الماتىنىڭ «التىن جاسى»

بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 11 قاڭتاردا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە: «بارلىق شەنەۋنىكتى بىردەن جاس­تارمەن اۋىستىرا سالۋعا بولمايدى. ەگەر 60 جاستاعى شەنەۋنىك ءوز قىزمەتىن ويداعىداي اتقارسا, ينستيتۋتسيونالدىق جادقا يە بولسا, مەملەكەتتىك قىزمەت ءۇشىن وتە پايدالى بولسا, ونى جۇمىستان شىعارۋعا بولمايدى. ياعني اقىلعا قونىمدى, سارالانعان كوزقاراس بولۋى كەرەك. ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنە ءتيىستى تەتىكتەردى ازىرلەپ, ەنگىزۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى. وسىعان وراي «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­­لەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭ­عا كەلىسىمشارتتىق قىزمەتشى­لەر ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋرالى تو­لىق­تىرۋ ەنگىزىلدى. الايدا بۇل جاڭا­شىلدىقتىڭ بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگانداردا قىزمەت ىستەپ جۇر­گەن اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەرگە قاتىسى جوق. سەبەبى اتالعان زاڭداعى ءوز قىزمەتىن ويداعىداي اتقا­رىپ جۇرگەن اكىمشىلىك مەملە­كەت­تىك قىزمەتشىنى زەينەت جاسىنا كەلگەن سوڭ ءبىر-اق جىل قىزمەتىندە قالدىرۋعا بولاتىنى تۋرالى باپ وزگەرتىلگەن جوق.

شىنتۋايتىندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ الپىس جاستان اسقان شەنەۋنىكتەرگە بايلانىستى ايتقان پىكىرى ەلىمىزدىڭ قاي سالاسىندا بولسىن ابىرويمەن قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتارعا قاتىستى بولۋ­عا ءتيىس دەپ ويلايمىز. ويتكەنى قازىر كوپتەگەن ۇيىمدا, اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە ءبىلىمدى دە بىلىكتى كادرلار جەتىسپەيدى.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى­نىڭ (بۇۇ) حالىق سانى قورىنىڭ (يۋنفپا) تەحنيكالىق جانە قار­جىلىق قولداۋىمەن, قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ تاپ­سىرىسى بويىنشا قوعامدىق پىكىر­دى زەرتتەۋ ورتالىعى جۇرگىزگەن «قازاقستانداعى قارت ادامدار­­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايى مەن قاجەتتىلىكتەرىن باعا­لاۋ» تاقىرىبىنداعى كەشەندى ۇلتتىق الەۋمەتتىك زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, 2020 جىلدىڭ باسىندا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 12 پايىزى 60 جاس­تان اسقان ادامدار بولعان. ال 65 جاس­تان اسقان ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 7,7 پايىزعا جەتكەن. بۇل – بۇۇ-نىڭ 2007 جىلى بەلگىلەگەن ولشەمشارتى بويىنشا ءبىزدىڭ ەل دەموگرافيالىق قارتايۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىنە اياق باستى دەگەن ءسوز. قارت ادامدار قاتارى, اسىرەسە, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, قاراعاندى جانە اقمولا وبلىس­تارىندا جىل­دان-جىلعا كوبەيىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ 14-17 پايىزىنان استامى زەينەتكەرلەر بولىپ وتىر. اتالعان وڭىرلەردە بالا تۋ ازايعان, قايتىس بولعان ادامدار سانى كوپ, ال جاستاردىڭ كوبى جوعارى ءبىلىم الۋ مەن تابىسى مول جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن باسقا جاققا, سونىڭ ىشىندە كورشىلەس رەسەيگە كەتىپ جاتىر.

مامانداردىڭ بولجامىنا قا­راعاندا, 2050 جىلعا قاراي ەلى­مىز­دەگى قارت ادامدار سانى ەكى ەسەگە جۋىق ۇلعايۋعا ءتيىس. ارينە, بۇل – بۇگىندە بۇكىل الەمگە ورتاق الاڭداتارلىق ءۇردىس. سوندىقتان قارت ادامداردىڭ كوبەيۋ پروبلەماسىن وسى باستان جان-جاقتى ويلاستىرىپ شەشۋ قاجەت. ماسەلەن, بيىل ەل تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 75 جاس­تان اسقانىمەن, ازاماتتاردىڭ ءبىر بولىگى زەينەتكەرلىككە شىعۋ جاسىن تومەندەتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىرعانىن ەسكەرمەسكە بولمايدى. سونداي-اق حالىقتىڭ قارتايۋى الداعى ۋاقىتتا تەرىسكەي وڭىرلەردەگى جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعىن ودان سايىن كۇشەيتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى ادامداردىڭ بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى بارعان سايىن ارتا تۇسپەك.

بۇل رەتتە ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت – 2008 جانە 2020 جىلدارى جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر زەينەتكەرلىككە شىققان ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى بۇرىنعى جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرعىسى كەلمەيتىنىن راستاعان. وسى ەكى زەرتتەۋگە سايكەس جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەرلەردىڭ ۇلەسىندە دە ءسال عانا وزگەرىس بار: 2008 جىلى – 14 پايىز جانە 2020 جىلى – 14,3 پايىز, ياعني زەينەتكەرلەردىڭ 86 پايىزعا جۋىعى اقىلى ەڭبەك قىزمەتىمەن اينالىس­پايدى. دەگەنمەن ەگەر قولايلى مۇمكىندىك بولسا, جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن زەينەتكەرلەردىڭ ۇلەسى 2008 جىلعى 10 پايىزدان 2020 جىلى 25 پايىزعا دەيىن نەمەسە 2,5 ەسە وسكەن. مۇنىڭ ءوزى قازىر ەگدە جاستاعى ازاماتتار ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن قايتا دايار­لاۋ كۋرستارىن اشۋ, يكەمدى كەس­تەمەن, تولىق ەمەس جۇمىس كۇنى بويىنشا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. حالىقارالىق تاجىريبەگە زەر سال­ساق, ءبىزدىڭ ەل باعدار تۇتىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر – گەرمانيا, جاپونيا جانە باس­قا مەملەكەتتەردە زەينەتكەرلەردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارى زاڭنامالىق نەگىزدە قول­دانىلىپ جاتىر. مىسالى, جا­پو­نيادا بيزنەسمەندەرگە 70 جاسقا دەيىنگى ەگدە جاستاعى ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, وسى ساناتتاعى كادرلاردىڭ ۇسىنىلعان جۇمىس ورىندارىندا تۇراقتاۋىنا تالداۋ جۇرگىزۋ مىندەتتەلگەن. گەرمانيادا قارت ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋ­دى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا «شاعىن» جۇمىسقا ورنالاستىرۋ فورماتى ازىرلەنىپ, يكەمدى كەستەمەن جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەرلەرگە ەڭ تومەنگى جالاقى تولەنەدى.

وسى ورايدا جۋىردا الماتى قالاسىندا اكىم ەربولات دوساەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن العاش رەت زەينەت­كەرلىك جاستاعى ادامداردى جۇمىس­قا ورنالاستىرۋعا ارنالعان «التىن جاس» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ قولعا الىندى. بۇل الەۋمەتتىك جوبا­نىڭ ماقساتى – زەينەتكەرلىككە شىق­قاننان كەيىن ادامداردىڭ كوڭىلى قالاعان جۇمىستارعا بەلسەندى دە ناتيجەلى قاتىسۋىن, جۇمىسپەن قام­تىلعان تۇرعىندار سانىن كوبەيتۋدى جانە تالىمگەرلەر ءرولىن نىعايتۋدى قامتاماسىز ەتۋ.

«التىن جاستىڭ» ەرەكشەلىگى – وسى باعدارلاماعا قاتىسۋشىلارعا قالا بيۋدجەتىنەن سۋبسيديالاناتىن جالاقى تولەنەتىنى. ونىڭ مولشەرى بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس بيىلعى قارجى جىلىنا بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى جالاقىدان, ياعني 85 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. ال زەينەتكەر ادامدى جۇمىسقا قابىلداعان جۇمىس بەرۋشى وعان وزىندەگى بوس جۇمىس ورنىنا تاعايىندالعان جالاقىنىڭ كەمىندە 50 پايىزىن تولەۋگە ءتيىس. مىسالى, بوس جۇمىس ورنىنا بەلگىلەنگەن جالاقى مولشەرى 200 مىڭ تەڭگە بولسا, كەمىندە 100 مىڭ تەڭگە تولەيدى. سوندا زەينەتكەردىڭ ايلىق جالاقىسىنىڭ مولشەرى 185 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولمايدى. بۇعان زەينەتاقىسىنىڭ سوماسىن قوسقاندا ول اجەپتاۋىر تابىس تابادى.

الماتى اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا, «التىن جاس» الەۋمەتتىك جوباسىن 2024-2028 جىلدار ارالىعىندا ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. زەينەتكەرلىك جاستاعى ادامداردىڭ وسى باعدارلاماعا قاتىسۋ مەرزىمى 36 ايدان اسپايدى. بيىل 500 زەينەتكەرگە ارنالعان جۇمىس ورىندارىن سۋبسيديالاۋعا قارجى بولىنگەن. كەلەسى جىلى 1 000 زەينەتكەردى, ال 2026 جىلى 1 500 زەينەتكەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كوزدەلىپ وتىر.

قازىرگى كەزدە الماتىدا 247 844 زەينەتكەر تۇرادى. ولاردىڭ قالا حالقىنىڭ جالپى سانىنداعى ۇلەسى – 11 پايىز. بىلتىر مەگاپوليس بو­يىنشا 44 378 زەينەتكەر جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇل – جۇمىس ىستەيتىن الماتىلىقتاردىڭ جالپى سانىنىڭ 4,4 پايىزى. ونىڭ ىشىندە 33 731 زەينەتكەر ءارتۇرلى ۇيىمداردا جال­داما­لى جۇمىستاردى اتقارعان, 10 436-ى – جەكە كاسىپكەر, 736-ى – ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان­دار. قالانىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى جۇر­گىز­گەن الەۋمەتتىك ساۋالناماعا قاتىس­قان 80 جاسقا دەيىنگى 1 076 زەي­نەتكەردىڭ 48 پايىزى ەڭبەك قىز­مەتىن جالعاستىرۋعا جانە مەگاپوليس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا نيەتتى ەكەنىن بىلدىرگەن. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – قوعامعا پايدالى بولۋعا ۇمتىلىس (15 پايىز), تالىمگەرلىك قىزمەت اتقارۋعا ىقىلاستىلىق (40 پا­يىز) جانە قوسىمشا تابىس تابۋ (45 پايىز). جۇرگىزىلگەن مونيتو­رينگ قورىتىندىسى بويىنشا الما­تىداعى ۇيىمدار مەن كاسىپ­ورىن­داردا 1 753 زەينەتكەردى جۇ­مىس­قا ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بار ەكە­نى انىقتالعان. ونىڭ 47 پا­يىزى دارىگەرلەر, ورتا جانە كىشى مە­دي­­تسينالىق پەرسونال, جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشى­لارى, مەك­تەپتەردىڭ مۇعالىمدەرى, تار­بيەشىلەر, ينجەنەرلەر, ەلەكتر­شىلەر, مونتەرلەر جانە باسقا بىلىكتى ماماندار بولىپ شىقتى.

تۇيىندەي ايتقاندا, الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ «التىن جاس» الەۋمەتتىك جوباسى – ارداگەرلەرگە شىنايى قامقورلىق ۇلگىسى.