باسشى ايەلدەر نەگە از؟

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ بيىل 20 اقپاندا وت­كەن پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رە­زەر­ۆىنىڭ فورۋمىندا: «مەملەكەتتىك اپپاراتتاعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 55 پايىز­عا جۋىقتاعانىنا قاراماستان, باس­شىلىق قۇرامدا بۇل كورسەتكىش 39 پايىزدان اسپايدى. ءوز تاجىريبەمنەن بىلەتىنىم, ايەلدەردى قىزمەتكە تارتۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, ەر ادامدار رەن­جىمەسىن, ايەلدەر جۇمىسقا وتە مۇ­قيات, تياناقتى. ەر ادامدار­مەن سالىستىرعاندا, جەمقورلىق ارە­­كەت­تەرگە بەيىم ەمەس. سىبايلاس جەم­­قور­لىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى اگەنت­­تىكتىڭ ستاتيستيكاسى سوعان مەڭ­زەيدى. ساياسي قىزمەتشىلەر اراسىندا دا ەلەۋلى تەڭسىزدىك بايقالادى. ولاردىڭ قا­تارىنداعى ايەلدەردىڭ سانى 10 پايىز­­عا جەتپەيدى. مەملەكەتتىك قىز­­مەت­­­تەگى جاستاردىڭ ۇلەسىنە قاتىس­­تى دا ديس­­پرو­پورتسيا بار. مەملە­كەتتىك قىز­مەت­­تەگى ايەلدەردىڭ, جاستار­دىڭ جانە مۇم­كىن­دىگى شەكتەۋلى ازامات­تاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. ولاردىڭ, اسىرەسە, باس­­شىلىق قۇرامدا قىزمەت ەتۋىنە با­رىن­شا مۇمكىندىك بەرگەن ءجون», دەگەن ەدى.

وسى ماسەلەمەن پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قاراقات ابدەن­نىڭ بىلتىر 27 قىركۇيەكتە ۇكىمەت­كە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىنا تومەن­گى پالاتاداعى ءتورت پارتيالىق فراك­تسيانىڭ بارلىعىنىڭ وكىلى قول قويىپ, تولىق قولداۋ بىلدىرگەن بولاتىن. وندا قازاقستان گەندەرلىك تەڭدىك يندەكسى بويىنشا الەمنىڭ 146 ەلىنىڭ ىشىندە 62-ورىندى مىسە تۇتىپ وتىرعانى سىنالعان-دى.

«اۋىل» حالىقتىق-دەموكرا­تيالىق پاتريوتتىق پارتياسى 17 وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالا بويىنشا جيناعان ما­لىمەتتەرگە قاراعاندا, تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ 5 ورىنباسارىنىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر ايەل جوق, وسى وڭىردەگى 17 اۋدان اكىمىنىڭ 1-ەۋى عانا ايەل, 21 باسقارمانىڭ 1-ەۋىنە عانا ايەل جەتەكشىلىك ەتەدى. بۇل كەمشىلىك باسقا وڭىرلەرگە دە ءتان. وڭىرلىك اكىم­دىكتەردەگى باسشى ايەلدەردىڭ جالپى ۇلەسى 17,8 پايىز عانا. ءتىپتى ەڭ مىقتى كادرلار شوعىرلانعان استانا قالاسىنىڭ وزىندە اكىمنىڭ بىردە-ءبىر ايەل ورىنباسارى جوق, سونداي-اق 5 قالالىق اۋداننىڭ ەشقايسىسىنا ايەل اكىم تاعايىندالماعان. ەگەر ارامىزدا «ايەل باستاعان كوش وڭبايدى», «شا­شى ۇزىننىڭ – اقىلى قىسقا» دەگەن ارحايكالىق, پاتريارحالدىق ۇستا­نىمداعىلار بولسا, ولار كەلەسى فاكتى­لەردى ەسكەرۋلەرى قاجەت. «الەمدەگى ەڭ باقىت­تى ەلدەر» رەيتينگىندە كوش باس­تاپ تۇرعان فينليانديانىڭ 18 ادام­نان قۇرالعان مينيسترلەر كابينە­تىنىڭ 10-ى – ايەلدەر. ال مينيسترلەر كابينەتىنىڭ تەڭ جارتىسى قىز-كەلىنشەكتەردەن تۇراتىن ءال-اۋقا­تى مىقتى يسلانديا ۇكى­مەتىن ايەل باسقارادى. كەرەك دەسەڭىز, ستاتيس­تيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇلدارعا قاراعاندا, ۇزدىك وقيتىن قىز­دار كوپ. ساياسات ساحناسى بىلەك ەمەس, ءبىلىم سىنالار مايدان ەمەس پە؟ ورىن­باسارلىق قارا جۇمىستىڭ ءبارىن ىستەي­تىن ايەلدەر بولسا, اتاقتىڭ ءبارىن الاتىن ءبىرىنشى باسشى – ەر-ازاماتتار. وسى ادىلەتتى مە؟», دەگەن بولاتىن ق.ابدەن.

اتالعان دەپۋتاتتىققا ساۋالعا ۇكى­­مەتتىڭ بەرگەن رەسمي جاۋابىندا 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۋرالى تۇ­جى­رىم­دامادا اتقارۋشى, وكىلدى جانە سوت ورگاندارىندا, مەملەكەتتىك, كۆا­زي­مەم­لەكەتتىك جانە كورپوراتيۆتىك سەكتورلارداعى ايەلدەردىڭ شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندەگى ۇلەسىنە قاتىستى نىسانالى ينديكاتور 2027 جىلعا قاراي – 27 پايىز, 2030 جىلعا قاراي 30 پايىز بولىپ بەلگىلەنگەندىگى ايتىلعان. ال 2023 جىلعى 1 قاڭتار­داعى جاعداي بو­يىنشا 726 ساياسي قىزمەتشىنىڭ 59-ى (نەمەسە 8,1 پايى­زى), «ا» اكىمشىلىك كورپۋسىنداعى 92 مەم­لەكەتتىك قىز­مەتشىنىڭ 9-ى (9,8 پايىزى), «ب» كور­پۋسىنداعى 83 145 مەملەكەتتىك قىز­مەتشىنىڭ 46 478-ءى (55,9 پايىزى) ايەل­دەر بولعان.

الايدا دەپۋتات ق.ابدەننىڭ دە­پۋ­تاتتىق ساۋال جاساعانىنا ءبىر جىل­­عا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ءادىل سىن­عا ىلىككەن تۇركىستان وبلىسى مەن استانا قالاسىنداعى جاعداي ەش وز­گەر­گەن جوق. بۇرىنعىشا تۇركىس­تان وبلىسىنىڭ ارىس قالاسى مەن جۇمىسپەن قامتۋ­دى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدار­لامالار باس­قار­ماسىن عانا ايەل شە­نەۋنىكتەر باسقا­رىپ ءجۇر. ەلورداداعى جاعداي ودان دا تومەن كۇيىندە قالىپ وتىر. قالا اكىمىنىڭ 4 ورىنباسارى مەن 5 قالالىق اۋدان اكىمىنىڭ ءبارى دە – ەر-ازاماتتار. سونداي-اق 23 قالالىق باسقارمانىڭ باسشىلارىنىڭ ىشىندە 1-اق ايەل بار. قاي ماسەلەدە بولسىن ەلگە ۇلگى بولۋعا ءتيىس استانا قالا­سى باسشىلىعىنىڭ گەندەرلىك تەڭ­دىك ماسەلەسىنە نازار اۋدارماي وتىر­عاندىعى قايران قالدىرادى.

بۇل رەتتە «وڭتۇستىك استانادا» ءبىرشاما ىلگەرىلەۋ بار. الماتى قا­لاسى اكىمىنىڭ 5 ورىنباسارىنىڭ 1-ەۋى – ايەل. بۇعان قوسا, 8 قالالىق اۋداننىڭ 2-ەۋىن باسقارۋ نازىك جان­دار­عا جۇكتەلگەن.

وڭىرلەردىڭ ىشىندە پاۆلودار, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, ماڭعىس­تاۋ, قوستاناي, باتىس قازاقستان, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنداعى جاعداي ءبىرشاما ءتاۋىر. ناقتى ايت­ساق, پاۆلوداردا وبلىس اكىمىنىڭ 4 ورىن­باسارىنىڭ 2-ەۋى – ايەل. اقمولا وبلى­سى اكىمىنىڭ 1 ورىنباسارى جانە 1 اۋدان اكىمى – قىز-كەلىنشەكتەر. سول­تۇستىك قازاقستانداعى 2 اۋداندى ايەل اكىمدەر باسقارىپ ءجۇر. ماڭ­عىس­تاۋ جانە قوستاناي وبلىستارى اكىم­دەرى ورىنباسارلارىنىڭ ىشىندە ءبىر ايەلدەن بار. باتىس قازاقستان مەن شىعىس قازاقستاننىڭ ارقايسىسىندا ءبىر اۋداندى باسقارۋ مىندەتى ايەل اكىمدەرگە جۇكتەلگەن.

وكىنىشكە قاراي, وزگە وڭىرلەردە ايەلدەرگە ازىرگە وبلىستىق باسقارما باسشىسىنان جوعارى قىزمەت بۇيىر­ماي تۇر. اسىرەسە جەتىسۋ, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ باسشىلارى قىز-كەلىنشەكتەرگە قىرىن قاراي­تىن سياقتى. سەبەبى ولار قاراماعىن­داعى جيىرما شاقتى وبلىستىق باسقار­مانىڭ بىرەۋىن عانا ايەل ادامعا سەنىپ تاپسىرىپتى.

بىراق بۇگىنگى ءومىر شىندىعى ايەل باسشىلاردىڭ كوبى وزدەرىنە جۇكتەل­گەن سەنىم ۇدەسىنەن شىققاندىعىن كور­سە­تىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – تۇركىس­تان وبلى­سىنداعى ارىس قالاسىنىڭ اكىمى گۇلجان قۇرمانبەكوۆا. ول وسى قىزمەتىن 2021 جىلدان بەرى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. وعان دەيىن سەگىز جىل بويى شىمكەنت قا­لاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولعان. تا­جىريبەلى ايەل باسشىعا 2019 جىلى جاقىن ورنالاسقان اسكەري ءبولىمنىڭ قويمالارىنداعى وق-ءدارى جارىلىسىمەن اتى شىققان شاھاردى باسقارۋ سەنىپ تاپسىرىلعاندىعى بەكەردەن-بەكەر ەمەس.

گ.قۇرمانبەكوۆا جاڭا دا جاۋاپ­تى قىزمەتىن ارىس قالاسى مەن وعان قاراستى 6 اۋىلدىق وكرۋگ تۇر­عىن­دا­رىن جەكە ماسەلەلەرى بويىن­شا قابىل­داۋدان باستاپ, ءبىر اي بويى ولار­دىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تاڭ ات­قان­­نان كۇن باتقانعا دەيىن تىڭ­داعان ەكەن. ناتيجەسىندە, جارىلىستان زاقىم­دانعان 20 ءۇيدىڭ يەلەرى مەن بيزنەس نىساندارى ب ۇلىنگەن 42 كاسىپكەرگە وتەماقى تولەۋدىڭ بيۋروكراتيالىق سوزباققا سالىنعان ماسەلەسىن دەرەۋ شەشىپ بەرگەن. توقسانىنشى جىلدارى جابىلىپ قالعان قوعامدىق كولىك باعىتتارىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ كومەگىمەن قايتادان اشقىزعان. ەڭ باستىسى – وڭىردە گازداندىرىلماي قالعان جالعىز قالاعا كوگىلدىر وتىن تارتۋ پروبلەماسىنىڭ دا شەشىمىن تاپقان. قازىر ارىس قالاسى مەن بايىر­قۇم جانە جيدەلى اۋىلدىق وكرۋگتەرىن گازداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. باسقا وكرۋگتەر  كەزەگىن كۇتۋلى.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ارىستىقتار گ.قۇر­مانبەكوۆا قالا اكىمى بولىپ تاعايىن­­دالعاندا «ايەلدىڭ قولى­نان نە كەلۋشى ەدى؟..» دەسىپ, ونىڭ ىسكەرلىگىنە ءشۇبا كەلتىرگەن كورىنەدى. ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ قالا باسشىسىنا كوزقاراستارى مۇلدەم وزگەر­گەن. «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان ايەل اكىم, شىنىندا دا, ەرەن ەڭبەك ۇلگىسىن كورسەتىپ ءجۇر.

اقمولا وبلىسىنداعى جاقسى اۋدانى­نىڭ اكىمى الماگۇل قادىرا­لي­نا دا وسى قىزمەتىن 2021 جىلدان بەرى ويداعىداي اتقارىپ ءجۇر. جۇ­رەك قالاۋىمەن اگرونوم مامان­دى­عىن تاڭداپ, كاسىبىن جەتىك مەڭگە­ر­گەن ول قازىرگى قىزمەتىنە دەيىن سەگىز جىل بويى وبلىستىق جەر قاتى­ناس­تارى باسقارماسىن باسقارعان. بىل­تىر كۇزدە وتكەن اۋدان اكىمدە­رى­نىڭ ەكسپەريمەنتتىك سايلاۋىندا ا.قادىراليناعا اۋدان تۇرعىن­دا­رى­نىڭ 83 پايىزى داۋىس بەرىپ, زور سەنىم كورسەتكەن.

شىنتۋايتىندا, قازىر ءوڭىر اكىمىنىڭ ورىنباسارى, اۋدان اكىمى سياقتى ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ اراسىندا ايەلدەر از بولعانىمەن, وسىنداي جاۋاپتى لاۋازىمدارعا لايىقتى نازىك جاندار جەتكىلىكتى ەكەنى انىق. الايدا ولاردىڭ مانساپ باسپالداعىمەن ورلەپ-وسۋىنە باستى كەدەرگى ءوڭىر اكىمدەرىنىڭ «كومانداسىنا كىرۋدىڭ» وڭاي ەمەستىگى بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, كەي اكىمگە, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ايەلدەردىڭ «جەم­قور­لىق ارەكەتتەرگە بەيىم ەمەستىگى» دە ۇناي قويماۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا بۇگىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا ءارتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتەردى ءمىنسىز اتقارىپ جۇرگەن قىز-كەلىنشەك­تەردىڭ ودان ءارى جوعارىلاۋى ءۇشىن ارنايى باسشى ايەل كادرلار رەزەرۆىن جاساقتاۋعا, ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جەتە كوڭىل بولگەن ءجون. بۇعان قوسا, ايەلدەردى باسشىلىق قىز­مەتتەرگە جوعارىلاتۋ كورسەتكىشىن وڭىرلەر اكىمدەرىنىڭ رەيتينگىسىنە ەنگىزۋ قاجەت.