كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
ءىس-شاراعا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ سۋديالارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, عىلىمي جانە زاڭ قوعامداستىعىنىڭ, ەقىۇ-نىڭ استاناداعى كەڭسەسىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق گەرمانيا, فينليانديا, شۆەيتساريا, وزبەكستان, قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنىڭ ساراپشىلارى قاتىسىپ, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ىلگەرىلەتۋدەگى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدىڭ ءرولى تۋرالى پىكىر الماستى.
باستى نازار مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدەگى كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگىن جەتىلدىرۋگە اۋدارىلىپ, حالىقارالىق ساراپشىلار كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدىڭ ءوز تاسىلدەرى مەن ۇلگىلەرىن ۇسىندى. جيىندا العاشقى ءسوزدى العان كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا قاتىسۋشىلاردى الداعى كونستيتۋتسيا كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, كوپجاقتى ديالوگتىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ول كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ – زاڭ شىعارۋ جانە قۇقىق قولدانۋ اياسىنداعى بارشاعا ورتاق مىندەت ەكەنىن ايتتى.
«بارلىق مەملەكەتتىك ورگان مەن لاۋازىمدى تۇلعا وسى باعىتتا جۇيەلى, جوسپارلى جانە ماقساتتى تۇردە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. بۇل رەتتە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋى وسى ۇدەرىسكە ءوز ىقپالىن تيگىزەدى. سوندىقتان ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيى مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا, قاۋىپسىزدىك پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا جاردەمدەسەدى», دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى كونستيتۋتسيالىق سوتقا ازاماتتاردان 7 مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. ولاردى قاراۋ ناتيجەسىندە 252 شەشىم قابىلداندى, ونىڭ ىشىندە زاڭدار مەن زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ ناقتى نورمالارىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋگە ارنالعان 50 نورماتيۆتىك قاۋلى بار. «كونستيتۋتسيامىزدىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا الدىمىزدا ءاربىر ازامات تەڭ قۇقىقتار مەن مۇمكىندىكتەرگە يە بولاتىن جانە قورعاۋىندا بولاتىن ادىلەتتى قازاقستاندى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن ساياساتتى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋ مىندەتى تۇر», دەدى ە.ءازىموۆا.
جيىندا جوعارعى سوت توراعاسى اسلامبەك مەرعاليەۆ اتا زاڭىمىزدىڭ قىسقاشا تاريحىنا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, 1995 جىلى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىلىگىمىزدى دامىتۋدىڭ, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋدىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالادى. ال 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەل تاريحىنداعى جاڭا ءداۋىردىڭ باستالۋىن بەلگىلەپ بەردى.
«مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزى – ادىلەتتى قازاقستاندى قالىپتاستىرۋ يدەياسى. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ەۆوليۋتسياسى ۆەكتوردىڭ مەملەكەت – ادام مەن ازاماتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعىنا, ونىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعاندىعىن كورسەتەدى. ادام قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ جوعارى ميسسياسىن ورىنداي وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق سوت ءوز شەشىمدەرىندە ۇلتتىق كونستيتۋتسيالىق سايكەستىكتى قۇرايتىن قۇقىق, ادىلەتتىلىك جانە گۋمانيزم تۋرالى تۇسىنىكتەردى قولدانۋعا شاقىرادى. كونستيتۋتسيا بويىنشا (13-باپ) اركىم ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سوتتا قورعاۋعا قۇقىلى, سوندىقتان ءاربىر ازامات ءتيىمدى قورعاۋدى تابا الاتىندىعىنا, سوتتىڭ ادىلدىگىنە سەنىمدى بولۋىنىڭ ماڭىزى وراسان زور. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, بارلىق سالادا زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتىن ساقتاۋ – ەلىمىزدىڭ سەرپىندى دامۋىنىڭ نەگىزى بولۋعا ءتيىس», دەدى ول.
«ەل تاريحىنداعى كەيىنگى ءۇش جىل بەتبۇرىس كەزەڭى بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن كۇردەلى رەفورمالار باستالىپ, اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ساياسي ينستيتۋتتارىمىزدىڭ تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا, قوعامدىق-ساياسي ءومىردى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ قارقىن الۋىنا سەبەپشى بولدى». وسىلاي دەگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى ماگەررام ماگەرراموۆ كەڭ كولەمدى رەفورمالاردىڭ تۇپكى ماقساتى مەن باستى ولشەمى ءبىز ادام قۇقىعىن قانشالىقتى جالپىعا ورتاق ءارى قولجەتىمدى ەتە الامىز دەگەن سۇراققا تىرەلۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
ء«بىراۋىز سوزبەن ايتقاندا, ادىلەتتى مەملەكەتتىڭ باستى سيپاتتاماسى – زاڭ ۇستەمدىگىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋمەن كورىنىس تابادى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ءجيى ايتىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر دە وسىعان باعىتتالعان. قۇقىقتىق تانىمنىڭ نەگىزى – ەشبىر مەملەكەتتىك ورگان, لاۋازىمدى تۇلعا, ەشبىر ادام زاڭعا باعىنۋ مىندەتتەمەسىنەن بوساتىلمايتىنىن ءتۇسىنۋ. ازاماتتاردىڭ مەملەكەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى بولعانى سەكىلدى, مەملەكەتتىك بيلىك تە ازاماتتار الدىندا جاۋاپتى», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ بارىسىندا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تەگەۋرىندى قورعاۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءوزىمىزدىڭ ازاماتتىق مىندەتتەمەلەرىمىزدى دە قاتاڭ ساقتاۋدى ماقسات قىلۋىمىز كەرەك. جەكە قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى قورعاۋ مەن بەكىتۋ, ولاردىڭ اياسىن كەڭەيتۋ – زاڭعا دەگەن قۇرمەت پەن تالاپتى كۇشەيتۋمەن قاتار جۇرۋگە ءتيىس. «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحححى سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسى: «جاڭا قازاقستان ادىلدىك اۋماعىندا قۇرىلادى. زاڭ, ادىلدىك جانە ءتارتىپ ءبىزدىڭ باقۋاتتى ءومىرىمىزدى ايقىندايتىن ناقتى فاكتورلارعا اينالادى» دەپ اتاپ ءوتتى», دەدى م.ماگەرراموۆ.
پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قاناتبەك سافينوۆ كونستيتۋتسيا تەك قۇقىقتىق اكت ەمەس, ول ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنە كەپىلدىك بەرەتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ نەگىزى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جيىرما توعىز جىل بۇرىن كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا رەسپۋبليكامىزدىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ قابىلدانۋىمەن ەل تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىن ايتتى. «ونىمەن بەكىتىلگەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, سونداي-اق ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قاعيداتتارى ادىلەتتى جانە گۇلدەنگەن قوعام قۇرۋدىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالدى. بۇگىندە ەلىمىز تەك ءوزىنىڭ تاريحي بىرەگەيلىگىن عانا ەمەس, قازىرگى زامانعى الەمدىك ۇدەرىستەردى كورسەتەتىن نەگىزگى زاڭىمەن ماقتانا الادى. حالىق بيلىگى, تەڭدىك, بىرلىك پەن زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتتارى – ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ باعىتىن انىقتايتىن مىزعىماس قۇندىلىقتار», دەدى ول.
جيىندا بايانداما جاساعان كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ سۋدياسى ەرلان سارسەمباەۆ كونستيتۋتسيالىق سوت قىزمەتىنىڭ جاڭا فورماتى ۇلتتىق زاڭنامامىزدى جەتىلدىرۋگە, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ پروبلەمالارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىنە توقتالدى. ول كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ اتا زاڭىمىزدىڭ الەۋەتىن اشۋعا جانە ونىڭ نورمالارىنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قۇقىقتىق ۇستانىمى كورىنىس تاپقان كەيبىر شەشىمدەرىن مىسالعا كەلتىردى. «بۇلار – ازاماتتارىمىزدىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن زاڭدى تاسىلمەن قورعاۋ مۇمكىندىكتەرى مەن ەرىك-جىگەرىن, سونداي-اق وسى ارقىلى ادىلەتتى قوعام قۇرۋعا قانشالىقتى ۇلەس قوسا الاتىنىن كورسەتەتىن مىسالدار. زاڭ ۇستەمدىك قۇراتىن جانە ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداتتارى جۇزەگە اساتىن ءدال وسىنداي ادىلەتتى قوعام, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, ەل دامۋىنىڭ نەگىزى بولۋعا ءتيىس», دەدى ول.
جيىندا پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى الىبەك تەمىربەكوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مارات ءباشىموۆ پەن ءۇنزيلا شاپاق, پروفەسسور لارس بروككەر (گەرمانيا), ماريا ريەككينەن (فينليانديا), ماريا فيگەراس (شۆەيتساريا), ت.ب. بايانداما جاسادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كونفەرەنتسيا بارىسىندا ازىرلەنگەن ۇسىنىمدار ەلدەگى قۇقىق ۇستەمدىگىن نىعايتۋعا جانە كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالماق. فورۋمنىڭ قورىتىندىسىندا مەملەكەت, قوعام جانە حالىقارالىق ساراپشىلار اراسىنداعى ديالوگتىڭ ماڭىزدىلىعى, بۇل دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋ مەن زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنى اتاپ ءوتىلدى.
