قازىرگى تاڭدا وبلىستا ەسىرتكىگە تاۋەلدى 722 ادام ەسەپتە تۇر. «وكىنىشكە قاراي, ناشاقورلار تىزىمىندەگى ادامدار جاسارىپ بارادى, ولار – ورتا ەسەپپەن 30 جاسقا دەيىنگىلەر. وڭىردەگى ەڭ جاس ناشاقور – 14 جاستا», دەيدى وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, پوليتسيا پولكوۆنيگى ارمان ورازاليەۆ.
شىنىندا دا ەسىرتكىگە قاتىستى قىلمىستار قاناتىن كەڭگە جايىپ بارادى. بىلتىر باتىس قازاقستان, اقتوبە وبلىستارىنىڭ, الماتى مەن شىمكەنت قالالارىنىڭ 8 تۇرعىنىنان قۇرالعان قىلمىستىق توپ ۇستالىپ, وڭىردە 1,5 توننادان استام «كوكنار ساباعى» تاركىلەنگەن. «مۇندا 150 ملن دوزا بار, ال ونىڭ قۇنى 14 ملرد-تان استام تەڭگەنى قۇرايدى», دەيدى پوليتسيا باسشىسى. قازىر بۇل قىلمىستىق ءىس سوتقا جولدانعان.
جىل باسىنان بەرى وڭىردە 162 قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپتى. ونىڭ 54-ءى – ەسىرتكى قىلمىسى, سونىڭ ىشىندە 26 فاكتى ەسىرتكىنى وتكىزۋگە قاتىستى بولىپ وتىر.
«زاڭسىز اينالىمنان 32 كگ ەسىرتكى تاركىلەندى, ونىڭ 25 كيلوسى – ماريحۋانا, 600 گرامى – گاشيش. ورال قالاسىنىڭ 5 تۇرعىنىنان قۇرالعان قىلمىستىق توپ ۇستالدى, ولار 2 ينتەرنەت-دۇكەن اشقان. 2500 دوزادان استام «گاشيش» تاركىلەندى, قۇنى 6 ملن تەڭگەنى قۇرايدى».
وسىناۋ حابارلاردى ەستىگەننىڭ وزىندە كوڭىلدى الاڭ بيلەيدى. ويتكەنى بۇل ءدال قازىر, اينالامىزدا بولىپ جاتقان وقيعالار. ال بۇل قوعامدا ءبىز, ءبىزدىڭ بالالارىمىز, قورعانسىز سابيلەر دە ءجۇر عوي.
– ناشاقورلىق – بولاشاعىمىزعا قاۋىپ توندىرەتىن اسا قاتەرلى ىندەت. سوندىقتان ورال قالاسىنداعى زيالى قاۋىم, بەلسەندى ورتامەن ارنايى كەزدەسىپ وتىرمىن. ەسىرتكىمەن كۇرەس – تەك پوليتسيانىڭ مىندەتى ەمەس. بۇل بۇكىل قوعام بولىپ اتقاراتىن ورتاق جۇمىس. الدىن الۋ جۇمىستارىن باستاۋىش سىنىپتان باستاۋ كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە پەداگوگتەرمەن بىرگە ەسىرتكىنىڭ زيانى تۋرالى ساباقتار جۇرگىزىپ, كورنەكى اقپاراتتاردى كورسەتە وتىرىپ تۇسىندىرگەن ءجون. بالاعا ەسىرتكىنى قولدانعان ادامنىڭ دەنساۋلىعى ەرتە ناشارلاپ, كەمىس, مۇگەدەك بولاتىنىن, اتا-انا بولۋ قابىلەتىنەن ايىرىلاتىندىعىن, ءتىپتى 5 جىلدىڭ ىشىندە قينالىپ ومىردەن وتەتىنىن ءتۇسىندىرىپ, ساناسىنا قۇيا بەرۋ كەرەك. ەگەر بىرەۋ بالانى مۇنداي ارەكەتتەرگە ماجبۇرلەسە, ول اتا-اناسىنا, مۇعالىمدەرىنە ەسكەرتۋ قاجەت. بۇل جۇمىسقا ناركولوگ-دارىگەرلەردى دە تارتۋ ۇسىنىلادى. قازىر ءتۇرلى ينتەرنەت جەلىلەرى ارقىلى كامەلەتكە تولماعانداردى ەسىرتكىنى تاراتۋعا شاقىراتىن حابارلاندىرۋ كوبەيدى. اتا-انالار بالالارىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءىس-ارەكەتىن ۇنەمى باقىلاۋى كەرەك. سەبەبى مۇنداي ارەكەت ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك 14 جاستان باستالادى. سوت پراكتيكاسى بويىنشا 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان, – دەدى ارمان ورازاليەۆ وسى تاقىرىپقا وراي وتكىزىلگەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى كەزىندە.
2020 جىلى تەرەكتى اۋدانىندا قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت سينتەتيكالىق ەسىرتكى زەرتحاناسى اشكەرەلەنگەن بولاتىن. مۇندا ۋكراينا ازاماتتارى ەسىرتكى جاساۋمەن اينالىسقان, ولار بۇگىندە 17, 18 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا سوتتالىپ كەتتى. كورشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا, سول ءۇيدىڭ قاسىنان وتكىر ءيىس شىعىپ تۇرعان. «ەگەر كورشىلەرى پوليتسياعا ءيىستى سەزگەن ۋاقىتتا حابارلاسقاندا, ولار ەرتەرەك ۇستالاتىن ەدى. ويتكەنى لابوراتوريالاردى جاعىمسىز وتكىر ءيىسى ارقىلى دا بىلۋگە بولادى», دەيدى پوليتسيا باسشىسى.
ءبىر قيىنى – سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى دايىنداۋ قيىن ەمەس ەكەن. ول ءۇشىن ارنايى جابدىق (كولبا) جانە كونسترۋكتور (پرەكۋرسور) عانا قاجەت كورىنەدى. بىراق مۇنداي لابوراتوريانى انىقتاۋدىڭ ءبىر جولى – كوممۋنالدىق قىزمەتتەر بويىنشا ەسەپتەۋىش قۇرالداردى زەردەلەۋ ەكەن. ەگەر نىساندا گاز نەمەسە ەلەكتر جارىعى تىم كوپ پايدالانىلعان بولسا, وندا بۇل جەردە زيانكەس زەرتحانا بولۋى ابدەن مۇمكىن. «سوندىقتان كوممۋنالدىق مەكەمەلەر, ساياجاي بىرلەستىكتەرىنىڭ توراعالارى, پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى وسى ماسەلەگە مۇقيات بولعانى دۇرىس», دەدى ارمان ورازاليەۆ.
بۇگىندە ەسىرتكىنى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تاراتۋ جولعا قويىلعانى وتىرىك ەمەس. ەسىرتكىنى ساتۋشىلار «تەلەگرام» مەسسەندجەرى ارقىلى ينتەرنەت-دۇكەن اشىپ, ەسىرتكىنى ۇسىنادى. كليەنت اقشاسىن جىبەرەدى, ساتۋشى ەسىرتكىنى جاسىرعان ورىننىڭ فوتوسۋرەتىن جىبەرەدى. پوليتسيا مۇنداي ورىندارعا بەينە كامەرالار ورناتىپ, ەسىرتكىنى جاسىرعان ادامداردى انىقتاۋعا تىرىسىپ جاتىر.
ەسىرتكى ساتۋشىلار ادەتتە وسى ىسكە كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردى تارتادى. ينتەرنەتتەن «وڭاي ءارى تەز تابىس تابا الاسىڭ» دەگەن حابارلاندىرۋدى كورىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە كوبىنەسە وتىراتىندار جاس بالالار وسى حابارلاندىرۋعا الدانىپ قالادى.
كەيىنگى 6 اي ىشىندە وبلىستا ەسىرتكىنى جاسىرۋشى 14 ادام پوليتسياعا ۇستالعان ەكەن. ونىڭ بىرەۋى – 10-سىنىپ وقۋشىسى, ۇشەۋى – كوللەدجدىڭ 1-2 كۋرس ستۋدەنتى. ولاردان «مەفەدرون» سينتەتيكالىق ەسىرتكى زاتى بار 40 ZIP-پاكەت تاركىلەنگەن. اقىر سوڭىندا 1 ءجاسوسپىرىم 7,5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا سوتتالدى, كولونياعا قامالدى.
بىلتىر دا وڭىردە كامەلەتكە تولماعان 3 ادام: 11-سىنىپ وقۋشىسى مەن كوللەدجدىڭ 2 ستۋدەنتى 7,5 جىلعا سوتتالعان بولاتىن. «بۇل بالالار تۇرمىسى جاقسى وتباسىندا تاربيەلەنگەن, ءتىپتى 10-سىنىپ وقۋشىسى ەسىرتكىگە قارسى اكتسيالارعا بەلسەنە قاتىسىپ جۇرگەن, تەك ونىڭ اداسقانى – وزدىگىنەن اقشا تابامىن دەپ ويلاعان. بۇل جەردە اتا-انانىڭ جانە مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ كىناسى بار», دەيدى ارمان ورازاليەۆ.
پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى كەيىنگى كەزدە وزەكتى بولىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلەگە نازار اۋداردى. ول – «سمەشاريك» نەمەسە «ۆەسەلياششي گاز» دەپ اتالاتىن پسيحوتروپتىق پرەپاراتتار.
بۇل N2O – ازوت وكسيدى, ءتۇسسىز جانبايتىن گاز, ءتاتتى ءدامى, جاعىمدى ءيىسى بار, ونى قولدانعان ادام وزىمەن-ءوزى كۇلە بەرەدى, ەيفوريا, تىلىندە اتروفيا بولادى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن جوعالتادى ەكەن. ورال قالاسىنا بۇل زات كورشىلەس رەسەي مەملەكەتىنەن مەديتسينالىق, تاماق جانە ونەركاسىپ سالاسىندا ساتۋ ءۇشىن اكەلىنەدى. رەسەيدىڭ وزىندە 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ مۇنى مەديتسينالىق ماقساتتا قولدانۋ ءۇشىن تىيىم سالىندى, ەلىمىزدە دە قولدانىلمايدى. الايدا بۇل زاتتار ورال قالاسىنىڭ كوڭىل كوتەرۋ ورىندارىندا ەركىن ساتىلىمدا ەكەن, ونى ەشكىم باقىلامايدى دا.
«سوندىقتان سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانسا, فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ جانە باسقا دا قىزمەتتەر شۇعىل تۇردە بىرلەسە دابىل قاعىپ, وسى پروبلەمانى شەشۋىمىز كەرەك. ەگەر بۇل گاز ءتۇرى باقىلاۋسىز قالا بەرسە, ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادامدار سانىنىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوعادى», دەيدى ارمان ورازاليەۆ.
رەسەي مەن ۇلىبريتانيا ەلدەرىندە بۇل ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان بولسا, قازاقستاندا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قانا كوزدەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندەگى ماسەلە پارلامەنت ماجىلىسىندە قارالىپ جاتىر. ايتپاقشى, بيىل 20 ماۋسىمدا ۆەيپتى وتكىزۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەنگەن بولاتىن. بۇل ءۇشىن 200 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ايىپپۇل سالۋ نەمەسە 60 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ كوزدەلگەن. وسى زاڭ قولدانىسقا ەنگەلى بەرى, شىلدە ايىندا ورال قالاسىندا 2 ادام ۇستالدى. ونىڭ بىرەۋى 14 جاستاعى ءجاسوسپىرىم «تەلەگرام» ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى ەلەكتروندى تەمەكى ساتىپ العان, ەكىنشىسى – ساتۋشى, ونىڭ ءۇيىن تەكسەرۋ كەزىندە 90 شىلىم, ونى پايدالانۋعا ارنالعان 137 قۇرال تاركىلەنگەن.
ارينە, پوليتسيا دەپارتامەنتى باستاعان جاڭا باعدارلامانى جيىنعا قاتىسقان قۇقىق قورعاۋ جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, ەرىكتىلەر, دەپۋتاتتار, سپورتشىلار, پسيحولوگتەر, ناركولوگ-دارىگەرلەر ءبىر اۋىزدان قولدادى.
– بۇعان دەيىن ءبىز ناشاقورلىققا قارسى كۇرەسۋ بويىنشا قىسقامەرزىمدى ءىس-شارالار, اكتسيالار, رەيدتەر وتكىزدىك. ناتيجەسىندە, بەلگىلى ءبىر اقپارات بويىنشا جۇمىس ىستەپ, كۇدىكتىلەردى ۇستاپ قۇرىقتادىق. ال ەندى جاڭا باعدارلامانىڭ ەرەكشەلىگى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە – ۇزاقمەرزىمدى ءىس-شارالار جىل سوڭىنا دەيىن جۇرگىزىلەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىسقا بارلىق مۇددەلى قىزمەتتى, پەداگوگتەردى, اتا-انالاردى, جالپى قوعامدى جۇمىلدىرۋ كوزدەلىپ وتىر, سوندىقتان بارشا ازاماتتاردى بەيجاي قاراماۋعا شاقىرامىز.
جىل سوڭىندا باعدارلامانىڭ ءاربىر تارماعى بويىنشا اتقارعان جۇمىستارعا تالداۋ جاساپ, تيىمدىلىگى مەن كەمشىلىكتەردى انىقتايمىز. بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگانىمەن, مەملەكەتتىك مەكەمەمەن, قوعامدىق بىرلەستىكپەن بىرگە 2025 جىلعا ارنالعان جوسپار قۇرىپ, تالداۋ ناتيجەسى بويىنشا باعدارلامانى جەتىلدىرەتىن بولامىز, – دەدى ارمان ورازاليەۆ باعدارلامانى تانىستىرا كەلىپ.
جيىنعا قاتىسقان وبلىس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ازامات ساتباەۆ, وبلىستىق قوعامدىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى دارحان قادىراليەۆ, وبلىستىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, دارىگەر-ناركولوگ ەرلان شومبالوۆ, وبلىستىق ارنايى مونيتورينگتىك توپتىڭ جەتەكشىسى مۇرادىم قوشقارباەۆ جانە باسقالار باعدارلامانى قولداپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
ارينە, ءبىر كەزدەسۋدە ەسىرتكىگە قاتىستى بارلىق ماسەلەنى ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ەسىرتكىمەن بۇكىل قوعام بولىپ كۇرەسۋگە, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى. وڭىردە قۇرامىنا قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى, بەلسەندى بلوگەرلەر, جاستار كىرەتىن جۇمىس توبى قۇرىلادى. ولار جاڭا جوبانىڭ ناتيجەلەرىن اي سايىن تالداپ, تالقىلاپ وتىرماق.
باتىس قازاقستان وبلىسى
