ۇلىتاۋدا ۇستاز تاپشى

قازىرگى كەزدە ۇلى­تاۋ وبلىسى بو­يىنشا 50 بالاباقشا, 49 شاعىن ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. مەك­تەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا ورنالاسۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعان بالا سانى وبلىس بويىنشا – 4 249. ناقتىراق ايتقاندا, جەزقازعاندا – 1790, ساتباەۆتا – 1853, قاراجالدا – 338, جا­ڭاارقا اۋدانىندا – 184, ۇلىتاۋ اۋدانىندا – 84 بالا. «ايماقتىق جول كارتاسى»­ بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى ءبى­لىم جانە تار­بيەمەن قامتۋ بيىل 1080 ورىندى قۇراۋعا ءتيىس ەدى. بىر­اق بۇل جوسپاردىڭ ورىندالمايتىنى بايقالىپ تۇر. راس, بيىل جايرەم كەن­تىندە 115 ورىندىق «اجار» بوبەكجايى اشىل­دى جانە مۇندا 50 ورىندىق 5 جاس­تاعى بالالارعا ارنالعان دايارلىق تو­بى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. جىل سو­ڭىنا دەيىن ساتباەۆ قالاسىندا 320 ورىندىق, جەزقازعان قالاسىندا 320 ورىن­دىق بوبەكجاي اشۋ مۇمكىندىگى بار. جۇ­مىس­ اتقارىپ جاتقان مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم ۇيىمدارىندا قوسىمشا توپتار اشۋ, جەكەمەنشىك بوبەكجايلاردا 130 ورىن اشىلادى. بىراق ءبارىبىر 145 ورىننىڭ اشىلماي قالۋى مۇمكىن. دەگەنمەن بىلتىرعا قاراعاندا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. ويتكەنى وتكەن جىلى 1495 ورىن اشۋ جوسپارلانىپ, سودان تەك 356 ورىن عانا اشىلعان ەدى.

بيىل وبلىستاعى 2 بالاباقشادا اعىم­داعى جانە 2 بالاباقشادا كۇردەلى جون­دەۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. جوندەۋ جۇ­مىس­تارى جاڭا وقۋ جىلىنا دەيىن اياقتا­لا­دى. ال ەندى وسى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىنداعى پەداگوگتەردىڭ ساپالىق دەڭگەيى قانداي؟

وبلىس بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا 1004 پەداگوگ ەڭبەك ەتەدى ەكەن. وكىنىشتىسى سول, وسىلاردىڭ 52,4%-ىنىڭ , ياعني 526 پەداگوگتىڭ ساناتى جوق كورىنەدى. پەداگوگتەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىك ۇلەسى دە كوڭىل كونشىتپەيدى, بار بولعانى 13,6%-دى قۇرايدى, ياعني وبلىس بو­يىنشا بارلىعى «پەداگوگ-زەرتتەۋشى» – 9, «پەداگوگ-ساراپشى» – 27, «پەداگوگ-مودەراتور» – 225, جوعارى سانات – 31, ءبىرىنشى سانات – 70, ەكىنشى سانات 116 پەداگوگ بار. ناق قازىرگى ۋاقىتتاعى وبلىس بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردەگى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن پەداگوگتەردىڭ ساپالىق دەڭگەيى وسىنداي. نەگىزى قالىپتاسقان نورما بويىنشا بۇل سالادا ءالى 116 پەداگوگ جەتىسپەيدى. الداعى ۋاقىتتا وبلىستا جاڭادان 2 بوبەكجاي اشۋ كوزدەلىپ وتىر. ال بۇلارعا 88 پەداگوگ كەرەك. سوندا تەك مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە 200-ءدىڭ ۇستىندە پەداگوگ جەتىسپەيدى ەكەن. ال مەكتەپتەردەگى جاعداي قانداي؟

وبلىس بويىنشا بارلىعى 87 مەكتەپ بار, مۇنىڭ بىرەۋى عانا – جەكەمەنشىك, قال­عاندارى – مەملەكەتتىك. بۇلاردا بارلىعى 3791 پەداگوگ جۇمىس ىستەپ ءجۇر. وسى جەت­كى­لىكتى مە؟ جوق. جەتىسپەيتىن پەداگوگ سانى – 267. مۇنىڭ 196-سى –قازاقتىلدى, 71-ءى – ءورىستىلدى.

ساپالىق دەڭگەيىن ايتپاعاننىڭ وزىندە وبلىس بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە – 204, مەكتەپتەرگە 267 پەداگوگ جەتىسپەيتىنى – دابىل قاعار­لىقتاي جاعداي. مۇنداي تىعىرىققا قا­لاي تىرەلدىك جانە بۇدان شىعاتىن جول قانداي؟

وبلىستاعى ءبىلىم سالاسىنداعى جاعداي­دى ايماقتىڭ جالپى دامۋىنان بولە قاراۋعا بولمايدى. 1997 جىلى جەزقازعان وبلىسى تاراتىلعان سوڭ, مۇنداعى قاي سالا بولسىن قۇلدىراۋعا بەت تۇزەدى. بىلىكتى ماماندار, سونىڭ ىشىندە جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دە وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ باسىم بولىگى باسقا جاقتارعا قونىس اۋداردى. جەزقازعان پەداگوگيكالىق كوللەدجى نەگىزىنەن مەكتەپكە دەيىنگى جانە باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىن عانا دايار­لادى. «قازىرگى بالا جوعارى وقۋ ورنىن تاڭدامايدى, وقيتىن قالاسىن تاڭدايدى» دەگەن تۇسىنىك بار. بۇل شىندىقتان الشاق ەمەس. جاستار «جايلى جەر ىزدەپ كەتتى دەپ جازعىرا كورمە قارتتارىم» دەمەكشى, «تۇيىق قالا» جەزقازعاندا قالعىسى كەل­مەدى, ءىرى-ءىرى قالالاردا وقىعاندى قالا­دى. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ تۋعان­ جەرگە نەكەن-ساياعى عانا كەرى ورالدى. ءو.باي­قوڭىروۆ اتىنداعى جەزقازعان ۋني­­ۆەر­سيتەتىنىڭ گرانت ۇتىپ الۋى دا قيىن­داپ كەتتى. 2008-2010 جىلدارى سول كەز­دە­گى جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمى قانات بالماعامبەتوۆ ءوڭىر جاستارىن ايماقتا الىپ قالۋ جانە جەز­قازعان ۋنيۆەرسيتەتىنە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا العاش رەت قالا اكىمىنىڭ گرانتىن تاعايىندادى. بىراق بۇل دا ماسەلەنى تۇپكىلىكتى وڭالتا المادى. جەزقازعاننان سىرتقا كەتۋ دە, كوشۋ دە توقتامادى.

ۇلىتاۋ وبلىسى قۇرىلعان سوڭ جاعداي وڭىنان وزگەرەتىنىنە ءۇمىت تە, سەنىم دە مول بولدى. بىراق ۋاقىت باسقا سالالاردى ايت­پاعاننىڭ وزىندە, ءبىلىم سالاسىنداعى تۇيىندەردىڭ تارقاي قويماعانىن كورسەتىپ وتىر. اسىرەسە بولاشاق پەداگوگتەردى وب­لىستاعى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋدى قام­تاماسىز ەتۋ, جاستاردى تارتۋ كۇردەلى ­ماسە­لەگە اينالدى. بۇل ماقساتتا وبلىس اكىمدىگى 2023 جىلى 90 گرانت تاعايىندادى. بىراق سول گرانتتى پايدالانعاندار ساۋ­ساقپەن سانارلىق قانا بولىپتى. سەبەپ؟ مۇنى ءو.بايقوڭىروۆ اتىنداعى جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ءا.تاكىشەۆ:

– ويتكەنى وبلىس اكىمىنىڭ گرانتى كەش جاريالانادى. بۇل ۋاقىتتا جاستار باسقا جاقتاعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىپ كەتەدى. گرانتتى جىل باسىندا جاريالاسا, جاعداي باسقاشا بولار ما ەدى؟ – دەپ تۇسىندىرەدى.

وبلىس باسشىلىعى بيىل دا جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتى ءۇشىن ارنايى 80 گرانت تاعايىندادى.

– بۇل گرانتتى تاعايىنداۋ كەزىندە ­جەزۋ-دىڭ مۇمكىندىگى ەسكەرىلمەگەن. ويتكەنى 80 گرانت تاعايىندالعان مامان­دىق­تاردىڭ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە 37-ءسى عانا بار. سول ما­ماندىقتار بويىنشا دا گرانتتى پايدالانۋ تولىقتاي بولار-بولماسى نەعايبىل. ويتكەنى تامىزدىڭ باس كەزىندە بارلىق جوعارى وقۋ ورنىنا گرانت ءبولۋ اياق­تالدى. جاستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى باسقا قالالارداعى جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭداپ, سولاردىڭ گرانتىن جەڭىپ الدى. وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىن جىل باسىندا جاريالاۋ كەرەك, – دەيدى ءا.تاكىشەۆ.

رەكتوردىڭ ءسوزى ءبىر قاراعاندا دۇرىس. «وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجى جىلدىڭ باس كەزىندە ناقتىلانىپ, بەكىتىلىپ قويۋى كەرەك» دەگەن سوزبەن كەلىسۋگە بولادى. بىراق...

بايقاۋىمىزشا, وبلىستىق بيلىك پەن جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا تىعىز بايلانىس جوق تا سەكىلدى. ايتپەسە وبلىس ورتالىعىنداعى جالعىز ۋنيۆەرسيتەتتە قانداي ماماندىقتار وقىتىلاتىنىن ەسكەرۋ, گرانتتى سوعان قاراي بەلگىلەۋ سون­شالىقتى قيىن شارۋا ما؟ نەمەسە رەك­تور دا ءوز تاراپىنان «قانداي مامان­دىق­تارعا, قانشا گرانت, قاشان بولىنەدى؟» دەگەن ءتارىزدى سۇراقتارمەن وبلىس باسشى­لى­عى­نىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, ماسەلەنى كۇنىلگەرى شەشىپ الماس پا؟ سودان سوڭ جىل بويىنا ءاربىر مەكتەپكە بارىپ, جاس تۇ­لەكتەرمەن دۇركىن-دۇركىن كەزدەسۋ وت­كىزىپ, ولارعا جەرگىلىكتى جەردە وقۋدىڭ ار­تىقشىلىعىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەسە تاعى بولمايدى ەمەس پە؟ وكى­نىشكە قاراي, مۇنداي ىلكىمدىلىك بايقالا قويمايدى. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر ءتۇيىندى تۇسى دەسەك, سىرتتان ماماندار تارتۋ دا وتە قيىن.

– بيىل ەلىمىزدىڭ پەداگوگتەر دايار­لاي­تىن 6 جوعارى وقۋ ورنىنا بارىپ, تۇلەكتەرمەن كەزدەستىك, ولاردى وبلىسقا شاقىردىق. قىزىعۋشىلىق تانىتقاندار بولا قويعان جوق. ال كەلىپ, كورىپ, جاع­داي­مەن تانىسقان ءبىردى-ەكىلى جاستار كەل­گىسى كەلمەدى. ولار «پاتەر تاۋىپ بە­رىڭىزدەر» دەگەن ءوتىنىش ايتتى. ەگەر ولار اۋىلدى جەرلەرگە باراتىن بولسا «ديپ­لوم­مەن – اۋىلعا!» دەگەن باعدارلاما شەڭ­بەرىندە ازدى-كوپتى كومەك كورسەتۋگە بولادى. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, وڭىرلەردەگى قالالى جەرلەرگە مەديتسينا سالاسىنا جاس ماماندار كەلەتىن بولسا, ولارعا ءتيىستى زاڭ اياسىندا جان-جاقتى كومەك كورسەتىلەدى. ال پەداگوگ ماماندارىنا مۇنداي قامقورلىق كورسەتۋ قاراستىرىلماعان. وسى جاعى تۇسىنىكسىز, – دەيدى ۇلىتاۋ وبلىسى ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى م.تورەبەكوۆ. «قاشايىن دەپ تۇرعان قويانعا ء«تايت» دەگەسىن نە سورىم؟» دەمەكشى, وڭىرلەرگە تەك ۇلىتاۋ وبلىسى عانا ەمەس, جاس پەداگوگ مامانداردى تارتۋدىڭ قيىنشىلىعىن بىلە تۇرا, قامقورلىقتان قاعىس قالدىرۋ ولاردى كەۋدەدەن يتەرگەنمەن بىردەي ەمەس پە؟

وبلىستاعى ءبىلىم سالاسىندا قاتارداعى پەداگوگتەر عانا ەمەس, باسشىلىق قۇرام دا جەتكىلىكسىز.

ساتباەۆ قالاسىنداعى «قارلىعاش», «قىزىل تەلپەك», «بالداۋرەن», «كۇن­شۋاق»,­ «ەرتەگى», قاراجال قالاسىنداعى «بال­بو­بەك», جاڭاارقا اۋدانىنداعى «ەر­كەتاي», ۇلى­تاۋ اۋدانىنداعى «ايگولەك», «بالداۋرەن», بارلىعى 10 بالاباقشادا – مەڭگەرۋشى, جەزقازعاننىڭ – 2, ساتباەۆ­تىڭ – 1, قاراجالدىڭ – 1, ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ –2, جاڭاارقا اۋدانىنىڭ 3 مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى جوق. باسشى بولماعان جەردە قالىپتى جۇمىس بولمايدى. ماماندارمەن قام­تاماسىز ەتۋدەگى زارۋلىكتىڭ ءبىر ۇشى باس­شىلىق قۇرامنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن تى­عىز بايلانىستى بولۋى دا مۇمكىن.

انە-مىنە دەگەنشە جاڭا وقۋ جىلى باس­تالادى. بىزگە ءمالىم بولعانىنداي, ۇلىتاۋ وبلىسى بويىنشا جاڭا وقۋ جىلىندا 1-سىنىپقا اۋىلدىق مەكتەپتەرگە – 900, قالا مەكتەپتەرىنە – 3375 , بارلىعى 4 275 بالا قابىلدانادى دەپ جوسپارلانعان بولسا, قازىردىڭ وزىندە 4010 بالا قابىل­دان­دى. وسىنىڭ اراسىنان 3281 بالا قازاق سى­نىپتارىن تاڭداعان ەكەن. بۇل – وتە ءسۇيىن­شى سۇرارلىق ستاتيستيكا, قۋانارلىق جاعداي.

ۇرپاقتىڭ ءتالىم-تاربيەسى, ءبىلىمى – ۇل­كەن­دەردىڭ موينىنداعى امانات, سولاردىڭ مىن­دەتى. ەلىمىزدە پەداگوگ مارتەبەسىن كوتەرۋ ماق­ساتىندا ءبىرشاما قادام جاسال­دى, ىر­گەلى شارۋالار قول­عا الىن­دى. دەگەن­مەن ءالى دە قور­دالانعان ماسەلەلەر جوق ەمەس.

جىل سايىن ەلىمىزدەگى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىن قانشاما جاس ءبىتىرىپ شىعادى؟ ولار قايدا جۇمىسقا ور­نالاسادى؟ وسىنداي سۇراقتار جونىندە ساراپتاما جاساپ, ءتيىستى قورىتىندى شى­عا­­رىپ, ديپلوم الۋشى جاستاردى پەداگوگ ماماندار جەتىسپەيتىن وڭىرلەرگە باعىت­تاي­تىن جوبا جاسالىپ, قولعا الىنسا, بالكىم, بۇل ماسەلەنى جەڭىلدەتە تۇسەر مە ەدى؟

2022 جىلعى 13 ماۋسىمدا ەل ۇكىمەتى №390 «مۇعالىمدەر تاپشىلىعى بار وڭىرلەرگە ۇزدىك پەداگوگتەردى ءتيىستى قول­داۋ شارالارىنىڭ پاكەتىمەن تارتۋ قاعي­دالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. مۇندا جاس مامانداردى ەمەس, ۇزدىك پەداگوگتەردى ءتيىستى قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى مۇعالىمدەر تاپ­شىلىعى بار وڭىرلەرگە باعىتتاۋ تۋرالى كورسەتىلگەن. قاۋلىدا باعدارلامانىڭ 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتەن 2027 جىلعى 25 مامىرعا دەيىنگى ۋاقىتتى قامتيتىنى جازۋلى تۇر. دەمەك باعدارلاما ءالى ورىن­دالۋ ۇستىندە. ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى پەدا­گوگ تاپشىلىعىن ازايتۋعا بۇل باعدار­لامانىڭ سەپتىگى ءتيىپ قالماس پا ەكەن؟

ۇلىتاۋ وبلىسى