الدىمىزدا بيۋدجەت قاراجاتىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ مىندەتى تۇر», دەدى و.بەكتەنوۆ.

وتىرىسقا قاتىسۋشىلارعا ايتىل­عان تاسىلدەردى ماقۇلداپ, داۋىس بەرۋدى ۇسىندى. زاڭ جوبا­لارى ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى. ۇلتتىق ەكونوميكا, قارجى مي­نيستر­لىكتەرىنە ۇكىمەت اپپاراتىمەن بىرلەسىپ زاڭ جوبالارى مەن الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بول­جا­مىن پارلامەنتكە ەنگىزۋدى قام­تاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى.

اەس-كە قاتىستى قاۋلى قابىلداندى

ۇكىمەت وتىرىسىندا عالىمدار­دىڭ قاتىسۋىمەن ەلىمىزدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ كەلەشەگى قارالدى. ماسەلەنى تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى» پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ جوباسى تۋرالى» ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ جوباسىن قاراۋعا ەنگىزۋگە ۇسىنىس جاسادى.

«رەفەرەندۋم وتكىزۋ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جانە ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ جونىندە سالماقتى شەشىم قابىلداۋعا كومەكتەسەدى. بۇگىن ءبىز تاريحي وقيعا قارساڭىندا تۇرمىز. ءبىز, قازاقستاندىقتار, ەلىمىزدە تۇراقتى, ەكولوگيالىق تازا جانە ۇنەمدى ەلەكتر قۋاتىنىڭ بولۋى ءۇشىن ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋىمىز كەرەك. بۇل – بولاشاعىمىزدى ايقىندايتىن شەشىم», دەگەن ا.ساتقاليەۆ اتوم ەنەرگەتيكاسى تۋرالى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ شەشىمىنە توقتالدى.

«العاش رەت بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مىنىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسىنىڭ 28-كونفەرەنتسياسىندا كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءرولى اتاپ ءوتىلدى. كونفەرەنتسيا قورىتىندىسىندا 2050 جىلعا قاراي اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋدى ءۇش ەسە ارتتىرۋ تۋرالى حالىقارالىق دەكلاراتسياعا قول قويىلدى. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا بارلىق قاجەتتى جاعداي بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستان وندىرىلەتىن تابيعي ۋران كولەمىنەن الەمدە ءبىرىنشى ورىندا جانە ءىس جۇزىندە تولىق يادرو­لىق-وتىن تسيكلىنە يە. قازىر ءبىز حا­لىق­ارالىق سەرىكتەستەرمەن (اقش, قىتاي, فرانتسيا جانە رەسەي) بىرلە­سىپ, ۋراندى كونۆەرسيالاۋ جانە بايى­تۋ كەزەڭدەرىن دامىتۋ بويىنشا جۇ­مىس ىستەپ جاتىرمىز», دەدى مينيستر.

«يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» شجق رمك باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىن­عان جاعدايدا مامان ماسە­لەسى تۋىن­داي قويمايتىنىن ايتتى.

«قازاقستان اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى كادرلىق الەۋەت پەن عىلىمي-زەرتتەۋ بازاسىنا يە. بىزدە بۇل ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىك جەتكىلىكتى. سالاداعى عىلىمي-وندىرىستىك ۇيىم ەلىمىزدە 67 جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. سونداي-اق قازىر ينستيتۋت – ىرگەلى زەرتتەۋلەردەن باستاپ ءونىم وندىرۋگە دەيىن تولىق عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار تسيكلىن جۇزەگە اسىراتىن جالعىز عىلىمي ۇيىم», دەدى س.ساحيەۆ.

ايتۋىنشا, ەلىمىز قازىردىڭ وزىندە فرانتسيا, گەرمانيا, رەسەي, تۇركيا جانە قىرعىزستان سەكىلدى 5 ەلگە راديويزوتوپتار ەكسپورتتايدى.

«سونىمەن قاتار قىرعىزستانعا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى دياگنوس­تيكالاۋ جانە جۇرەك-قان تامىرى جۇيەسىن ەمدەۋگە ارنالعان راديوفارمپرەپارات ماگاتە قاراجاتى ەسەبىنەن جەتكىزىلەدى. بۇل شەتەلدىك ارىپ­تەستەرمەن تاجىريبە جانە ءبىلىم الماسۋ بويىنشا تىعىز ىنتىماق­تاستىقتىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى. اتاپ ايتقاندا, جۇمىس 30-دان استام شەتەلدىك سەرىكتەسپەن, سو­نىڭ ىشىندە تسەرن, لاۋە-لانجەۆەن ينس­تيتۋتى سياقتى جەتەكشى حالىق­ارالىق عىلىمي ۇيىمدارمەن جانە الەمنىڭ ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, سونىڭ ىشىندە الەمنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەيتينگىندە 1-ورىن الاتىن ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىمەن, ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا 4-ورىندا تۇرعان كارلسرۋە تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى باس ديرەكتور.

«قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» اق باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين اەس سالۋ بويىنشا جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ قانداي كەزەڭدە ەكەنىن ايتتى.

«قازاقستاندا اەس سالۋ ماسە­لەسى توقسانىنشى جىلداردان باس­تاپ قارالدى. قازىر ەنەرگيا تاپ­شىلىعى مەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان قۋاتتاردىڭ توزۋىنىڭ ارتۋى جاعدايىندا بۇل ماسەلە قايتادان وزەكتى بولدى. سونداي-اق اتوم ەلەكتر ستانسالارى الەمدەگى ەڭ قاۋىپسىز ءارى ەڭ سەنىمدى ەنەرگيا كوزدەرىنە جاتاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ماماندار اەس ءۇشىن قاجەتتى قۋات 2,8 گۆت-قا دەيىن ەكەنىن انىقتادى. سالۋ ءۇشىن الماتى وبلىسىنىڭ ۇلكەن اۋى­لى

تاڭدالدى, سونداي-اق اەس ءۇشىن تەح­نو­لوگيالاردى انىقتادى. III جانە III+ بۋىندارىنىڭ سۋ-سۋ رەاكتورلارى ەڭ قولايلى دەپ تاڭدالادى. مۇنداي رەاكتورلاردا ءبىر-ءبىرىن بىرنەشە دۇركىن قايتالايتىن بەلسەندى جانە ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى بار. ولار تەرەڭ ەشەلوندالعان اپاتقا قارسى قورعانىس دەپ اتالادى. قازىرگى رەاكتورلاردا شتاتتان تىس جاعدايدىڭ پايدا بولۋ ىقتيمالدىعى وتە تومەن. بىراق مۇنداي جاعدايدا دا قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى ونىڭ ىقتيمال سالدارىن بەيتاراپتاندىرادى. قورشاعان ورتاعا اسەرگە كەلەتىن بولساق, اتوم ەنەرگەتيكاسى, ءتىپتى جەك-پەن سالىستىرعاندا, ەڭ ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا كوزى بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار كوپتەگەن دامىعان ەلدە اتوم ەنەرگەتيكاسى جاسىل تاكسو­نومياعا ەنگىزىلگەن. اتوم ەنەرگە­تي­كا­سىنىڭ دامۋى پارنيكتىك گازدار شىعا­رىندىلارىنىڭ تومەن­دەۋىنە ىق­پال ەتەدى, بۇل ەكولوگيالىق جاۋاپكەر­شىلىكتىڭ جاھاندىق ترەندتەرىنە سايكەس كەلەدى», دەدى ت.جانتيكين.

ونىڭ ايتۋىنشا رەسەي, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, فرانتسيا جانە اقش-تاعى 6 كومپانيادان 13 اەس جوباسى قاراۋعا ۇسىنىلعان. ماگاتە-نىڭ الەمدىك تاجىريبەسى مەن ۇسىنىمدارى نەگىزىندە قازاقستاندىق تاراپ وزىندىك باعالاۋ جۇيەسىن ازىرلەگەن. كەيىننەن ونى ايگىلى فرانتسۋز ينجەنەرلىك كومپانياسى «Assystem» ماقۇلداپتى.

«رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا وڭ شەشىم قابىلدانعان جاعدايدا اتوم تەحنولوگياسىنىڭ ناقتى جەتكىزۋشىسىن تاڭداۋ جانە جوبانىڭ تەن-ءىن بىرلەسىپ ازىرلەۋ كەلەسى ماڭىزدى مىندەت بولادى. وبەكتيۆتى شىندىق – قازاقستاننىڭ بولاشاعى اتوم ەنەرگەتيكاسىمەن تىعىز بايلانىستى», دەدى باس ديرەكتور.

ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆ ەلدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ماسەلەسى كوپتەن بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن جانە بۇل سالانىڭ كەلەشەگى زور ەكەنىن ايتتى.

«بۇگىندە ەلىمىزدە يادرولىق وتىن ءوندىرىسى تولىقتاي دەرلىك يگەرىلگەن, شاعىن رەاكتورلاردى پايدالانۋ تاجىريبەسى جيناقتالدى. بۇل باعىتتا ماماندار مەن عالىمدارىمىز دا بار. كادر دايارلاۋعا دا كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. سوندىقتان اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە كوشۋ دۇرىس قادام بولىپ وتىر. بۇل, اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمىنا جۇكتەمە ارتۋى­نىڭ ماڭىزى ايرىقشا», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

پرەمەر-مينيستر ەلىمىز بۇگىن­نىڭ وزىندە ەنەرگەتيكالىق قۋات تاپ­شىلىعىن تارتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ەگەر ماسەلەنى وسى باستان شەشپەسە, وندا ەكونوميكانىڭ ءارى قاراي وسۋىنە قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇلكەن كولەمدە ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەتىنىنە توقتالدى.

اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حا­لىقارا­لىق اگەنتتىكتىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىن­دە الەمنىڭ 31 ەلىندە 415 يادرولىق ەنەر­­گوبلوك جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى ۋاقىت­تا 15 مەملەكەتتە, سونىڭ ىشىندە قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, ۇلى­بريتانيا مەن تۇركيادا جاڭادان 61 اتوم ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى جۇر­گىزىلىپ جاتىر. ويتكەنى جاھاندىق كۇن تار­تىبىندە كومىرتەگى بەيتاراپتىعى ماسەلەسى تۇر. وسى تۇرعىدان العاندا دا اتالعان ماسەلەنىڭ ماڭىزى ارتا بەرەدى.

بۇل رەتتە جاڭارتىلاتىن قۋات كوز­دەرى تۇراقتى ەنەرگيامەن قامتا­ماسىز ەتە المايدى. ەلىمىزدە سۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ الەۋەتى شەك­تەۋلى. ويتكەنى ەنەرگيا ءوندىرۋ ءۇشىن تالاپقا ساي كەلەتىن وزەندەر جوقتىڭ قاسى. بۇگىندە ەلىمىزدە جەو-نىڭ كەيبىرىن گازعا اۋىستىرىپ, جاڭا بۋ-گاز قوندىرعىلارىن سالىپ جاتىرمىز. الايدا ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن حالىق سانىنىڭ ءوسۋىن ەسكەرسەك, كەلەشەكتە ول دا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعىن جابۋعا جەتكىلىكسىز. سوندىقتان اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ – ءبىز ءۇشىن بولاشاعى وتە زور باعىت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

زاماناۋي اتوم ەلەكتر ستانسالارى كوپدەڭگەيلى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىمەن جابدىقتالعان. قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان جاعدايدا ونى جوبالاۋ, سالۋ جانە پايدالانۋ كەزىندە ماگاتە-نىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارى قاتاڭ باسشىلىققا الىنادى. سونىمەن قاتار شيكىزات بازاسى وزىمىزدە, ياعني ۋران باعاسىنىڭ اۋىتقۋى بىزگە اسەرىن تيگىزبەيدى. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىنا تۇراقتى ءارى بولجامدى تاريفتەردى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ء«بىزدىڭ ەلىمىز سياقتى ەڭ كوپ ەنەرگيا پايدالاناتىن ەكونوميكانى دامىتۋعا ءدال وسى اتوم ەنەرگەتيكاسى نەگىز بولىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن ودان ءارى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىس. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, اتوم ەنەرگەتيكاسى ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سالاسىندا يننوۆاتسيالاردى قولدانۋعا ىنتالاندىرادى. ءارى وتاندىق ونەركاسىپتىڭ دامۋى­نا دا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى. سوندىقتان وزىمىزدە بالاماسى جوق تۇراقتى جانە سەنىمدى ەنەرگيا كوزىنەن تىس قالا المايمىز», دەدى و.بەكتەنوۆ.

ماسەلەنى قاراۋ قورىتىندىسىن­دا داۋىس بەرۋ جۇرگىزىلدى. ۇسىنىلعان ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ جوباسى ءبىراۋىز­دان قولداۋ تاپتى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ۇكىمەت اپپاراتىمەن بىرلەسىپ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جارلىق جوباسىن ەنگىزۋ تاپسىرىلدى.