«اككۋيۋدىڭ» شاپاعاتى كوپكە تيەدى
انىعىندا, «اككۋيۋ» اەس-ءى جەرورتا تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنداعى مەرسين پروۆينتسياسىندا سالىنىپ جاتىر. اەس الاڭى گيۋلنار اۋدانىندا ورنالاسقان. قۇرىلىس الاڭىنا ەڭ جاقىن ەلدى مەكەن – بۋيۋكەدجەلي اۋىلى. پروۆينتسيادا 2 ملن ادام تۇرادى. ونىڭ 1,2 ميلليونى مەرسين قالاسىندا ءومىر سۇرەدى. حالقى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن, شاعىن بيزنەسپەن اينالىسادى. مەرسيندە تسەمەنت, تىڭايتقىش, شىنى, تۇرمىستىق حيميا ءوندىرىسى دامىعان. نەگىزى مەرسين – جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋىنداعى تۇركيانىڭ ەڭ ۇلكەن پورتى, 45 ايلاعى بار. كليماتتىق جاعدايى ءارتۇرلى كوكونىس پەن جەمىستى وسىرۋگە قولايلى. قارا توپىراعى ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. پروۆينتسيا ءونىمى تۇركيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايدى. ولكە نەگىزىنەن تسيترۋس جەمىستەرىن, ورىك, شيە, قىزىل شيە, شابدالى, قارا ورىك, قۇلپىناي ەكسپورتتايدى.
«Endeksa» جىلجىمايتىن مۇلىكتى ىرىكتەۋ قىزمەتىنىڭ ستاتيستيكاسىنا سايكەس, مەرسين پروۆينتسياسىنىڭ سيليفكە اۋدانىندا 2019 جىلدان بەرى تۇرعىن ءۇي باعاسى كۇرت قىمباتتاعان. پاتەر جالداۋ اقىسى – 8,5 ەسە, ساتىپ الۋ 10,3 ەسە ءوسىپتى. بۇل اەس قۇرىلىسى ناتيجەسىندە تۇرعىندار ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا جانە ايماق ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى.
ال گيۋلنار اۋدانىندا 50 مىڭعا جۋىق حالىق بار. اۋدان لاندشافتىنىڭ 80%-ى – جارتاستى تاۋلار مەن تاۋلى ورماندار. سوندا اۋماقتىڭ 15%-ى عانا اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى. سيليفكە – «اككۋيۋ» اەس قۇرىلىس الاڭىنا ەڭ جاقىن قالا. تۇرعىن سانى 100 مىڭ ادامنان اسادى. اەس قۇرىلىسى وسى قالانىڭ دامۋىنا ەرەكشە اسەر ەتىپ جاتىر.
50 جىلدىق ارمان
«اككۋيۋ نۋكلەار» اق باس ديرەكتورىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى – كوممۋنيكاتسيا ديرەكتورى ۆاسيلي كورەلسكي تۇرىك ەلى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان بەرى ارمانداپ, سوعان ساي ناقتى جوسپارمەن ارەكەت ەتىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. ودان بەرگى زاماندا تۇرىك حالقى بەيبىت اتوم ماسەلەسىن تالاي رەت تالقىلاپ, اتومنان ەنەرگيا الىپ, قاجەتىنە جاراتىپ وتىرعان ەلدەردى ابدەن زەرتتەپ, زەردەلەگەن. ال قازاقستاندا اتوم رەاكتورلارى 1957 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇر.
رەسەيدىڭ «روساتوم» اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى 2010 جىلعى رەسەي مەن تۇركيا ۇكىمەتى اراسىندا قول قويىلعان ۇكىمەتارالىق كەلىسىم نەگىزىندە «اككۋيۋ» اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى قولعا الدى. ول ارقايسىسىنىڭ قۋاتى 1 200 مۆت بولاتىن III+ بۋىندى ۆۆەر-1200 رەاكتورى بار 4 ەنەرگوبلوكتان تۇرادى. ءتورت بىردەي ەنەرگوبلوكتى ءبىر ورىنعا ورنالاستىرۋ الەمدىك اەس تاريحىندا ءبىرىنشى رەت بولىپ وتىر. «اككۋيۋ» اەس-ءنىڭ ەسەپتىك قىزمەت ەتۋ مەرزىمى – 80 جىل.
پايدالانۋعا بەرىلگەن سوڭ اەس جىلىنا شامامەن 35 ملرد كۆت-ساع وندىرمەك. بۇل كولەم ىستانبۇل سياقتى ءىرى مەگاپوليستى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋگە جەتكىلىكتى. بىراق بۇل اەس بۇكىل تۇركياعا قاجەت ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 10%-ىن عانا قامتاماسىز ەتە الادى.
«اككۋيۋ» اەس-ءى حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) جانە حالىقارالىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كونسۋلتاتسيالىق توپتىڭ قاۋىپسىزدىك نورمالارىندا بەكىتىلگەن الەمدىك يادرولىق قوعامداستىقتىڭ بارلىق زاماناۋي تالابىنا, ەۋروپالىق پايدالانۋشى ۇيىمدار كلۋبىنىڭ (EUR) تالابىنا جاۋاپ بەرەدى. ونىڭ قۇرىلىسىن اتومعا قاتىستى بارلىق حالىقارالىق ۇيىم قاداعالاپ وتىر. سەبەبى «اككۋيۋ» اەس-ءنىڭ اماندىعى – بۇكىل جەر-الەم قاۋىپسىزدىگىنە پارا-پار.
قۇرىلىس الاڭىندا مىڭنان اسا قازاق مامانى ءجۇر
بۇگىندە اەس قۇرىلىسى الاڭىندا 34 000-نان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. 80%-ى – تۇركيانىڭ ءوز ازاماتتارى. ءبىر قۋانارلىعى, الىپ قۇرىلىس الاڭىندا 1 200-دەن اسا قازاق جاستارى دا قىزمەت ەتىپ ءجۇر. بىرقاتارىمەن تانىسىپ, بىلىستىك. ارالارىندا بىلىكتىلىگى جوعارى كاسىبي مامان كوپ. كەيبىر سالالاردا باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ جاتقاندارى دا بار. ەلدە مۇنداي قۇرىلىس قولعا الىنسا اتسالىسۋعا ءبارى دايىن. ول تۋرالى اڭگىمە باسقا.
«اككۋيۋ» اەس جوباسىندا جانە ارالاس سەكتورلاردا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ءوڭىر حالقىنىڭ 30 مىڭ ادامعا دەيىن وسۋىنە ىقپال ەتەدى. سونىمەن بىرگە تاۋار مەن قىزمەت نارىعىن, كولىك جانە تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمىن, قوناقۇي بيزنەسىن, قوعامدىق تاماقتانۋ سالاسىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتىپ جاتىر», دەدى «اككۋيۋ نۋكلەار» اق باس ديرەكتورى سەرگەي بۋتسكيح.
جوبا بويىنشا بارلىق جۇمىس تۇركيانىڭ ەنەرگەتيكا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى, يادرولىق رەتتەۋ اگەنتتىگى (NDK), ەنەرگەتيكا, اتوم ەنەرگياسى جانە تاۋ-كەن ءوندىرۋ قىزمەتى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر جونىندەگى تۇرىك اگەنتتىگى (TENMAK), تۇرىك ستاندارتتار ينستيتۋتى (TSE, جوبانىڭ نەگىزگى ماتەريالتانۋ ۇيىمى), باسقا دا بەيىندى ۆەدومستۆولارىمەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلدا جانە ماگاتە كەلىسىمىمەن مۇقيات جۇرگىزىلىپ جاتىر.
تازا ەنەرگيا كوزى
«بەيبىت اتوم ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ ارتىقشىلىعى – پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىنىڭ بولماۋى. «اككۋيۋ» اەس-ءى كومىر مەن گازدان ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى الماستىرۋ ەسەبىنەن اتموسفەراعا كومىرقىشقىل گازى شىعارىندىلارىنىڭ جالپى كولەمىن CO2-بالاماسىندا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 18 ملن تونناعا دەيىن قىسقارتۋعا اسەر ەتەدى», دەيدى سيليفكە اۋدانىنىڭ اكىمى ابدۋللا اسلانەر.
ونىڭ ايتۋىنشا, اەس قورشاعان ورتاعا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا, ايماقتىڭ ەكوجۇيەسىنە تەرىس اسەر ەتپەيدى. توپىراققا, اتموسفەراعا جانە تەڭىزگە زياندى شىعارىندىلار بولىنبەيدى. تەڭىزدەن كوتەرىلىپ, سالقىنداتۋ جۇيەسىندە پايدالانىلاتىن, سودان كەيىن قايتادان تەڭىزگە ورالاتىن سۋ حيميالىق نەمەسە رادياتسيالىق اسەرگە ۇشىرامايدى.
وقشاۋلاۋ ويداعىداي ۇيىمداستىرىلدى
جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە وقشاۋلاۋ دارەجەسىن ارتتىرۋعا, تۇرىك كومپانيالارىن تارتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ول ءۇشىن كەڭەيتىلگەن «وقشاۋلاۋ بويىنشا جۇمىس توبى» قۇرىلدى. قۇرامىنا جوبانىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارى – «اككۋيۋ نۋكلەار» اق, تۇركيانىڭ ەنەرگەتيكا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى, نەگىزگى مەردىگەر – «تيتان-2 يدج يچتاش ينشاات» بىرلەسكەن كاسىپورنى جانە TSE باسشىلىعىنىڭ وكىلدەرى كىردى. جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتى وقشاۋلاۋ ۇدەرىسىنە جاردەمدەسۋ ءۇشىن تۇراقتى نەگىزدە كەڭەستەر وتكىزەتىن باعىتتار بويىنشا كىشى توپتارعا بولىنەدى.
قۇرىلىستى كىمدەر قاداعالايدى؟
بۇگىندە اەس الاڭىنىڭ رەلەفىن قالىپتاستىرۋ جانە «شىعىس», «سولتۇستىك», «وڭتۇستىك» سۋ بۇرۋ ارنالارىن سالۋ اياقتالدى. قۇرىلىس جۇمىستارى بارلىق ءتورت ەنەرگوبلوكتىڭ قۇرىلىس ۋچاسكەسىندە بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
№1 بلوكتا رەاكتور بولىمشەسى مەن ماشينا زالىنىڭ ىرگەتاس پليتالارىن بەتونداۋ اياقتالدى. بالقىما تۇزاعى ورناتىلدى. رەاكتور كورپۋسى, بۋ گەنەراتورلارى, گتسنا كورپۋستارى جوبالاۋ جاعدايىنا كەلدى. نەگىزگى اينالىم قۇبىرىن دانەكەرلەۋ ءىسى جۇزەگە اسىپ بولدى. قىسىم كومپەنساتورى ورناتىلىپ, ىشكى قورعانىس قاباتىنىڭ كۇمبەزىن مونتاجداۋ جانە بەتونداۋ تياناقتالدى. بەلسەندى ايماقتى سالقىنداتۋ جۇيەسىن جانە قورعانىس قاباتىنىڭ كەرنەۋ الدى جۇيەسىن (ققكج) مونتاجداۋ اياقتالدى. ماشينا زالىندا توبەنى مونتاجداۋ ءىسى مارەسىنە جەتىپ, جۇك كوتەرگىش كوپىر كرانى قويىلىپ, تۋربواگرەگات قۇراستىرىلىپ بولعان.
№2 بلوكتا «بالقىما تۇزاعى» ورناتىلىپ, رەاكتور بولىمشەسى مەن ماشزالدىڭ ىرگەتاس تاقتالارىن بەتونداۋ جاسالدى. ىشكى قورعانىس قاباتىنىڭ (ىقق) بەس قاباتى تۇرعىزىلىپ, رەاكتور كورپۋسى جوبالاۋ جاعدايىنا كەلتىرىلگەن. رەاكتور شاحتاسىنىڭ قاپتاماسى جاسالىپ بولىپتى. №3 بلوكتىڭ قۇرىلىس ۋچاسكەسىندە رەاكتور بولىمشەسىنىڭ ىرگەتاسىن جانە تۋربينا عيماراتىن ارماتۋرالاۋ جانە بەتونداۋ اياقتالىپ, «بالقىما تۇزاعى» ورناتىلدى. ىقق-نىڭ ءتورت قاباتى سالىندى. رەاكتور بولىمشەسىندە فەرما-كونسول جوباسى ىسكە اسىرىلعان. №4 بلوك قۇرىلىسىنىڭ ۋچاسكەسىندە تۋربينا جانە رەاكتور عيماراتىنىڭ ىرگەتاس پليتالارىن بەتونداۋ ءىسى اياقتالىپ, «بالقىما تۇزاعى» ورناتىلعان.
ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىس الاڭىنداعى جۇمىس حالىقارالىق ساپا مەن قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ ورىندالادى. «اككۋيۋ» اەس قۇرىلىسى كەزىندە كوپ ساتىلى قۇرىلىس باقىلاۋ جۇيەسى قولدانىلىپ جاتىر. ونىڭ عيمارات, قۇرىلىس سالۋ تەلىمدەرىندەگى جۇمىستىڭ ءاربىر كەزەڭىن بەس ۇيىمنان تۇراتىن ارنايى كوميسسيا قابىلدايدى. ولار – قۇرىلىسقا تاپسىرىس بەرۋشى «اككۋيۋ نۋكلەار» اق, باس مەردىگەر – «تيتان-2 يج يچتاش ينشاات» بىرلەسكەن كاسىپورنى, قۇرىلىستى تاۋەلسىز باقىلاۋ ۇيىمدارى – «ASSYSTEM NCIO» جانە «TÜRK LOYDU», «اككۋيۋ» اەس باس جوبالاۋشىسى – اۆتورلىق قاداعالاۋ فۋنكتسياسىن ورىندايتىن «اتومەنەرگوپروەكت» اق, تۇركيانىڭ يادرولىق رەتتەۋ اگەنتتىگى (NDK).
اەس-كە تۇرىك پەرسونالدارى دايارلانادى
«اككۋيۋ» اەس جوباسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە سايكەس, تۇركيا مەن رەسەي اراسىندا بولاشاق اەس ءۇشىن تۇرىك پەرسونالىن دايارلاۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق بەلسەندى دامىپ كەلەدى. 2011-2024 جىلدار ارالىعىندا رەسەي جوعارى وقۋ ورىندارىندا 319 تۇرىك ازاماتى ءبىلىم الدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى اتوم سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋ بويىنشا «روساتوم» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ بازالىق جوعارى وقۋ ورنىن – «ميفي» ۇلتتىق يادرولىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن (ميفي ۇيازۋ) «اتوم ستانسالارى: جوبالاۋ, پايدالانۋ, ينجينيرينگ», «رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك» جانە «ابج تپ» باعىتتارىندا ماماندىق باعدارلامالارى بويىنشا ءبىتىردى. 72 ادام سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋدى ءتامامدادى.
قازىر رەسەيدە 38 تۇرىك ستۋدەنتى «اككۋيۋ» اەس-ءى ءۇشىن مامان دايارلاۋدىڭ ماقساتتى باعدارلاماسى بويىنشا وقۋىن جالعاستىرىپ جاتىر. ونىڭ 12-ءسى ميفي ۇيازۋ-دا, 26-سى «مەي» ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيدى. 2025 جىلى تۇرىك ماماندارىن دايارلاۋ باعدارلاماسىنا تاعى 46 ادامدى قابىلداۋ جوسپارلانعان.
2023 جىلدان 2030 جىلعا دەيىن رەسەيدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا تاعى 300 تۇرىك تالاپكەرى دايارلانادى. «اككۋيۋ» اەس-ءى ءۇشىن پايدالانۋ پەرسونالىن وقىتۋ ۇدەرىسىندە اتوم جانە اتوم ەمەس ماماندىقتار بويىنشا بارلىعى 600-دەن اسا تۇرىك ازاماتىن دايارلاۋ كوزدەلىپ وتىر. اەس ءۇشىن پەرسونالدى ماقساتتى دايارلاۋ باعدارلاماسى تۇركيا ستۋدەنتتەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. بايقاۋدا ءبىر ورىنعا 78 ۇمىتكەرگە دەيىن تالاسادى.
تۇرىك ماماندارى اەس باسقارۋدىڭ العاشقى پراكتيكالىق داعدىلارىن رەسەيدە – ارنايى قۇرىلعان تولىق ماسشتابتى ترەناجەرلاردا (تمت) الادى. قازىرگى ۋاقىتتا «اككۋيۋ» اەس-ىندە جۇمىس ىستەۋگە دايىندىق ءۇشىن تۇرىك اتومشىلارىنىڭ العاشقى اۋىسىمى رەسەيلىك ترەناجەرلاردا وقىتۋدان ءوتىپ جاتىر. جالپى, رەسەيلىك ديزايننىڭ ەڭ جاڭا ەنەرگيا بلوكتارىن باسقارۋعا قاتىساتىن تۇركيادان كەلگەن مامانداردىڭ 7 توبى (اۋىسىمى) كەزەكپەن دايىندىقتان وتەدى.
استانا – ىستانبۇل – ادانا – مەرسين – ىستانبۇل – استانا
