وسىعان وراي الەمدە گەوساياسي احۋال ۋشىعىپ تۇرعان قازىرگى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, ەكونوميكانى ۇزدىكسىز قولداۋ شارالارىنان ساپالى دامۋعا تۇبەگەيلى كوشۋگە باعىتتالعان باتىل دا تاباندى شەشىمدەر قابىلداۋ ماقساتىندا بيىلعى اقپان ايىندا بۇرىنعى ۇكىمەت وتستاۆكاعا جىبەرىلىپ, اتقارۋشى بيلىك باسشىلىعى جاڭارتىلدى.
جاڭا ۇكىمەت العاشقى باتىل قادامىن پرەزيدەنت الداعى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ كورسەتكەن ۇنەمشىلدىكتەن, ياعني ىسىراپشىلدىقتان ارىلۋدان باستادى. پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ قارجى مينيسترلىگىنە بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ بارلىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە 300 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات وڭتايلاندىرۋعا ۇسىنىلدى. وسىنشاما قارجى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءارتۇرلى فورۋمدار وتكىزۋگە, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, ىسساپارلارعا شىعۋعا ارنالعان اكىمشىلىك شىعىستارىن قىسقارتۋ, اكىمشىلىك عيماراتتار سالۋ جانە ولاردى جوندەۋ جۇمىستارى سياقتى اسا ماڭىزدى ەمەس جوبالار مەن ءىس-شارالاردى قايتا قاراۋ ەسەبىنەن ۇنەمدەلدى. اباي جانە سولتۇستىك قازاقستان سياقتى وبلىستاردىڭ جىلدىق بيۋدجەتىنە جۋىق وسى قاراجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا جانە ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سەكتورلارىن قارجىلاندىرۋعا جۇمسالاتىن بولدى.
ارينە, بۇل رەتتە ءالى دە ويلانارلىق جايلار بار. ماسەلەن, جۇرتشىلىق تاراپىنان جوعارى جەتىستىكتەر سپورتىنا جىل سايىن ءبولىنىپ كەلە جاتقان مول قارجىنى, سونىڭ ىشىندە سىرتتان شاقىرىلاتىن لەگيونەرلەرگە تولەنەتىن قوماقتى جالاقىنى دا قىسقارتىپ, ۇنەمدەلگەن اقشانى بۇقارالىق جانە بالالار سپورتىنا جۇمساۋ تۋرالى ۇسىنىس كەيىنگى جىلدارى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل سىن-ەسكەرتپە ەلىمىزدىڭ سپورتشىلار كومانداسى ماردىمدى ناتيجە كورسەتە الماعان توكيو جانە پاريج وليمپيادالارىنان كەيىن ءتىپتى ۇدەي ءتۇستى.
جالپى العاندا, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) شەشىمدەر قوعامداستىعىنىڭ 2024 جىلعى تۇراقتى دامۋ تۋرالى بايانداماسىندا قازاقستان مۇمكىن بولعان 100 ۇپايدىڭ 71,1-ءىن جيناپ, 167 ەلدىڭ ىشىندە 66-ورىندى ەنشىلەگەنى, ياعني ءوز پوزيتسياسىن وتكەن جىلعى دەڭگەيدە ساقتاپ وتىرعانى اتاپ ءوتىلدى. ەلىمىز كۇنىنە 2,15 دوللاردان از كەدەيلىك شەگىنەن تومەن ءومىر سۇرەتىن ادامدار سانى (0,6 پايىز) جانە كۇنىنە 3,65 دوللاردان از كەدەيلىك شەگىنەن تومەن ءومىر سۇرەتىن ادامدار سانى (0,9 پايىز) جونىندەگى كورسەتكىشتى ورىنداۋ ارقىلى «كەدەيلىكتى جويۋ» اتتى 1-ماقساتقا قول جەتكىزدى. وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسى العا قويعان باستى مىندەت – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ءوز ناتيجەسىن بەرىپ وتىر. بۇل رەتتە ۇكىمەت جۋىردا «دامۋشى ەلدەردى ەرەكشە ەسكەرە وتىرىپ, ەڭ تومەن جالاقىنى بەلگىلەۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى (131-كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. الداعى ۋاقىتتا پارلامەنت وسى قۇجاتتى قابىلداعان جاعدايدا ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى قازىرگى 85 مىڭ تەڭگەدەن 129 731 تەڭگەگە دەيىن ءوسىرىلىپ, ودان ءارى جۇيەلى تۇردە ارتتىرىلا بەرۋى مۇمكىن.
بيىل مەملەكەتىمىز كەيىنگى 80 جىلدان بەرگى ەڭ ءىرى تابيعي اپات – 10 وڭىردە توتەنشە جاعداي جاريالاۋعا تۋرا كەلگەن الاپات سۋ تاسقىنىن باستان وتكەردى. ەل كولەمىندە 19 مىڭنان استام تۇرعىن ءۇيدى سۋ باسىپ, 120 مىڭنان استام ادام, ونىڭ ىشىندە 40 مىڭ بالا قاۋىپسىز ورىنعا كوشىرىلدى. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ شاقتا حالقىمىز بىرلىگى بەكەم, ىنتىماعى بەرىك ەل ەكەنىن كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۋ تاسقىنى سالدارىنان قالىپتاسقان اۋىر جاعدايعا بايلانىستى ۇندەۋىنە جاۋاپ رەتىندە ەلىمىزدىڭ تابىستى كومپانيالارى مەن «Forbes» تىزىمىنە كىرگەن ءىرى كاسىپكەرلەرى تابيعي اپات كەلتىرگەن زالالدىڭ ورنىن تولتىرۋعا 250,5 ملرد تەڭگە ءبولدى. وسى قارجى ەسەبىنەن سۋدا قالعان باسپانالارى اپاتتىق جاعدايدا دەپ تانىلعان 4769 وتباسى جاڭا ۇيلەر مەن پاتەرلەرگە يە بولدى. بۇعان قوسا تۇرعىنجايى قيراعان وتباسىلار ءۇشىن 2 569 جاڭا ءۇي سالىنىپ جاتىر. ب ۇلىنگەن 9 189 نىساننىڭ 8 939-ى نەمەسە 97 پايىزى قالپىنا كەلتىرىلدى. 8 853 وتباسى تۇرعىن ۇيلەرىن قالپىنا كەلتىرۋگە جالپى سوماسى 49,3 ملرد تەڭگە قاراجات الدى. 34 216 وتباسىعا 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە (اەك) بىرجولعى وتەماقى تولەندى, ونىڭ جالپى سوماسى – 12,6 ملرد تەڭگە. جوعالعان ءبىرىنشى قاجەتتىلىكتەگى زاتتارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 21 869 وتباسىعا 150 اەك-كە دەيىنگى مولشەردە قوسىمشا تولەم بەرىلدى, ونىڭ جالپى سوماسى 9,9 ملرد تەڭگە بولدى. سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ 455 ءوتىنىمى قارالىپ, ولارعا كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ ءۇشىن 7,9 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سۋعا كەتكەن مال يەلەرىنە بەرىلگەن مەملەكەتتىك وتەماقى كولەمى 2,8 ملرد تەڭگەدەن استى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىل 1 ملن-عا جۋىق وتانداسىمىزدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا سايكەس بەكىتىلگەن وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ كارتالارىندا جالپى سانى 948 مىڭ ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كوزدەلگەن. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 353 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلدى, ونىڭ 148 مىڭى – جاستار. وسى رەتتە ءبىر ايتا كەتەرلىك جاڭالىق – شەتەلدەردە جۇمىس ىستەۋگە نيەتتەنگەن جاستار ءۇشىن حالىقارالىق كەلىسىمشارتتارعا سايكەس شىعىس قازاقستان, تۇركىستان جانە الماتى وبلىستارىندا دايارلىق كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ ورتالىقتارى اشىلماقشى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەلىمىزدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ ءوسىمى 3,3 پايىز بولدى. بۇل كورسەتكىش بىلتىرعى سايكەس كەزەڭدە 5 پايىزعا جەتكەن ەدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋلاۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – ساۋدا, كولىك, لوگيستيكا سياقتى سالالاردىڭ دامۋىنا تەرىس اسەرىن تيگىزگەن الاپات سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارى جانە مۇناي ءوندىرۋدىڭ 1,6 پايىزعا ازايعاندىعى. بىراق جاعداي بىرتىندەپ جاقسارىپ كەلەدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 5,1 پايىز ءوسىم ساقتالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ 9,4 پايىزعا, مەتاللۋرگيانىڭ 8,3 پايىزعا, حيميا ونەركاسىبىنىڭ 5,3 پايىزعا, فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەردىڭ 14,8 پايىزعا جانە جيھاز ءوندىرىسىنىڭ 28,3 پايىزعا ءوسۋى قامتاماسىز ەتىلدى. قۇرىلىس كولەمى 8,6 پايىزعا ءوستى. وتكەن 6 ايدا جالپى الاڭى 4,6 ملن شارشى مەتر كوپپاتەرلى ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلدى, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 5,9 پايىز كوپ.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بيىلعا جوسپارلانعان ءوسىمى – 11,6 پايىز. وتكەن 6 ايدا وسى سالانىڭ جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 3,4 پايىزعا ارتىپ, 1,6 ترلن تەڭگە بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا: «جوسپارلانعان كورسەتكىشكە ەگىن جيناۋ ناۋقانى اياقتالعاننان كەيىن وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قول جەتكىزىلەتىن بولادى», دەپ مالىمدەدى. بيىل رەسپۋبليكا بويىنشا ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ جوسپارى ورىندالىپ, بيداي القابى 450,3 مىڭ گەكتارعا قىسقارتىلدى. ەسەسىنە مايلى داقىلدار مەن قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىگى سايكەسىنشە 608 مىڭ جانە 9,4 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلدى. سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن كۇرىش القابى – 6,9 مىڭ گەكتارعا, ماقتانىكى 16 مىڭ گەكتارعا ازايتىلدى. وسى جىلى العاش رەت كوكتەمگى ەگىس جۇمىسىنا ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن كرەديت كولەمى جىلدىق مولشەرلەمەسى 5 پايىزبەن 580 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزىلدى. وتكەن جىلدارى بۇل سوما 180 ملرد تەڭگەدەن اسپاعان بولاتىن. جىلدىق مولشەرلەمەسى 5 پايىزبەن وتاندىق وندىرىستەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ جەڭىلدەتىلگەن ليزينگ باعدارلاماسى دا ىسكە قوسىلدى. بۇيىرتسا, بيىل اتقارىلعان اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالار مەن جازدىڭ قولايلى اۋا رايىنا بايلانىستى ەگىننەن جاقسى ءونىم الىنادى دەگەن ءۇمىت بار.
مال شارۋاشىلىعىندا يمپورتتى الماستىرۋ مىندەتىنە سايكەس وسى جىلى 65 تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ 16-سى بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە قوسىلدى. وسى ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ملرد تەڭگە ءبولىندى. قۇس فابريكالارىن قۇرۋ جانە كەڭەيتۋ بويىنشا بيىل 10 جوبا جوسپارلانعان. الماتى جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا وسىنداي 2 جوبا ىسكە اسىرىلدى.
بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەلىمىزدە العاش رەت الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسى ارزانداي باستادى. ناقتى ايتقاندا, 9 تاۋار – ءسابىز, قاراقۇمىق جارماسى, ۇن, ءسۇت, تاۋىق ەتى, كۇرىش, سيىر ەتى, تۇز جانە قانت باعاسى جىل باسىنان بەرى ورتا ەسەپپەن 0,2 پايىزعا تومەندەدى.
وتكەن جىلى ەل تۇرعىندارىنىڭ 60 پايىزى نەمەسە شامامەن 12 ملن ادام گازعا قول جەتكىزدى. بيىل گازداندىرۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 194,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل 300 مىڭنان استام ادامدى «كوگىلدىر وتىنمەن» قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا 276 مىڭنان استام ادام تۇراتىن 68 ەلدى مەكەنگە گاز جەتكىزىلمەكشى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2025 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ بارلىعىن نورماتيۆتىك جاعدايعا كەلتىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا سايكەس بۇگىندە ەلىمىزدە جالپى ۇزىندىعى 12 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولدارىن كۇردەلى جوندەۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل – رەكوردتىق كورسەتكىش. سونىڭ ىشىندە 20 جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەن «جەزقازعان – پەتروپاۆل», «شالقار – قاندىاعاش», «قاراعاندى – قارقارالى», «سەمەي – قاينار» جانە «سەمەي – بارناۋىل» اۆتوجولدارىن قالپىنا كەلتىرۋ باستالدى.
بۇۇ شەشىمدەر قوعامداستىعىنىڭ 2024 جىلعى تۇراقتى دامۋ تۋرالى بايانداماسىندا ەلىمىز دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى ماقساتتارعا قول جەتكىزە الماعاندىعى سىنالعان. وسى سالالارداعى جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن بىلتىردان بەرى «اۋىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» جانە «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوبالارى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. «اۋىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسىنىڭ اياسىندا بيىل 556 مەديتسينالىق جانە فەلدشەرلىك پۋنكت, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا سالۋ كوزدەلگەن. ال «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا وسى جىلى 536 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 302 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا ءتيىس. بۇل 92 ءۇش اۋىسىمدى جانە وقۋشى ورنى تاپشىلىعى بار 249 مەكتەپتىڭ مۇقتاجدىعىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سونى سەرپىن بەردى. اتاقتى فيلوسوف سەنەكانىڭ «كەمە قاي پورتقا باراتىنىن بىلمەسە, جەلى وڭىنان تۇرمايدى» دەگەنىندەي, پرەزيدەنت ايقىنداعان بيىك ماقسات حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, العا جەتەلەيتىنى انىق.
