* سىرت كوز سىنشى
كەشە كونستيتۋتسيامىزدا كورىنىس تاپقان اسا ماڭىزدى ساياسي ءىس-شارا بولىپ تابىلاتىن – ەلدىگىمىزدىڭ ەرەكتىگىن بىلدىرەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىن بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ ەرەكشە جاعدايدا ءوتتى. وعان حالقىمىزدىڭ اسا ۇيىمشىلدىق تانىتۋى مەن وسى ءۇردىستى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, بۇعان جوعارى باعا بەرگەن شەتەلدىك بايقاۋشىلاردىڭ ايتقانى دالەل.
حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ العاشقىسى بولىپ ءباسپاسوز ورتالىعىنا يتاليا پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سەردجيو ديۆينا مەن ەقىۇ پا بۇرىنعى توراعاسى, ازيا جانە جەرورتا تەڭىزى ەلدەرىنىڭ پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى بويىنشا پرەزيدەنتى ريككاردو ميلوري كەلدى.
سەرجيو ديۆينا بۇل سايلاۋدى بايقاۋعا اسا ىقىلاسپەن قاتىسىپ وتىرعانىن ايتتى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – سايلاۋدىڭ قانشالىقتى زاڭعا ساي ءوتىپ جاتقانىن بايقاۋ. مەنىڭ بۇگىنگى كورىپ, بىلگەنىم بويىنشا ايتارىم – بۇل ەرەكشە سايلاۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. ارينە, سايلاۋ تۋرالى تولىق مالىمەتتى ەرتەڭ بەرە الاتىنىمىز انىق. راسىندا, ءبىز بايقاۋ جۇرگىزگەن سايلاۋ كادىمگى ۇلتتىق مەيرام سەكىلدى وتە كوڭىلدى ءوتىپ جاتىر. بۇل حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى مەن پاتريوتتىعىن ءارى ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى بىلدىرەدى. ءبارى زاڭدى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. بىراق بىزگە, ياعني ەۋروپالىقتارعا ءبىر تاڭعالارلىعى – مۇندا ءبىر مەزگىلدە ەكى, ءۇش مىڭ ادام قاتار داۋىس بەرۋگە كەلەدى ەكەن. ال يتاليامەن سالىستىرار بولساق, وندا سايلاۋعا ورتاشا العاندا 600-700 ادام عانا كەلەدى. سوندىقتان ادامدار كوپتەپ كەلىپ جاتقاندا كەزەكتىڭ بولۋى زاڭدى دەپ ويلايمىز. مىنە, بۇل مەنىڭ العاشقى العان اسەرىم, دەدى ول.
ال ريككاردو ميلوري جيىلعان جۋرناليستەرگە راحمەتىن بىلدىرە كەلىپ, ءوزىنىڭ ارىپتەسى سايلاۋ بارىسى تۋرالى جاقسى ايتتى, دەدى. مەن ەقىۇ پارلامەنتارالىق اسسامبلەيانىڭ توراعاسى بولعانمىن. ال وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ەقىۇ سايلاۋعا مونيتورينگ جۇرگىزۋدە ماڭىزدى ورگان بولىپ تابىلادى. بۇل جانە تەك ەۋروپاعا عانا قاتىستى ەمەس. ءبىز, سونىمەن قاتار, تۋنيستە العاشقى كونستيتۋتسيالىق سايلاۋدى وتكىزگەنبىز. مۇنىڭ ءبارىن ايتىپ جاتقانىم, بىزدە سايلاۋعا قاتىستى تاجىريبە جەتكىلىكتى. مەنىڭ ارىپتەسىم ايتىپ وتكەندەي, ءبىز بىرقاتار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بولدىق. داۋىس بەرىپ جاتقان ادامداردىڭ ءبارى كوڭىلدى, ولاردىڭ جۇزدەرىنەن ءبىر قۋانىش سەزىلىپ تۇردى, دەدى ول.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان رەسەي بايقاۋشىلارى – رەسەيدىڭ «مۋز-تۆ» باس ديرەكتورى ارمان داۆلەتياروۆ پەن تەننيس فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاميل تارپيششەۆ سايلاۋ بارىسىنان العان اسەرلەرىن ايتىپ بەردى.
– بۇل قالادا وتە تاماشا وزگەرىستەر ءجۇردى. مەن مۇندا قازىر توعىز سايلاۋ ۋچاسكەسىن ارالاپ شىقتىم. ادامدار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە وتە كوپتەپ كەلىپ جاتىر. كەيبىر سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كونتسەرتتەرى ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. سوندىقتان سايلاۋشىلاردىڭ ءبارى دە وتە كوڭىلدى ءجۇر. ءبىز سايلاۋ ۋچاسكەلەرى اشىلىسىمەن بارعاننىڭ وزىندە وندا ادام قاراسى مول ەدى, ال كۇندىز ادام تىپتەن كوبەيىپ كەتتى. بۇل حالىقتىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدەرى مەن جاۋاپكەرشىلىك كورىنىسى بولسا كەرەك. سونىمەن قاتار, حالىق وسى ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى قازىرگى تاڭداعى بيلىككە دەگەن قۇرمەتىن ءبىلدىرىپ جاتىر عوي دەپ ويلايمىن. قازاقستاندا حالىق ءۇشىن جاسالعان يگى ىستەردىڭ اسەرى بۇگىنگى كۇنى ادامداردىڭ سايلاۋعا جاپپاي قاتىسۋىنان-اق بايقالادى. مەن سايلاۋ بارىسىندا ءبىر كەمشىلىك بايقالدى دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى, ونداي كەمشىلىكتەر جوق. سەبەبى, سايلاۋ وتە جوعارى جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇيىمداستىرىلعان. سوندىقتان مەن قازاقستان حالقىن سايلاۋ بارىسى وتە جاقسى ءوتىپ جاتقاندىعىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى, دەدى ول.
ال ارمان داۆلەتياروۆ قازاقستانداعى سايلاۋ بارىسىنا بايقاۋشى بولىپ قاتىسقاندىعى ءوزى ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, بۇل جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى بىلدىرەدى, دەدى. مەن دە ارىپتەسىم سەكىلدى قازاقستاندا زور وزگەرىستەرگە ارقاشاندا ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىرامىن. ءبىز استانا قالاسىنداعى كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالادىق. سوندا بايقاعانىمىز, سايلاۋ وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. بۇل سايلاۋ الەمدىك دەموكراتيالىق سايلاۋ تالاپتارىنا تۋرا كەلەدى. سونىمەن قاتار, مەنى ءبىر قۋانتقانى, ەرتە ەرتەمەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى ادامداردىڭ سانىنىڭ كوپتىگى بولدى. مەن قازاقستان حالقى ءدال وسىلاي, ياعني ءبىر كىسىدەي جاپپاي جۇمىلا داۋىس بەرىپ جاتقانىنا اسا قۋانىشتىمىن, دەدى ول.
بۇلاردان كەيىن ىلە-شالا حورۆاتيا وكىلدەرى ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. حورۆاتيا ەكس-پرەزيدەنتى, بەلگىلى ساياسي قايراتكەر ستەپان مەسيچ پەن حالىقارالىق اكادەميا قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى اكادەميك, فيزيك يۆو شلاۋس كەلدى. ستەپان مەسيچ قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا شەتەلدىك بايقاۋشى رەتىندە قاتىسقانىنا اسا قۋانىشتى ەكەنىن ايتتى. مەن ءوزىم دە كەزىندە ۇمىتكەر بولعانمىن, سوندىقتان سايلاۋ تۋرالى مەنىڭ تاجىريبەم بارشىلىق. ءبىز ەلورداداعى ءبىراز سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالاپ كوردىك. وسى ارالاۋ كەزىندە سايلاۋدى وتكىزۋدىڭ اسا جوعارى ۇيىمداستىرىلعانىن بايقادىق. ءبىز سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ قۇپيالىلىعىن بايقادىق. ءبىز, سونىمەن قاتار, سايلاۋشىلاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋعا دەگەن زور ىنتاسىن كوردىك. وسى جايلارعا قاراي ايتارىم, بۇل سايلاۋ ناعىز دەموكراتيالىق قالىپتارعا ساي ۇيىمداستىرىلدى, دەدى ول.
يۆو شلاۋس قازاقستانعا كەلۋ جانە سايلاۋعا بايقاۋشى بولىپ قاتىسۋ ءوزى ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە ەكەنىن جەتكىزدى. مەن قازاقستانعا وسىمەن ءۇشىنشى رەت كەلىپ وتىرمىن. بۇندا ءبىراز ۋاقىت بولدىم. جالپى, مەنىڭ سايلاۋ جانە ونى وتكىزۋ جونىندە وتە تەرەڭ تۇسىنىگىم بار. سوندىقتان مەن قازىر قازاقستاندا ءوتىپ جاتقان سايلاۋعا دا جوعارى باعا بەرە الامىن. جاڭاعى مەنىڭ ارىپتەسىم ايتقانداي, قازاقستانداعى سايلاۋ بارىسى ناعىز جوعارى دەموكراتيالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. الدىندا ايتىپ وتكەنىمدەي, قازاقستانعا الدىندا كەلگەن ساپارلارىما قاراعاندا وتە ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن العان ەكەن. بۇل ەل حالىقتارى مەن ۇكىمەتتىڭ وراسان كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا دەپ بىلەمىن. مەن ءوزىم عالىم بولعاندىقتان, قازاقستانداعى فيزيكا عىلىمدارىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەرگە ساي كەلىپ تۇرامىن. سونىمەن قاتار, تاعى ءبىر ايتارىم, وسى سايلاۋدى بايقاۋ بارىسىندا مەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ داۋىس بەرگەن سايلاۋ ۋچاسكەسىندە دە بولدىم. مەن وندا تەك بولىپ قانا قويعان جوقپىن, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆپەن كەزدەستىم. جالپى, مەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتى ەڭ مىقتى كوشباستاۋشىلاردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى نوبەلدىك بايقاۋشى.
بۇدان ءارى ءسوز العان ساياساتتانۋشى, لاتۆيا جۋرناليستەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى, «نەتكاريگا ريتا اۆيزە» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, لاتۆيا ۋنيۆەرسيتەتى گەوگرافيا جانە عىلىم فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى, قوعام جانە عىلىم قايراتكەرى يۋريس پايدەرس سايلاۋ قاشاندا دەموكراتيانىڭ ۇلكەن مەيرامى ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار, ونىڭ كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ماڭىزى مەن ءمانى وتە جوعارى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سايلاۋ تالاپقا ساي ءوتتى. كەز كەلگەن ەلدىڭ سايلاۋ ناتيجەسىن سول ەلدىڭ ۇلتتىق داستۇرىنە نەمەسە مادەني ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ باعالاۋعا بولمايدى. ەندەشە, ەۋروپادا ولاي ىستەلەدى, ال مۇندا بىلاي جاسالىپ جاتىر دەپ ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز مۇنداي ماسەلەگە ونشا نازار اۋدارمايمىز. ويتكەنى, دەموكراتياعا بارار ءتۇرلى جول بار جانە ءار ەلدىڭ ءوز جولىن تاڭداۋىنا قۇقى بار. ەڭ باستى ماسەلە, سوڭعى ناتيجە سايلاۋشىلاردىڭ سەنىمىمەن سايكەس كەلۋى ءتيىس, دەدى لاتۆيالىق بايقاۋشى.
ال ساياساتتانۋشى, «مەدياپرو1» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر ۆيدياكين جوعارىدا اتالعان باسپادان بولەك قازاقستان-بريتان ەكونوميكالىق دامۋ اسسوتسياتسياسىنا جەتەكشىلىك ەتەمىن, دەدى. سوندىقتان ول قازاقستانداعى وڭ جاڭالىقتارعا قاشاندا نازار اۋدارىپ وتىرادى ەكەن. مەنى بۇل سايلاۋعا دايىندىق بارىسىنىڭ جوعارى بولعاندىعى ءتانتى ەتتى. قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە ءۇمىتكەرلەردىڭ تەلەديدار, گازەت-جۋرنالدار ارقىلى بەرىلگەن ۇگىت-ناسيحاتتارىن تولىق قاداعالادىم. سوندا ءبىر بايقاعانىم, بارلىق ءۇمىتكەرلەرگە ۇگىت جۇرگىزۋ ءۇشىن تەڭ قۇقىقتىق جاعدايدا بىردەي مۇمكىنشىلىك بەرىلدى. راسىندا, مۇنداي اشىقتىققا, مولدىرلىككە, ادالدىققا تاڭعالدىم. بىردە-ءبىر ۇمىتكەرگە نە ارتىقشىلىق, نە كەمدىك بەرىلگەن جوق. بارلىعىنا بىردەي ءسوز بوستاندىعى بەرىلدى. الايدا, وسى مۇمكىندىكتى اركىم قالاي پايدالاندى, ول باسقا اڭگىمە. سوندىقتان بۇگىنگى مەنىڭ ايتارىم, سايلاۋ وتە جوعارى كاسىپتىك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانى انىق كورىنەدى. بارلىق ماسەلە ۇقىپتى دايىندالىپ, الدىن الا مۇقيات جوسپارلانعان. سايلاۋ بارىسىن جاي عانا بايقاپ وتپەي, ونداعى سايلاۋشىلارمەن دە پىكىر الماستىق. ولار وزدەرىنىڭ وسىنشاما بەلسەندىلىكتەرىن سايلاۋ وزدەرى ءۇشىن قاجەت ەكەنىن, بولاشاقتاعى جايلى باقىتتارى ءۇشىن قاجەت ەكەنىمەن ءبىلدىردى. سوندىقتان دا سايلاۋعا كەلۋشىلەردىڭ سانى وتە كوپ. ولار بەيبىت ءومىر, تۇراقتىلىق, جايلى تۇرمىس ءۇشىن داۋىس بەرۋدە دەپ بىلەمىن. سوندىقتان دا مەن قازاقستاندىقتاردىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءبىر كىسىدەي جۇمىلا جاپپاي كەلىپ, اسا قۋانىشتى كوڭىل-كۇيمەن داۋىس بەرىپ جاتقانىن وزدەرىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن دەپ تۇسىنەمىن, دەدى ول.
بۇدان كەيىن جۋرناليستەر الدىندا قازاقستان پرەزيدەنتىن سايلاۋ بارىسى تۋرالى اقپارات بەرگەن ۇلىبريتانيانىڭ بايقاۋشىلارى – قازاقستان-بريتانيا قوعامىنىڭ توراعاسى, «Firstmagazine» نەگىزىن قالاۋشى جانە رەداكتورى رۋپەرت گۋدمان مەن لوندون ديپلوماتيا اكادەمياسىنىڭ رەكتورى دجوزەف ميفسۋد قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ وتە جوعارى دايىندىقتا ءجۇرىپ جاتقاندىعىنان حاباردار ەتتى. رۋپەرت گۋدمان كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالاپ شىقتىم, دەدى. ال سول سايلاۋ بارىسىن بايقاعان ۋچاسكەلەرىمىزدەگى احۋال وتە كەرەمەت بولدى. ءبىز وسىندا داۋىس بەرىپ جاتقان بىرقاتار ادامدارمەن سويلەستىك. سونىمەن قاتار, داۋىس بەرۋ قالاي ءجۇرىپ جاتقانىنا باسا نازار اۋداردىق. مەن باسقا ەلدەردە دە سايلاۋ بارىسىن باقىلاعان ەدىم, سوندىقتان بۇل ماسەلەدە ءبىراز تاجىريبەم بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ر. گۋدمان قازاقستان پرەزيدەنتىن سايلاۋ بارىسى بارلىق نورمالار مەن تالاپتارعا ساي كەلەدى جانە ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار بايقالعان جوق, دەپ ءسوزىن اياقتادى.
ودان ءارى ارىپتەسىنىڭ ءسوزىن جالعاستىرعان دجوزەف ميفسۋد تە وزدەرىنىڭ بەس سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولعاندارىن جەتكىزدى. ول وسى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ نومىرلەرىنە دەيىن اتاپ شىعىپ, بۇل ۋچاسكەلەردى ادەيى تاڭداماعاندارىن جەتكىزدى. اتالعان ۋچاسكەلەرگە ادامدار جوعارى كوڭىل-كۇيمەن كەلىپ جاتتى. سايلاۋ بارىسى وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. قازاقستاندىقتار وزدەرىنىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتارىن پايدالانۋدا ناعىز بىرلىكتى كورسەتتى. مەنىڭ ارىپتەسىم ايتىپ وتكەندەي, ءبىز كەيبىر سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە سايلاۋشىلاردىڭ پىكىرىن دە بىلدىك. ولاردىڭ ءبارى دە سايلاۋعا بەلسەنە قاتىسىپ وتىرعاندىقتارىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى, دەدى دج.ميفسۋد.
چەتين كازاك, بولگاريا حالىق جينالىسىنىڭ (پارلامەنت) دەپۋتاتى: «ءبىز بىرنەشە سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولدىق. سايلاۋ پروتسەسى بارىسىندا ەشقانداي داۋ-داماي, كەلىسپەۋشىلىك دەگەندى كورگەن جوقپىز. ءبارى دە سابىرمەن, ىڭ-شىڭسىز ءوتىپ جاتتى. سوندىقتان ءبىز ەشقانداي ەسكەرتپە دە ايتا المايمىز. قاي ۋچاسكەگە بارساق تا حالىقتىڭ داۋىس بەرۋ بەلسەندىلىگى جوعارى ەكەنىن كوردىك. سونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى ءبىزدى قاتتى تاڭىرقاتتى. ال ءبىزدىڭ بولگاريادا جاستاردىڭ اراسىنان مۇنداي بەلسەندىلىكتى كورە المايسىز. سوندىقتان ءبىز جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىنە قاتتى قىزىقتىق. ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنان دا قاجەتتى دۇنيەلەردىڭ ءبارى جاسالعان. ءبىز سايلاۋ ۇدەرىسى تولىعىمەن اياقتالىپ, بىتكەنشە حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى تومەندەمەگەنىنە كوز جەتكىزدىك. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق دامۋ جولىنان اۋىتقىماي, وسى ايماقتاعى عانا ەمەس, الەمدەگى تۇراقتى دامۋدىڭ, ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ ۇلگىسى بولا بەرگەنىن قالايمىز», – دەدى چ.كازاك.
بولگاريانىڭ قازاقستانداعى 1999-2004 جىلدارداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان دميتر دەكوۆ ارىپتەسىنىڭ سوزدەرىن قايتالاماي-اق تەك ونىڭ سوزدەرىنىڭ تولىقتاي شىندىق ەكەنىنە كۋالىك بەرەتىنىن جەتكىزدى.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنان كەلگەن بايقاۋشىلاردىڭ اتىنان ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى دميتري مەزەنتسەۆ (رەسەي فەدەراتسياسى) جۋرناليستەردىڭ الدىنا شىعىپ, شاعىن سۇحبات بەردى. ءبىزدىڭ ۇيىمعا ەنەتىن التى ەلدىڭ بەسەۋىنەن بايقاۋشىلار كەلدى. بەس باعىت بويىنشا ءبىز ءوزىمىزدىڭ بايقاۋشىلىق جۇمىستارىمىزدى جۇرگىزىپ جاتىرمىز. سونىڭ ءىشىندە ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز استانا مەن الماتى قالالارىندا جۇمىس ىستەۋدە. سونىمەن قاتار, كەيبىر ارىپتەستەرىمىز كوكشەتاۋ, قاراعاندى قالالارىنا ءجۇرىپ كەتتى. ال قىرعىزستاننان كەلگەن ارىپتەسىمىز ءۇش كۇننەن بەرى شىمكەنت قالاسىندا جۇمىس ىستەۋدە. ءبىز ءبىر-بىرىمىزبەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ تۇرامىز. وسى ساتكە دەيىن بارىمىزدە دە بىرتەكتى پىكىر قالىپتاسىپ وتىر. قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋى بارلىق جەردە دە وتە ۇلكەن ۇيىمشىلدىقپەن, تىنىشتىقپەن جانە بەلسەندىلىكپەن ءوتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ورتاق باعامىز وسىنداي. مەن ءوزىم ۇلتتىق كىتاپحانادا ورنالاسقان ۋچاسكەدە بايقاۋ جۇرگىزدىم. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدا تىزىلگەن ۇزاق كەزەكتەر جاقسىلىق ەمەس دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. الايدا, حالىق ءوزىنىڭ كانديداتىنا داۋىس بەرۋ ءۇشىن كەزەككە تۇرسا, بۇل ءسوزسىز جاقسىلىق دەپ ويلايمىن. ءبىز ءوزىمىز بارعان ۋچاسكەلەردە وسىنداي جاعدايدى كوردىك, دەدى ول.
سايلاۋعا بايقاۋشى رەتىندە ەۋروپارلامەنت وكىلدەرى دە قاتىستى. ولاردىڭ ءبىر توبى وزدەرىنىڭ بايقاۋشىلىق جۇمىستارى جونىندە پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, رىشارد چارنەتسكي, ەۋروپا پارلامەنتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بىلاي دەدى: «مەن وسى جولى قازاقستانعا التىنشى رەت كەلىپ تۇرمىن. بۇل جولعى ساپارىمدا پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بايقاۋشى بولعان توپقا قوسىلدىم. ءبىزدى قازاقستاندىقتاردىڭ سايلاۋعا دەگەن بەلسەندىلىگى تاڭعالدىردى. حالىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرى اشىلعان ساتتەن باستاپ, وعان كوپتەپ كەلە باستادى. ءبىزدىڭ ولاردى ەشكىم دە قۋىپ نەمەسە ءوتىنىش جاساپ كەلتىرمەگەنىنە كوزىمىز جەتتى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى بارلىق جۇمىستار اشىق جۇرگىزىلدى, سايلاۋشىعا قاجەتتى كورنەكى قۇرالدار مەن جابدىقتار دا جەتكىلىكتى ەكەنىن كوردىك. قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى جوعارى باعالايتىنى كورىنىپ تۇردى. سايلاۋشىلارمەن سويلەسكەندە ولار وزدەرىنىڭ تاڭداۋىن ەرتە كۇننەن بەلگىلەپ قويعاندارىن ايتتى. سوندىقتان دا مەن ءوزىمنىڭ كانديداتىما تەزىرەك داۋىس بەرۋگە اسىقتىم, دەدى ءبىر جاس جىگىت. ال ءبىز ءوزىمىزدىڭ جۇمىس قورىتىندىمىزدى بريۋسسەلگە بارعان سوڭ جاسايتىن بولامىز».
يۆەتا گريگۋلە, ەۋروپارلامەنتتىڭ لاتۆيادان سايلانعان دەپۋتاتى: «ءبىز تاڭەرتەڭنەن بەرى بىرنەشە ۋچاسكەنى ارالاپ شىقتىق. ءبىزدى ەڭ ءبىرىنشى تاڭعالدىرعان نارسە سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى بولدى. ەۋروپادا, سونىڭ ىشىندە لاتۆيادا, وكىنىشكە قاراي, مۇندايدى كورە المايسىڭ. ءاربىر قوعام مۇشەسى ەلدىڭ تاعدىرى, بولاشاعى شەشىلگەلى تۇرعان جەردە ءوزىنىڭ دەموكراتيالىق ءمىندەتىن ورىنداۋى كەرەك بولسا دا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە بۇعان كوڭىل اۋدارمايدى. ال قازاقستان حالقىنىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگى جوعارى ەكەن. ولار ءوز ەلدەرىنىڭ تاعدىرىنا قاتتى الاڭدايتىن سياقتى, وسىنىڭ ءوزى جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى. جالپى, ءبىز حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىنە وتە ءتانتى بولدىق. ءبىز بۇرىن ءبىر مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا بولعاندىقتان, ءسىزدىڭ ەلدى جاقسى بىلەمىز. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن قانداي بولعاندارىڭىزدى, وزدەرىڭىزدىڭ تاۋەلسىز ەلدەرىڭىزدى قالاي قۇرعاندارىڭىزدى دا بىلەمىز. ەۋروپالىقتار بۇگىنگى دەموكراتياعا عاسىرلار بويى دامۋ ارقىلى قول جەتكىزدى, ال قازاقستاننىڭ 20 جىلدا عانا قول جەتكىزگەن تابىستارى جۇرتتىڭ ءبارىن دە تاڭعالدىرۋدا. بارلىق دۇنيەنىڭ باعاسى سالىستىرمالى تۇردە انىقتالادى. سىزدەردىڭ بۇگىنگى قول جەتكىزگەن تابىستارىڭىز جۇرتتىڭ ءبارىن تاڭ-تاماشا ەتۋدە. مەن ءوز باسىم قازاقستاننىڭ 2050 جىلى جوعارى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنەتىنىنە سەنىمدىمىن», – دەدى.
ەۋروپارلامەنتتىڭ لاتۆيادان سايلانعان دەپۋتاتى اندرەي مامىكين بۇل ساپار ءوزى ءۇشىن قازاقستانعا ءبىرىنشى ساپارى ەمەس ەكەنىن ايتتى. بۇگىن مەن ەۋروپارلامەنتتىڭ اتىنان وسىناۋ جاۋاپتى ميسسيانى اتقارۋعا كەلىپ وتىرمىن. ءبىز وسىعان دەيىن بىرنەشە سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولدىق. ەندى بەس ۋچاسكەدە داۋىس بەرۋ بيۋللەتەندەرىن ساناۋدى بايقاۋعا قاتىسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى بريفينگتەن كەيىن دە بىرنەشە ۋچاسكەگە بارماقشىمىز, ناقتى قايسىنا باراتىنىمىزدى ايتپايمىن. ءبىزدى سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى قاتتى تاڭىرقاتتى. ەۋروپارلامەنتتەگى سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى قاي كۇندە وتە تومەن بولادى. ماسەلەن, بىلتىرعى سايلاۋدا سلوۆاكيادا سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى 16 پايىز, لاتۆيادا 22 پايىز عانا بولدى. ال سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى 80-90 پايىزعا دەيىن بولادى دەگەنگە مەن سەنە قويمايتىن ەدىم. بىراق بۇگىنگى ءوزىم كورگەن بەلسەندىلىك ونىڭ راس ەكەنىنە كۇمان تۋدىرمايدى. كەيبىر سايلاۋشىلار جارتى ساعات قانا ەمەس, ءتىپتى, ءبىر جارىم ساعاتتىق كەزەكتى توسىپ, داۋىستارىن بەرىپ جاتتى. وسىنىڭ ءوزى قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز بولاشاعىنا دەگەن ازاماتتىق ساناسىن, پوزيتسياسىن, جاۋاپكەرشىلىگىن كورسەتتى, دەدى ول.
سايلاۋدا بايقاۋشىلاردىڭ ۇلكەن توبى رەسەي فەدەراتسياسىنان كەلگەن ەكەن. ولاردىڭ ءبىرازى قازاقستاننىڭ ايماقتارىنا اتتانىپ كەتىپتى. استانادا بايقاۋشى بولعانداردىڭ ءبىر توبى جۋرناليستەرگە بريفينگ بەردى. سولاردىڭ اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ سويلەگەن «مۋلتيمەديا حولدينگ» اق پرەزيدەنتى الەكساندر شكولنيك جۇرتتىڭ ءبارىن سايلاۋ كۇنگى تاماشا اۋا رايىمەن قۇتتىقتادى. ءتاڭىردىڭ ءوزى اسپاندى تازارتىپ, سايلاۋدىڭ ءمولدىر, تازا وتۋىنە جول سىلتەپ تۇرعانداي بولدى. ونىڭ بۇل نيەتى قولداۋ تاۋىپ, سايلاۋ بارىنشا ءمولدىر, تازا ءوتىپ جاتقانىنا كۋالىك بەرە الامىز. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ سايلاۋ ۇدەرىسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بايقاۋشى رەتىندە شاقىرىلعان بىزدەردىڭ تاراپىمىزدان ەشقانداي ەسكەرتپە جوق. مەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تۇسكەن ءۇش كانديداتتى دا قۇتتىقتايمىن, ويتكەنى, بۇل وقيعا – ولاردىڭ ومىرىندەگى ماڭىزدى اسۋدىڭ ءبىرى. سول اسۋدان سۇرىنبەي ءوتۋ دە ۇلكەن ابىروي. بۇل وقيعانى ولار ءومىر بويى ۇمىتپايتىن شىعار. حالىقتىڭ سايلاۋعا كەلىپ, داۋىس بەرۋ بەلسەندىلىگىنىڭ جوعارى بولعاندىعىن دا كوردىك. دەمەك, قازاقستاندىقتار ءوز تاعدىرىنا, ءوز ەلىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى, دەدى ا.شكولنيك.
ءوزىنىڭ سوزىندە ا.شكولنيك جاسى 90-عا كەلىپ, زورعا جۇرەتىن كەيۋانانىڭ دا نەمەرەسىنە سۇيەنىپ كەلىپ, داۋىس بەرگەنىن جانە بيۋللەتەندى سالعان سوڭ ءوزىنىڭ باتاسىن بەرگەنىن ايتىپ ءوتتى.
رەسەي حالىقتارى اسسامبلەياسى ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى يرينا گالانوۆانىڭ پىكىرى دە وسى تاقىلەتتەس بولدى. مەن ۇلتتىق كىتاپحاناداعى سايلاۋ ۋچاسكەسىندەگى, انا مەن بالا ورتالىعىنداعى داۋىس بەرۋلەردى بايقادىم. ۇلتتىق كىتاپحانادا داۋىس بەرۋگە كەلگەن حالىقتىڭ كەزەگى 300 مەتردەي بولدى. مەن ونى ەرىنبەي, ادىمداپ وتىرىپ, ساناپ شىقتىم. كەيبىرەۋلەردىڭ كەزەگى 1,5-2 ساعاتتان كەيىن كەلىپ جاتسا دا ەشكىم دە وكپە-رەنىش بىلدىرمەي, وزدەرىنىڭ ازاماتتىق پوزيتسياسىن ءبىلدىردى. بىراق ۇزىن كەزەككە تۇرعان حالىقتى كورگەن سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ مۇشەلەرى تەز ارادا ورىندىقتار اكەلىپ, قارتاڭ ادامداردى, ناۋقاس جانداردى وعان وتىرعىزىپ جاتتى. ءبىر اياعى اۋىر ايەل دە سونىڭ ىشىندە بولدى. كەيبىرەۋلەردىڭ كەزەكسىز وتسەڭشى دەگەنىنە ول كونبەي, ءوز كەزەگىمەن داۋىسىن بەردى. وسىنىڭ ءبارى ۇلكەن ۇيىمشىلدىقتىڭ, حالىقتىڭ ءوز ەرىكتەرىن ءبىلدىرىپ, تاڭداۋلارىن جاساۋعا اسىققاندارىن كورسەتىپ تۇردى, دەدى ي.گالانوۆا.
رەسەيلىك بايقاۋشىلاردىڭ اراسىنان سوڭعى بولىپ قازاقستاندىقتارعا جاقسى تانىمال ساياساتكەر, رەسەي ۇلتتىق ستراتەگيالار ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق جوبالار جونىندەگى ديرەكتورى يۋري سولوزوبوۆ سويلەدى. مەن – قازاقستان قوعامىنىڭ ءپوزيتيۆتى قالىپتاسۋىن كوزىممەن كورىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ءبىرىمىن. سايلاۋشىلاردىڭ وتە ءۇلكەن بەلسەندىلىگىنىڭ ءوزى وسىنى كورسەتىپ تۇر. مەن بىرنەشە ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بايقاۋشى بولدىم. ولاردىڭ بارىنە ءتان ورتاق سيپات – سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى. ساعات كۇندىزگى 14.00-دە سايلاۋشىلاردىڭ 45 پايىزى داۋىس بەرىپ ۇلگەردى. بۇل – وتە ۇلكەن جەتىستىك. حالىقتىڭ ءوز وتانىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى قازاقستان سوتسيۋمىندا وتە جوعارى ەكەنىنىڭ ءبىر دالەلى وسى بولسا كەرەك, دەدى عالىم.
گەرمانيا بۋندەستاگىنان (پارلامەنت) كەلگەن ەكى بايقاۋشى دا وزدەرىنىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى. بەرتولد فون پلەتتس پەن كارين شترەنس ءوزىنىڭ سايلاۋ تۋرالى ويلارىن بىلاي جەتكىزدى: «ءبىز قازاقستانمەن جۇمىسىمىز بويىنشا تىعىز بايلانىستامىز. بۇل ەلگە وسىمەن بىرنەشە رەت كەلدىم. مامىر ايىندا دا كەزەكتى دەلەگاتسيامىز كەلەيىن دەپ جاتىر. ءبىز بۇگىن كوكشەتاۋ قالاسىنداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بولدىق. ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق, داۋىس بەرۋ پروتسەسىنە كەدەرگى بولعان جاعدايلاردى كورگەن جوقپىز. قازاقستاندىقتار ءوز تاڭداۋىن دۇرىس جاساعانىنا سەنىمدىمىز. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى سەنىمگە قۇرىلعان ىنتىماقتاستىق جالعاسىن تاۋىپ, ءارى قاراي دامي بەرگەنىن قالايمىز. قازاقستاندى جارقىن بولاشاق جانە تۇراقتى دامۋ كۇتىپ تۇرعانىنا سەنىمدىمىز», – دەدى ولار.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
كەشە كونستيتۋتسيامىزدا كورىنىس تاپقان اسا ماڭىزدى ساياسي ءىس-شارا بولىپ تابىلاتىن – ەلدىگىمىزدىڭ ەرەكتىگىن بىلدىرەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىن بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ ەرەكشە جاعدايدا ءوتتى. وعان حالقىمىزدىڭ اسا ۇيىمشىلدىق تانىتۋى مەن وسى ءۇردىستى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, بۇعان جوعارى باعا بەرگەن شەتەلدىك بايقاۋشىلاردىڭ ايتقانى دالەل.
حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ العاشقىسى بولىپ ءباسپاسوز ورتالىعىنا يتاليا پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سەردجيو ديۆينا مەن ەقىۇ پا بۇرىنعى توراعاسى, ازيا جانە جەرورتا تەڭىزى ەلدەرىنىڭ پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى بويىنشا پرەزيدەنتى ريككاردو ميلوري كەلدى.
سەرجيو ديۆينا بۇل سايلاۋدى بايقاۋعا اسا ىقىلاسپەن قاتىسىپ وتىرعانىن ايتتى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – سايلاۋدىڭ قانشالىقتى زاڭعا ساي ءوتىپ جاتقانىن بايقاۋ. مەنىڭ بۇگىنگى كورىپ, بىلگەنىم بويىنشا ايتارىم – بۇل ەرەكشە سايلاۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. ارينە, سايلاۋ تۋرالى تولىق مالىمەتتى ەرتەڭ بەرە الاتىنىمىز انىق. راسىندا, ءبىز بايقاۋ جۇرگىزگەن سايلاۋ كادىمگى ۇلتتىق مەيرام سەكىلدى وتە كوڭىلدى ءوتىپ جاتىر. بۇل حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى مەن پاتريوتتىعىن ءارى ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى بىلدىرەدى. ءبارى زاڭدى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. بىراق بىزگە, ياعني ەۋروپالىقتارعا ءبىر تاڭعالارلىعى – مۇندا ءبىر مەزگىلدە ەكى, ءۇش مىڭ ادام قاتار داۋىس بەرۋگە كەلەدى ەكەن. ال يتاليامەن سالىستىرار بولساق, وندا سايلاۋعا ورتاشا العاندا 600-700 ادام عانا كەلەدى. سوندىقتان ادامدار كوپتەپ كەلىپ جاتقاندا كەزەكتىڭ بولۋى زاڭدى دەپ ويلايمىز. مىنە, بۇل مەنىڭ العاشقى العان اسەرىم, دەدى ول.
ال ريككاردو ميلوري جيىلعان جۋرناليستەرگە راحمەتىن بىلدىرە كەلىپ, ءوزىنىڭ ارىپتەسى سايلاۋ بارىسى تۋرالى جاقسى ايتتى, دەدى. مەن ەقىۇ پارلامەنتارالىق اسسامبلەيانىڭ توراعاسى بولعانمىن. ال وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ەقىۇ سايلاۋعا مونيتورينگ جۇرگىزۋدە ماڭىزدى ورگان بولىپ تابىلادى. بۇل جانە تەك ەۋروپاعا عانا قاتىستى ەمەس. ءبىز, سونىمەن قاتار, تۋنيستە العاشقى كونستيتۋتسيالىق سايلاۋدى وتكىزگەنبىز. مۇنىڭ ءبارىن ايتىپ جاتقانىم, بىزدە سايلاۋعا قاتىستى تاجىريبە جەتكىلىكتى. مەنىڭ ارىپتەسىم ايتىپ وتكەندەي, ءبىز بىرقاتار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بولدىق. داۋىس بەرىپ جاتقان ادامداردىڭ ءبارى كوڭىلدى, ولاردىڭ جۇزدەرىنەن ءبىر قۋانىش سەزىلىپ تۇردى, دەدى ول.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان رەسەي بايقاۋشىلارى – رەسەيدىڭ «مۋز-تۆ» باس ديرەكتورى ارمان داۆلەتياروۆ پەن تەننيس فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاميل تارپيششەۆ سايلاۋ بارىسىنان العان اسەرلەرىن ايتىپ بەردى.
– بۇل قالادا وتە تاماشا وزگەرىستەر ءجۇردى. مەن مۇندا قازىر توعىز سايلاۋ ۋچاسكەسىن ارالاپ شىقتىم. ادامدار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە وتە كوپتەپ كەلىپ جاتىر. كەيبىر سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كونتسەرتتەرى ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. سوندىقتان سايلاۋشىلاردىڭ ءبارى دە وتە كوڭىلدى ءجۇر. ءبىز سايلاۋ ۋچاسكەلەرى اشىلىسىمەن بارعاننىڭ وزىندە وندا ادام قاراسى مول ەدى, ال كۇندىز ادام تىپتەن كوبەيىپ كەتتى. بۇل حالىقتىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدەرى مەن جاۋاپكەرشىلىك كورىنىسى بولسا كەرەك. سونىمەن قاتار, حالىق وسى ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى قازىرگى تاڭداعى بيلىككە دەگەن قۇرمەتىن ءبىلدىرىپ جاتىر عوي دەپ ويلايمىن. قازاقستاندا حالىق ءۇشىن جاسالعان يگى ىستەردىڭ اسەرى بۇگىنگى كۇنى ادامداردىڭ سايلاۋعا جاپپاي قاتىسۋىنان-اق بايقالادى. مەن سايلاۋ بارىسىندا ءبىر كەمشىلىك بايقالدى دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى, ونداي كەمشىلىكتەر جوق. سەبەبى, سايلاۋ وتە جوعارى جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇيىمداستىرىلعان. سوندىقتان مەن قازاقستان حالقىن سايلاۋ بارىسى وتە جاقسى ءوتىپ جاتقاندىعىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى, دەدى ول.
ال ارمان داۆلەتياروۆ قازاقستانداعى سايلاۋ بارىسىنا بايقاۋشى بولىپ قاتىسقاندىعى ءوزى ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, بۇل جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى بىلدىرەدى, دەدى. مەن دە ارىپتەسىم سەكىلدى قازاقستاندا زور وزگەرىستەرگە ارقاشاندا ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىرامىن. ءبىز استانا قالاسىنداعى كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالادىق. سوندا بايقاعانىمىز, سايلاۋ وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. بۇل سايلاۋ الەمدىك دەموكراتيالىق سايلاۋ تالاپتارىنا تۋرا كەلەدى. سونىمەن قاتار, مەنى ءبىر قۋانتقانى, ەرتە ەرتەمەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى ادامداردىڭ سانىنىڭ كوپتىگى بولدى. مەن قازاقستان حالقى ءدال وسىلاي, ياعني ءبىر كىسىدەي جاپپاي جۇمىلا داۋىس بەرىپ جاتقانىنا اسا قۋانىشتىمىن, دەدى ول.
بۇلاردان كەيىن ىلە-شالا حورۆاتيا وكىلدەرى ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. حورۆاتيا ەكس-پرەزيدەنتى, بەلگىلى ساياسي قايراتكەر ستەپان مەسيچ پەن حالىقارالىق اكادەميا قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى اكادەميك, فيزيك يۆو شلاۋس كەلدى. ستەپان مەسيچ قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا شەتەلدىك بايقاۋشى رەتىندە قاتىسقانىنا اسا قۋانىشتى ەكەنىن ايتتى. مەن ءوزىم دە كەزىندە ۇمىتكەر بولعانمىن, سوندىقتان سايلاۋ تۋرالى مەنىڭ تاجىريبەم بارشىلىق. ءبىز ەلورداداعى ءبىراز سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالاپ كوردىك. وسى ارالاۋ كەزىندە سايلاۋدى وتكىزۋدىڭ اسا جوعارى ۇيىمداستىرىلعانىن بايقادىق. ءبىز سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ قۇپيالىلىعىن بايقادىق. ءبىز, سونىمەن قاتار, سايلاۋشىلاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋعا دەگەن زور ىنتاسىن كوردىك. وسى جايلارعا قاراي ايتارىم, بۇل سايلاۋ ناعىز دەموكراتيالىق قالىپتارعا ساي ۇيىمداستىرىلدى, دەدى ول.
يۆو شلاۋس قازاقستانعا كەلۋ جانە سايلاۋعا بايقاۋشى بولىپ قاتىسۋ ءوزى ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە ەكەنىن جەتكىزدى. مەن قازاقستانعا وسىمەن ءۇشىنشى رەت كەلىپ وتىرمىن. بۇندا ءبىراز ۋاقىت بولدىم. جالپى, مەنىڭ سايلاۋ جانە ونى وتكىزۋ جونىندە وتە تەرەڭ تۇسىنىگىم بار. سوندىقتان مەن قازىر قازاقستاندا ءوتىپ جاتقان سايلاۋعا دا جوعارى باعا بەرە الامىن. جاڭاعى مەنىڭ ارىپتەسىم ايتقانداي, قازاقستانداعى سايلاۋ بارىسى ناعىز جوعارى دەموكراتيالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. الدىندا ايتىپ وتكەنىمدەي, قازاقستانعا الدىندا كەلگەن ساپارلارىما قاراعاندا وتە ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن العان ەكەن. بۇل ەل حالىقتارى مەن ۇكىمەتتىڭ وراسان كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا دەپ بىلەمىن. مەن ءوزىم عالىم بولعاندىقتان, قازاقستانداعى فيزيكا عىلىمدارىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەرگە ساي كەلىپ تۇرامىن. سونىمەن قاتار, تاعى ءبىر ايتارىم, وسى سايلاۋدى بايقاۋ بارىسىندا مەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ داۋىس بەرگەن سايلاۋ ۋچاسكەسىندە دە بولدىم. مەن وندا تەك بولىپ قانا قويعان جوقپىن, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆپەن كەزدەستىم. جالپى, مەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتى ەڭ مىقتى كوشباستاۋشىلاردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى نوبەلدىك بايقاۋشى.
بۇدان ءارى ءسوز العان ساياساتتانۋشى, لاتۆيا جۋرناليستەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى, «نەتكاريگا ريتا اۆيزە» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, لاتۆيا ۋنيۆەرسيتەتى گەوگرافيا جانە عىلىم فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى, قوعام جانە عىلىم قايراتكەرى يۋريس پايدەرس سايلاۋ قاشاندا دەموكراتيانىڭ ۇلكەن مەيرامى ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار, ونىڭ كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ماڭىزى مەن ءمانى وتە جوعارى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سايلاۋ تالاپقا ساي ءوتتى. كەز كەلگەن ەلدىڭ سايلاۋ ناتيجەسىن سول ەلدىڭ ۇلتتىق داستۇرىنە نەمەسە مادەني ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ باعالاۋعا بولمايدى. ەندەشە, ەۋروپادا ولاي ىستەلەدى, ال مۇندا بىلاي جاسالىپ جاتىر دەپ ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز مۇنداي ماسەلەگە ونشا نازار اۋدارمايمىز. ويتكەنى, دەموكراتياعا بارار ءتۇرلى جول بار جانە ءار ەلدىڭ ءوز جولىن تاڭداۋىنا قۇقى بار. ەڭ باستى ماسەلە, سوڭعى ناتيجە سايلاۋشىلاردىڭ سەنىمىمەن سايكەس كەلۋى ءتيىس, دەدى لاتۆيالىق بايقاۋشى.
ال ساياساتتانۋشى, «مەدياپرو1» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر ۆيدياكين جوعارىدا اتالعان باسپادان بولەك قازاقستان-بريتان ەكونوميكالىق دامۋ اسسوتسياتسياسىنا جەتەكشىلىك ەتەمىن, دەدى. سوندىقتان ول قازاقستانداعى وڭ جاڭالىقتارعا قاشاندا نازار اۋدارىپ وتىرادى ەكەن. مەنى بۇل سايلاۋعا دايىندىق بارىسىنىڭ جوعارى بولعاندىعى ءتانتى ەتتى. قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە ءۇمىتكەرلەردىڭ تەلەديدار, گازەت-جۋرنالدار ارقىلى بەرىلگەن ۇگىت-ناسيحاتتارىن تولىق قاداعالادىم. سوندا ءبىر بايقاعانىم, بارلىق ءۇمىتكەرلەرگە ۇگىت جۇرگىزۋ ءۇشىن تەڭ قۇقىقتىق جاعدايدا بىردەي مۇمكىنشىلىك بەرىلدى. راسىندا, مۇنداي اشىقتىققا, مولدىرلىككە, ادالدىققا تاڭعالدىم. بىردە-ءبىر ۇمىتكەرگە نە ارتىقشىلىق, نە كەمدىك بەرىلگەن جوق. بارلىعىنا بىردەي ءسوز بوستاندىعى بەرىلدى. الايدا, وسى مۇمكىندىكتى اركىم قالاي پايدالاندى, ول باسقا اڭگىمە. سوندىقتان بۇگىنگى مەنىڭ ايتارىم, سايلاۋ وتە جوعارى كاسىپتىك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانى انىق كورىنەدى. بارلىق ماسەلە ۇقىپتى دايىندالىپ, الدىن الا مۇقيات جوسپارلانعان. سايلاۋ بارىسىن جاي عانا بايقاپ وتپەي, ونداعى سايلاۋشىلارمەن دە پىكىر الماستىق. ولار وزدەرىنىڭ وسىنشاما بەلسەندىلىكتەرىن سايلاۋ وزدەرى ءۇشىن قاجەت ەكەنىن, بولاشاقتاعى جايلى باقىتتارى ءۇشىن قاجەت ەكەنىمەن ءبىلدىردى. سوندىقتان دا سايلاۋعا كەلۋشىلەردىڭ سانى وتە كوپ. ولار بەيبىت ءومىر, تۇراقتىلىق, جايلى تۇرمىس ءۇشىن داۋىس بەرۋدە دەپ بىلەمىن. سوندىقتان دا مەن قازاقستاندىقتاردىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءبىر كىسىدەي جۇمىلا جاپپاي كەلىپ, اسا قۋانىشتى كوڭىل-كۇيمەن داۋىس بەرىپ جاتقانىن وزدەرىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن دەپ تۇسىنەمىن, دەدى ول.
بۇدان كەيىن جۋرناليستەر الدىندا قازاقستان پرەزيدەنتىن سايلاۋ بارىسى تۋرالى اقپارات بەرگەن ۇلىبريتانيانىڭ بايقاۋشىلارى – قازاقستان-بريتانيا قوعامىنىڭ توراعاسى, «Firstmagazine» نەگىزىن قالاۋشى جانە رەداكتورى رۋپەرت گۋدمان مەن لوندون ديپلوماتيا اكادەمياسىنىڭ رەكتورى دجوزەف ميفسۋد قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ وتە جوعارى دايىندىقتا ءجۇرىپ جاتقاندىعىنان حاباردار ەتتى. رۋپەرت گۋدمان كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالاپ شىقتىم, دەدى. ال سول سايلاۋ بارىسىن بايقاعان ۋچاسكەلەرىمىزدەگى احۋال وتە كەرەمەت بولدى. ءبىز وسىندا داۋىس بەرىپ جاتقان بىرقاتار ادامدارمەن سويلەستىك. سونىمەن قاتار, داۋىس بەرۋ قالاي ءجۇرىپ جاتقانىنا باسا نازار اۋداردىق. مەن باسقا ەلدەردە دە سايلاۋ بارىسىن باقىلاعان ەدىم, سوندىقتان بۇل ماسەلەدە ءبىراز تاجىريبەم بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ر. گۋدمان قازاقستان پرەزيدەنتىن سايلاۋ بارىسى بارلىق نورمالار مەن تالاپتارعا ساي كەلەدى جانە ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار بايقالعان جوق, دەپ ءسوزىن اياقتادى.
ودان ءارى ارىپتەسىنىڭ ءسوزىن جالعاستىرعان دجوزەف ميفسۋد تە وزدەرىنىڭ بەس سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولعاندارىن جەتكىزدى. ول وسى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ نومىرلەرىنە دەيىن اتاپ شىعىپ, بۇل ۋچاسكەلەردى ادەيى تاڭداماعاندارىن جەتكىزدى. اتالعان ۋچاسكەلەرگە ادامدار جوعارى كوڭىل-كۇيمەن كەلىپ جاتتى. سايلاۋ بارىسى وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. قازاقستاندىقتار وزدەرىنىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتارىن پايدالانۋدا ناعىز بىرلىكتى كورسەتتى. مەنىڭ ارىپتەسىم ايتىپ وتكەندەي, ءبىز كەيبىر سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە سايلاۋشىلاردىڭ پىكىرىن دە بىلدىك. ولاردىڭ ءبارى دە سايلاۋعا بەلسەنە قاتىسىپ وتىرعاندىقتارىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى, دەدى دج.ميفسۋد.
چەتين كازاك, بولگاريا حالىق جينالىسىنىڭ (پارلامەنت) دەپۋتاتى: «ءبىز بىرنەشە سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولدىق. سايلاۋ پروتسەسى بارىسىندا ەشقانداي داۋ-داماي, كەلىسپەۋشىلىك دەگەندى كورگەن جوقپىز. ءبارى دە سابىرمەن, ىڭ-شىڭسىز ءوتىپ جاتتى. سوندىقتان ءبىز ەشقانداي ەسكەرتپە دە ايتا المايمىز. قاي ۋچاسكەگە بارساق تا حالىقتىڭ داۋىس بەرۋ بەلسەندىلىگى جوعارى ەكەنىن كوردىك. سونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى ءبىزدى قاتتى تاڭىرقاتتى. ال ءبىزدىڭ بولگاريادا جاستاردىڭ اراسىنان مۇنداي بەلسەندىلىكتى كورە المايسىز. سوندىقتان ءبىز جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىنە قاتتى قىزىقتىق. ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنان دا قاجەتتى دۇنيەلەردىڭ ءبارى جاسالعان. ءبىز سايلاۋ ۇدەرىسى تولىعىمەن اياقتالىپ, بىتكەنشە حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى تومەندەمەگەنىنە كوز جەتكىزدىك. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق دامۋ جولىنان اۋىتقىماي, وسى ايماقتاعى عانا ەمەس, الەمدەگى تۇراقتى دامۋدىڭ, ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ ۇلگىسى بولا بەرگەنىن قالايمىز», – دەدى چ.كازاك.
بولگاريانىڭ قازاقستانداعى 1999-2004 جىلدارداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان دميتر دەكوۆ ارىپتەسىنىڭ سوزدەرىن قايتالاماي-اق تەك ونىڭ سوزدەرىنىڭ تولىقتاي شىندىق ەكەنىنە كۋالىك بەرەتىنىن جەتكىزدى.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنان كەلگەن بايقاۋشىلاردىڭ اتىنان ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى دميتري مەزەنتسەۆ (رەسەي فەدەراتسياسى) جۋرناليستەردىڭ الدىنا شىعىپ, شاعىن سۇحبات بەردى. ءبىزدىڭ ۇيىمعا ەنەتىن التى ەلدىڭ بەسەۋىنەن بايقاۋشىلار كەلدى. بەس باعىت بويىنشا ءبىز ءوزىمىزدىڭ بايقاۋشىلىق جۇمىستارىمىزدى جۇرگىزىپ جاتىرمىز. سونىڭ ءىشىندە ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز استانا مەن الماتى قالالارىندا جۇمىس ىستەۋدە. سونىمەن قاتار, كەيبىر ارىپتەستەرىمىز كوكشەتاۋ, قاراعاندى قالالارىنا ءجۇرىپ كەتتى. ال قىرعىزستاننان كەلگەن ارىپتەسىمىز ءۇش كۇننەن بەرى شىمكەنت قالاسىندا جۇمىس ىستەۋدە. ءبىز ءبىر-بىرىمىزبەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ تۇرامىز. وسى ساتكە دەيىن بارىمىزدە دە بىرتەكتى پىكىر قالىپتاسىپ وتىر. قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋى بارلىق جەردە دە وتە ۇلكەن ۇيىمشىلدىقپەن, تىنىشتىقپەن جانە بەلسەندىلىكپەن ءوتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ورتاق باعامىز وسىنداي. مەن ءوزىم ۇلتتىق كىتاپحانادا ورنالاسقان ۋچاسكەدە بايقاۋ جۇرگىزدىم. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدا تىزىلگەن ۇزاق كەزەكتەر جاقسىلىق ەمەس دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. الايدا, حالىق ءوزىنىڭ كانديداتىنا داۋىس بەرۋ ءۇشىن كەزەككە تۇرسا, بۇل ءسوزسىز جاقسىلىق دەپ ويلايمىن. ءبىز ءوزىمىز بارعان ۋچاسكەلەردە وسىنداي جاعدايدى كوردىك, دەدى ول.
سايلاۋعا بايقاۋشى رەتىندە ەۋروپارلامەنت وكىلدەرى دە قاتىستى. ولاردىڭ ءبىر توبى وزدەرىنىڭ بايقاۋشىلىق جۇمىستارى جونىندە پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, رىشارد چارنەتسكي, ەۋروپا پارلامەنتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بىلاي دەدى: «مەن وسى جولى قازاقستانعا التىنشى رەت كەلىپ تۇرمىن. بۇل جولعى ساپارىمدا پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بايقاۋشى بولعان توپقا قوسىلدىم. ءبىزدى قازاقستاندىقتاردىڭ سايلاۋعا دەگەن بەلسەندىلىگى تاڭعالدىردى. حالىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرى اشىلعان ساتتەن باستاپ, وعان كوپتەپ كەلە باستادى. ءبىزدىڭ ولاردى ەشكىم دە قۋىپ نەمەسە ءوتىنىش جاساپ كەلتىرمەگەنىنە كوزىمىز جەتتى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى بارلىق جۇمىستار اشىق جۇرگىزىلدى, سايلاۋشىعا قاجەتتى كورنەكى قۇرالدار مەن جابدىقتار دا جەتكىلىكتى ەكەنىن كوردىك. قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى جوعارى باعالايتىنى كورىنىپ تۇردى. سايلاۋشىلارمەن سويلەسكەندە ولار وزدەرىنىڭ تاڭداۋىن ەرتە كۇننەن بەلگىلەپ قويعاندارىن ايتتى. سوندىقتان دا مەن ءوزىمنىڭ كانديداتىما تەزىرەك داۋىس بەرۋگە اسىقتىم, دەدى ءبىر جاس جىگىت. ال ءبىز ءوزىمىزدىڭ جۇمىس قورىتىندىمىزدى بريۋسسەلگە بارعان سوڭ جاسايتىن بولامىز».
يۆەتا گريگۋلە, ەۋروپارلامەنتتىڭ لاتۆيادان سايلانعان دەپۋتاتى: «ءبىز تاڭەرتەڭنەن بەرى بىرنەشە ۋچاسكەنى ارالاپ شىقتىق. ءبىزدى ەڭ ءبىرىنشى تاڭعالدىرعان نارسە سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى بولدى. ەۋروپادا, سونىڭ ىشىندە لاتۆيادا, وكىنىشكە قاراي, مۇندايدى كورە المايسىڭ. ءاربىر قوعام مۇشەسى ەلدىڭ تاعدىرى, بولاشاعى شەشىلگەلى تۇرعان جەردە ءوزىنىڭ دەموكراتيالىق ءمىندەتىن ورىنداۋى كەرەك بولسا دا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە بۇعان كوڭىل اۋدارمايدى. ال قازاقستان حالقىنىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگى جوعارى ەكەن. ولار ءوز ەلدەرىنىڭ تاعدىرىنا قاتتى الاڭدايتىن سياقتى, وسىنىڭ ءوزى جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى. جالپى, ءبىز حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىنە وتە ءتانتى بولدىق. ءبىز بۇرىن ءبىر مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا بولعاندىقتان, ءسىزدىڭ ەلدى جاقسى بىلەمىز. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن قانداي بولعاندارىڭىزدى, وزدەرىڭىزدىڭ تاۋەلسىز ەلدەرىڭىزدى قالاي قۇرعاندارىڭىزدى دا بىلەمىز. ەۋروپالىقتار بۇگىنگى دەموكراتياعا عاسىرلار بويى دامۋ ارقىلى قول جەتكىزدى, ال قازاقستاننىڭ 20 جىلدا عانا قول جەتكىزگەن تابىستارى جۇرتتىڭ ءبارىن دە تاڭعالدىرۋدا. بارلىق دۇنيەنىڭ باعاسى سالىستىرمالى تۇردە انىقتالادى. سىزدەردىڭ بۇگىنگى قول جەتكىزگەن تابىستارىڭىز جۇرتتىڭ ءبارىن تاڭ-تاماشا ەتۋدە. مەن ءوز باسىم قازاقستاننىڭ 2050 جىلى جوعارى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنەتىنىنە سەنىمدىمىن», – دەدى.
ەۋروپارلامەنتتىڭ لاتۆيادان سايلانعان دەپۋتاتى اندرەي مامىكين بۇل ساپار ءوزى ءۇشىن قازاقستانعا ءبىرىنشى ساپارى ەمەس ەكەنىن ايتتى. بۇگىن مەن ەۋروپارلامەنتتىڭ اتىنان وسىناۋ جاۋاپتى ميسسيانى اتقارۋعا كەلىپ وتىرمىن. ءبىز وسىعان دەيىن بىرنەشە سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولدىق. ەندى بەس ۋچاسكەدە داۋىس بەرۋ بيۋللەتەندەرىن ساناۋدى بايقاۋعا قاتىسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى بريفينگتەن كەيىن دە بىرنەشە ۋچاسكەگە بارماقشىمىز, ناقتى قايسىنا باراتىنىمىزدى ايتپايمىن. ءبىزدى سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى قاتتى تاڭىرقاتتى. ەۋروپارلامەنتتەگى سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى قاي كۇندە وتە تومەن بولادى. ماسەلەن, بىلتىرعى سايلاۋدا سلوۆاكيادا سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى 16 پايىز, لاتۆيادا 22 پايىز عانا بولدى. ال سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى 80-90 پايىزعا دەيىن بولادى دەگەنگە مەن سەنە قويمايتىن ەدىم. بىراق بۇگىنگى ءوزىم كورگەن بەلسەندىلىك ونىڭ راس ەكەنىنە كۇمان تۋدىرمايدى. كەيبىر سايلاۋشىلار جارتى ساعات قانا ەمەس, ءتىپتى, ءبىر جارىم ساعاتتىق كەزەكتى توسىپ, داۋىستارىن بەرىپ جاتتى. وسىنىڭ ءوزى قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز بولاشاعىنا دەگەن ازاماتتىق ساناسىن, پوزيتسياسىن, جاۋاپكەرشىلىگىن كورسەتتى, دەدى ول.
سايلاۋدا بايقاۋشىلاردىڭ ۇلكەن توبى رەسەي فەدەراتسياسىنان كەلگەن ەكەن. ولاردىڭ ءبىرازى قازاقستاننىڭ ايماقتارىنا اتتانىپ كەتىپتى. استانادا بايقاۋشى بولعانداردىڭ ءبىر توبى جۋرناليستەرگە بريفينگ بەردى. سولاردىڭ اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ سويلەگەن «مۋلتيمەديا حولدينگ» اق پرەزيدەنتى الەكساندر شكولنيك جۇرتتىڭ ءبارىن سايلاۋ كۇنگى تاماشا اۋا رايىمەن قۇتتىقتادى. ءتاڭىردىڭ ءوزى اسپاندى تازارتىپ, سايلاۋدىڭ ءمولدىر, تازا وتۋىنە جول سىلتەپ تۇرعانداي بولدى. ونىڭ بۇل نيەتى قولداۋ تاۋىپ, سايلاۋ بارىنشا ءمولدىر, تازا ءوتىپ جاتقانىنا كۋالىك بەرە الامىز. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ سايلاۋ ۇدەرىسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بايقاۋشى رەتىندە شاقىرىلعان بىزدەردىڭ تاراپىمىزدان ەشقانداي ەسكەرتپە جوق. مەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تۇسكەن ءۇش كانديداتتى دا قۇتتىقتايمىن, ويتكەنى, بۇل وقيعا – ولاردىڭ ومىرىندەگى ماڭىزدى اسۋدىڭ ءبىرى. سول اسۋدان سۇرىنبەي ءوتۋ دە ۇلكەن ابىروي. بۇل وقيعانى ولار ءومىر بويى ۇمىتپايتىن شىعار. حالىقتىڭ سايلاۋعا كەلىپ, داۋىس بەرۋ بەلسەندىلىگىنىڭ جوعارى بولعاندىعىن دا كوردىك. دەمەك, قازاقستاندىقتار ءوز تاعدىرىنا, ءوز ەلىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى, دەدى ا.شكولنيك.
ءوزىنىڭ سوزىندە ا.شكولنيك جاسى 90-عا كەلىپ, زورعا جۇرەتىن كەيۋانانىڭ دا نەمەرەسىنە سۇيەنىپ كەلىپ, داۋىس بەرگەنىن جانە بيۋللەتەندى سالعان سوڭ ءوزىنىڭ باتاسىن بەرگەنىن ايتىپ ءوتتى.
رەسەي حالىقتارى اسسامبلەياسى ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى يرينا گالانوۆانىڭ پىكىرى دە وسى تاقىلەتتەس بولدى. مەن ۇلتتىق كىتاپحاناداعى سايلاۋ ۋچاسكەسىندەگى, انا مەن بالا ورتالىعىنداعى داۋىس بەرۋلەردى بايقادىم. ۇلتتىق كىتاپحانادا داۋىس بەرۋگە كەلگەن حالىقتىڭ كەزەگى 300 مەتردەي بولدى. مەن ونى ەرىنبەي, ادىمداپ وتىرىپ, ساناپ شىقتىم. كەيبىرەۋلەردىڭ كەزەگى 1,5-2 ساعاتتان كەيىن كەلىپ جاتسا دا ەشكىم دە وكپە-رەنىش بىلدىرمەي, وزدەرىنىڭ ازاماتتىق پوزيتسياسىن ءبىلدىردى. بىراق ۇزىن كەزەككە تۇرعان حالىقتى كورگەن سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ مۇشەلەرى تەز ارادا ورىندىقتار اكەلىپ, قارتاڭ ادامداردى, ناۋقاس جانداردى وعان وتىرعىزىپ جاتتى. ءبىر اياعى اۋىر ايەل دە سونىڭ ىشىندە بولدى. كەيبىرەۋلەردىڭ كەزەكسىز وتسەڭشى دەگەنىنە ول كونبەي, ءوز كەزەگىمەن داۋىسىن بەردى. وسىنىڭ ءبارى ۇلكەن ۇيىمشىلدىقتىڭ, حالىقتىڭ ءوز ەرىكتەرىن ءبىلدىرىپ, تاڭداۋلارىن جاساۋعا اسىققاندارىن كورسەتىپ تۇردى, دەدى ي.گالانوۆا.
رەسەيلىك بايقاۋشىلاردىڭ اراسىنان سوڭعى بولىپ قازاقستاندىقتارعا جاقسى تانىمال ساياساتكەر, رەسەي ۇلتتىق ستراتەگيالار ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق جوبالار جونىندەگى ديرەكتورى يۋري سولوزوبوۆ سويلەدى. مەن – قازاقستان قوعامىنىڭ ءپوزيتيۆتى قالىپتاسۋىن كوزىممەن كورىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ءبىرىمىن. سايلاۋشىلاردىڭ وتە ءۇلكەن بەلسەندىلىگىنىڭ ءوزى وسىنى كورسەتىپ تۇر. مەن بىرنەشە ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بايقاۋشى بولدىم. ولاردىڭ بارىنە ءتان ورتاق سيپات – سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى. ساعات كۇندىزگى 14.00-دە سايلاۋشىلاردىڭ 45 پايىزى داۋىس بەرىپ ۇلگەردى. بۇل – وتە ۇلكەن جەتىستىك. حالىقتىڭ ءوز وتانىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى قازاقستان سوتسيۋمىندا وتە جوعارى ەكەنىنىڭ ءبىر دالەلى وسى بولسا كەرەك, دەدى عالىم.
گەرمانيا بۋندەستاگىنان (پارلامەنت) كەلگەن ەكى بايقاۋشى دا وزدەرىنىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى. بەرتولد فون پلەتتس پەن كارين شترەنس ءوزىنىڭ سايلاۋ تۋرالى ويلارىن بىلاي جەتكىزدى: «ءبىز قازاقستانمەن جۇمىسىمىز بويىنشا تىعىز بايلانىستامىز. بۇل ەلگە وسىمەن بىرنەشە رەت كەلدىم. مامىر ايىندا دا كەزەكتى دەلەگاتسيامىز كەلەيىن دەپ جاتىر. ءبىز بۇگىن كوكشەتاۋ قالاسىنداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بولدىق. ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق, داۋىس بەرۋ پروتسەسىنە كەدەرگى بولعان جاعدايلاردى كورگەن جوقپىز. قازاقستاندىقتار ءوز تاڭداۋىن دۇرىس جاساعانىنا سەنىمدىمىز. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى سەنىمگە قۇرىلعان ىنتىماقتاستىق جالعاسىن تاۋىپ, ءارى قاراي دامي بەرگەنىن قالايمىز. قازاقستاندى جارقىن بولاشاق جانە تۇراقتى دامۋ كۇتىپ تۇرعانىنا سەنىمدىمىز», – دەدى ولار.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
