ۇلتتىق دامۋ كارتاسىندا ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى الداعى بەس جىلدا 450 ميلليارد دوللارعا جەتىپ, ناقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى 5,3-تەن 6,7-گە دەيىن, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 77 جاسقا جەتۋگە ءتيىس دەپ كورسەتىلگەن. وسى جانە باسقا دا باعدارلى كورسەتكىشتەردىڭ استارىندا ەل دامۋىنا سەرپىلىس جاسايتىن وراسان زور الەۋەت جاتىر. ويتكەنى نىسانالى ينديكاتورلارعا قول جەتكىزۋ كەلەسى ونجىلدىقتىڭ باسىنا قاراي بارلىق قازاقستاندىقتىڭ ءال-اۋقاتىن تۇراقتى تۇردە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇلت جوسپارى ءوزىنىڭ مازمۇنىمەن, العا قويىلعان مىندەتتەردىڭ ايقىندىعىمەن, الەۋمەتتىك باعىتتىلىعىمەن ەرەكشە. باعدارلامالىق قۇجات ءومىر ءسۇرۋدىڭ جوعارى ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ جانە دەنساۋلىق ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەتتىلىگىنەن باستالادى. «دەنساۋلىق ساقتاۋ» كورسەتكىشتەرىندە حالىقتىڭ سالاماتتى ءومىر سالتى بويىنشا ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, رەپرودۋكتيۆتى جانە پسيحيكالىق دەنساۋلىقتى نىعايتۋ جاپپاي مىندەتتەلەدى. مىنەز-ق ۇلىقتىق قاۋىپ فاكتورلارىنىڭ الدىن الۋ, ۆاكتسيناتسيالاۋ, پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋ جانە سكرينينگتەن ءوتۋ الدىڭعى كەزەككە قويىلعان. انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاماتتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋدى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ سەنىپ تاپسىرىلعان. تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا كەشەندى شارالاردى قابىلداۋ قاجەتتىگىنە باسىمدىق بەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت باعدارلامالارىن پايدالانۋ, مەديتسينالىق كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, جوعارى مەديتسينالىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن حالىقارالىق اككرەديتتەۋ, ۋنيۆەرسيتەتتىك اۋرۋحانالار مەن ەمحانالار قۇرۋ جانە ولاردى دامىتۋعا دەن قويىلعان.
جوسپاردى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ قاتارىندا «ساپالى ءبىلىم بەرۋ, كاسىپكەرلىك جانە شىعارماشىلىق باستامالاردى قولداۋ», سونداي-اق «يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ, سەرپىندى كاسىپكەرلىك ورتا قۇرۋ» قاجەتتىگى بار. بۇل مىندەتتەمەلەر بۇلجىتپاي ورىندالۋعا ءتيىس, ويتكەنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءىس جۇزىندە ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتقا باسشىلىق جاسايدى جانە باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى.
دامۋ جوسپارىندا عىلىمنىڭ ۇلتتىق مودەلىن قايتا ىسكە قوسۋ, عىلىمدى قارجىلاندىرۋ, عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ, عىلىمي كادرلاردىڭ قاتارىن جاسارتۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. كوممەرتسيالانعان جوبالاردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ, عىلىمدى باسقارۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىن دامىتۋ, عىلىمي قىزمەتكەرلەر سانىن كوبەيتۋ كۇتىلىپ وتىر. عىلىمي زەرتحانالار مەن جوو جانىنداعى عىلىمي-تەحنولوگيالىق پاركتەردى قولداۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قازاقستانداعى جوعارى ءبىلىمنىڭ الدىندا زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە, سونىڭ ىشىندە ونلاين جانە ارالاس وقىتۋدى بەلسەندى ەنگىزۋ ارقىلى جاڭا سۇرانىستارعا ءتيىمدى بەيىمدەلۋ مىندەتى تۇر. وقىتۋ ۇدەرىسىنە ينديۆيدۋالدى جانە ءتيىمدى ءبىلىم بەرۋ مودەلىنە كوشۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جي تەحنولوگيالارىن ۇدايى ەنگىزەدى.
گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت ينتەگراتسياسىنا ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن بەيىمدەۋ بويىنشا جۇمىس ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا 2023 جىلى باستالدى. جۇمىس بەرۋشىلەر جي داعدىلارىن مەڭگەرگەن تۇلەكتەردى جوعارى باعالايدى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم الۋشى جاستاردىڭ «GenAI» باعدارلامالارىن يگەرۋىنە بارىنشا جاعداي جاساپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم ورداسى عىلىمي زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسىنە سايكەس ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىمدى كەشەندى دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتىر. عىلىمي زەرتتەۋ بازاسىن جاقسارتىپ, قاجەتتى جابدىقتار مەن تەحنولوگيالاردى جاڭارتۋ جانە عىلىمي جوبالار ەسەبىنەن ۇجىمدىق پايدالانۋداعى وقۋ زەرتحانالارىن زاماناۋي جاراقتاندىرۋ قولعا الىنۋدا. IT-ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيا سالۋدى, ۋنيۆەرسيتەت پەن وقۋ ورنى جانىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ پاسپورتىن تسيفرلاندىرۋدى جولعا قويدى. سونىمەن قاتار «E-Labs» ءمودۋلىن ىسكە قوسۋ, قۇجات اينالىمىن 2025 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەلەكتروندىق فورماتقا اۋىستىرۋدى كوزدەپ وتىر.
قازۇۋ بۇدان بولەك قازىرگى ساتتە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى اياسىندا قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردى جۇزەگە اسىرۋدى باستادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ كەزدەسۋى اياسىندا سۋپەركومپيۋتەر ورناتۋ بويىنشا رەسمي قۇجاتقا ءمور باسىلعان بولاتىن. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى سۋپەركومپيۋتەردى قازۇۋ قالاشىعىنا تارتۋ ەتپەك. ەكىجاقتى جوسپار بويىنشا سۋپەركومپيۋتەر قازۇۋ-عا قىركۇيەك ايىندا جەتكىزىلەدى. قۋاتتى كومپيۋتەرلەردى ورنالاستىرۋ قوسىمشا ۋاقىت تالاپ ەتەتىندىكتەن, جاڭا ورتالىقتى پايدالانۋعا بەرۋ جىل سوڭىنا دەيىن جالعاسادى. بۇل عىلىمي زەرتحانا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن قولدانۋ ارقىلى عالىم-ساراپشىلارعا دەرەكتەردىڭ ۇلكەن كولەمىمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سۋپەركومپيۋتەردىڭ ەڭ جوعارى ونىمدىلىگى 1,94 PFLOPS قۇرايدى جانە ورتالىق ازياداعى ەڭ قۋاتتى قۇرىلعى بولماق.
تاعى ءبىر ۇلكەن جاڭالىعىمىز, 2025 جىلدان باستاپ قازۇۋ عارىشقا نانوسپۋتنيك ۇشىرۋعا دايىندالىپ جاتىر. شىۇ سامميتىندە وقۋ ورنىمىز قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىس پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن ميكروسپۋتنيكتىك عىلىمي زەرتتەۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا ۋاعدالاستى.
قازۇۋ-دىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى وندىرىستىك روبوتتەحنيكا جانە روبوتتاندىرۋ بويىنشا ينجەنەرلىك كومپەتەنتسيا ورتالىعىن اشۋدى قاراستىرعان. وسى ماقساتتا ۋنيۆەرسيتەت «اۆتوماتتى قازاندىقتار» جشس, «قازاقستاندىق اۆتوماتتاندىرۋ جانە روبوتتەحنيكا قاۋىمداستىعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى جانە وڭتۇستىك دانيا ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسكەن كونسورتسيۋم قۇردى. ناۋرىز ايىندا قازاقستانداعى «KUKA» كومپانياسىنىڭ ديستريبيۋتورى «Quality Technologies» جشس-مەن روبوتتاردى جەتكىزۋ بويىنشا شارت جاسالدى. شارتقا سايكەس وندىرىستىك روبوتتاردى جەتكىزۋ مەرزىمى التى ايدى قۇرايدى.
ءبىلىم ورداسىندا «Samsung», «Huawei», «ZTE» جانە باسقا دا جەتەكشى كومپانيالاردىڭ عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. «Huawei» كومپانياسىنىڭ قولداۋىمەن قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىس پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اۋماعىندا «5G/5.5G كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار» زەرتحاناسى قۇرىلدى. اشىلۋ سالتاناتىنا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك كەڭەسى پرەمەرىنىڭ ورىنباسارى ليۋ گوچجۋن قاتىستى. ورتالىقتا تەلەكوممۋنيكاتسيالىق بايلانىس جۇيەلەرىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرىپ, ينتەرنەت جىلدامدىعىن جەتىلدىرۋ, 6G جەلىسىن ەنگىزۋ جۇمىستارى اتقارىلادى.
قازىرگى مەزەتتە قازۇۋ عالىمدارى قۇنى 26 ملرد 240 ملن 781 مىڭ تەڭگە تۇراتىن 394 جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا. گەوگراف-عالىمدارىمىز ۇتىپ العان 3,8 ملرد تەڭگەنىڭ مەگاگرانتى اياسىندا فاكۋلتەتتە «تۇراقتى دامۋ جانە تابيعاتتى ۇتىمدى پايدالانۋ» عىلىمي ورتالىعى اشىلىپ, العاشقى ناتيجەلەرىن كورسەتە باستادى. ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن ىسكە اسىراتىن 10 يننوۆاتسيالىق زەرتحانا ۇلتتىق دامۋ جوسپارىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇعان قوسىمشا «قاشىقتان زوندتاۋ تەحنولوگياسى جانە قولدانۋ» قازاق-قىتاي بىرلەسكەن زەرتحاناسى ىسكە قوسىلدى. جاڭا ورتالىق ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن بولاتىن سۋ تاپشىلىعى, قۇرعاقشىلىق, جەردىڭ قۇنارسىزدانۋى, ايماقتاعى سۋ تاسقىنى, جەر سىلكىنىسى سياقتى تابيعي قاۋىپ-قاتەرلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزەدى. ماماندار كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ اسەرىنەن ەلىمىزدە سۋ تاپشىلىعى ورىن الۋ قاۋپى بارىن بولجاپ وتىر. سىن-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قازۇۋ-دا بيىل «سۋ ديپلوماتياسى» ماماندىعى اشىلدى. ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى وزەكتى سۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە, سۋ رەسۋرستارى مەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى تەرەڭ تۇسىنۋگە, سۋدى پايدالانۋ سالاسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن مەڭگەرۋگە ىقپال ەتەدى.
حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتىندە اشىلعان زاماناۋي «Farabi Chem Science» توعىز عىلىمي زەرتحانا كلاستەرى مەن «Chemical Coating innovations» عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى ءبىلىم مەكەمەسىنىڭ كادرلىق الەۋەتىن ءبىرشاما نىعايتتى. سونداي-اق جاڭا ورتالىقتى گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە 1 ملرد تەڭگەگە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. وقىتۋشى-عالىمدار مەن ستۋدەنتتەر كلاستەردە مۇناي حيمياسى سالاسىندا تەرەڭدەتىلگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. وتاندىق مەديتسينالىق-بيولوگيالىق قۇرالدار مەن باكتەرياعا قارسى قورعانىش جابىندارىن الۋدىڭ وڭتايلى ادىستەرىن دە ازىرلەيدى. ماسەلەن, وتا كەزىندە پايدالانىلاتىن حيرۋرگيالىق ءجىپتىڭ بەتىنە ويلاستىرىلعان انتيباكتەريالدى جابىن – مەديتسينا سالاسى ءۇشىن تاپتىرمايتىن دۇنيە. ءوز كەزەگىندە جارانى تىككەن جىپتەردىڭ بەتىنە باكتەريالار جينالىپ, ينفەكتسيا تۋدىرماۋدىڭ الدىن الادى. باكتەريامەن كۇرەسەتىن نانوولشەمدەگى جابىندىلاردىڭ جارامدىلىعى – ءبىر اي, ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى وندىرىلگەن ەمەس. ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا شىعارىلىپ جاتقان گالۆانيكالىق قاپتامالار دا ماشينا جاساۋ ءوندىرىسى ءۇشىن ءوز سەپتىگىن تيگىزەرى انىق.
ال ءساۋىر ايىندا تۇتىنۋشىلار يگىلىگىنە بەرىلگەن «فارابي» زاماناۋي وبسەرۆاتورياسى – ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىمدى دامىتۋعا جاسالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام. عارىش الەمىنە قىزىعۋشىلار مۇندا دەرەكتەردى وڭدەۋ, جيناۋ جانە تاراتۋ, قاشىقتان باسقارۋ, فوتومەترلەردى قولدانۋ, ءىرى تەلەسكوپتارمەن جۇمىس ىستەۋ ادىستەرىن ۇيرەنەدى. سوڭعى ۇلگىدەگى تەلەسكوپتار ازىرگە باسقا وقۋ ورىندارىندا كەزدەسپەيدى. بۇعان قوسىمشا, قازۇۋ-دىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, جاڭادان بوي كوتەرگەن 4000 شارشى مەترلىك «Farabi HUB» يننوۆاتسيالىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. يننوۆاتسيالىق حاب تالانتتى كاسىپكەرلەر مەن يننوۆاتسيالىق ستارتاپتاردى تارتۋ الاڭىنا اينالماق.
«ستراتەگيالىق ارىپتەستىك» مودەلىن دامىتۋ باعىتىندا قازۇۋ اقش-تىڭ Penn State ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءىت باعىتىندا بىرلەسكەن عىلىمي ورتالىق قۇرۋ, فرانتسيانىڭ ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتا ينستيتۋتىمەن «ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ جونىندەگى ارحەوزوولوگيالىق ورتالىق» زەرتحاناسىن قۇرۋ, جاپونيانىڭ تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسكەن سەيسميكالىق ورتالىق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيليالىن رەسەيدىڭ ومبى قالاسىندا اشۋ كەلىسىمدەرى جاسالىپ وتىر. بۇل رەسەيدەگى حالىقارالىق قۇقىق, كەدەن ءىسى جانە فيلولوگيا سالاسىندا ەكى ەل ءۇشىن ماماندار دايارلايتىن العاشقى قازاقستاندىق فيليال بولماق.
ۋنيۆەرسيتەت حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋعا ءاردايىم ايرىقشا ءمان بەرەدى. بيىل «QS World University Rankings – 2025» (QS WUR) حالىقارالىق رەيتينگىندە ءوز كورسەتكىشىن 67 پوزيتسياعا جاقسارتتى. الەمدەگى توپ-200 ۋنيۆەرسيتەت قاتارىنا كىرىپ, 163-ورىنعا تابان تىرەدى. ال «Times Higher Education University Impact Rankings – 2024» حالىقارالىق رەيتينگىندە توپ 401- 600 ورىنعا يە بولدى. ءبىلىم ورداسى بىردەن 400 پوزيتسياعا العا جىلجىپ, رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى. «QS Asia University Rankings» حالىقارالىق رەيتينگىندە 29-ورىنعا يە بولدى.
ءومىر ءسۇرۋدى جايلى ەتۋ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق دەڭگەيىن ساقتاۋ جانە ارتتىرۋ كورسەتكىشىنىڭ ورىندالۋى دا ءبىلىم شاڭىراعىندا نازاردان تىس قالمايدى. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا ينفراقۇرىلىم مەن قىزمەتتەردىڭ ىڭعايلىلىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى ماقساتتا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلىپ, ارناۋلى الەۋمەتتىك قولداۋلار كورسەتىلىپ وتىر. وقۋ عيماراتتارىنىڭ الدىنا, سونداي-اق كامپۋسقا تايعاق ەمەس جابىندارمەن جانە تىرەك تۇتقالارىمەن جابدىقتالعان جاڭا سىرعىما باسپالداقتار ورناتىلدى. كامپۋستا جانە وقۋ عيماراتتارىندا باعىتتاۋشى جولاقتار سالىنعان. تۇراق ورىندارى, جەدەلساتىلار, كىرەبەرىس جانە ىشكى ەسىكتەرگە اقپاراتتىق كورسەتكىشتەر قويىلدى.
ۇلتتىق دامۋ جوسپارىندا جاستاردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋداعى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرۋ ناقتى كورسەتىلگەن. بۇل باعىتتا ۋنيۆەرسيتەتتە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ باستى قاعيداعا اينالعان. جاقىندا 1986 جىلى سالىنعان 3000 ورىندىق ستاديون كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. جاڭا ستاديون ۋەفا مەن فيفا ۇيىمدارىنىڭ حالىقارالىق تالاپتارىنا ساي جاسالعان. فۋتبول الاڭىنىڭ جاساندى جابىندىسى مەن درەناج جۇيەسى الەمدەگى توپ-3, ورتالىق ازياداعى توپ-1 تالابىنا سايكەس كەلەدى. سپورت كەشەنىندە ءتۇرلى سپورت تۇرىمەن شۇعىلدانۋعا ەركىندىك بەرىلگەن.
قازىرگى ساتتە ءو.جولداسبەكوۆ اتىنداعى ستۋدەنتتەر سارايىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ وتىر. قازۇۋ قالاشىعى قۇرىلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى بويىنشا ءۇش وقۋ كورپۋسى مەن ءۇش جاتاقحانانىڭ قۇرىلىس جۇمىسى باستالدى. كوشباسشى ۋنيۆەرسيتەت الداعى قىزمەتىندە دە ۇلتتىق ينديكاتورلار كارتاسىنا سايكەس, ناقتى ىستەر, جەمىستى ناتيجەلەر ۇسىنادى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى – ناقتى قول جەتكىزۋگە بولاتىن ماقساتى مەن مىندەتى بار باعدارلامالىق قۇجات. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءاربىر قازاقستاندىق مەملەكەت باسشىسىنىڭ يدەيالارى توڭىرەگىندە توپتاسا وتىرىپ, العا قويعان ماقساتىنا ءوز جۇمىس ورنىندا بۇلجىتپاي جەتۋى قاجەت.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتور
