بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن كوبەيتۋدىڭ امالى قايسى؟

كەرىسىنشە, بيۋدجەت شىعى­سى جوسپاردىڭ 95 پايىزىن ورىنداپ قويعان. مۇنى فور­مۋ­لاعا سالساق, كىرىس – 5,6 ترلن تەڭگە, شىعىس – 10,7 ترلن تەڭگە. ۇلت­تىق قور ترانس­فەرتى دە 87 پايىز­عا ورىندالىپتى. ەندى جار­تى­­جىل­دىققا قالعانى – 13 پايىز.

تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, 2024 جىلى الۋعا بولاتىن 4 ترلن تەڭگە ءليميتتىڭ 3 ترلن تەڭگەسىن جۇمساپ قويدىق.

بۇل تىعىرىقتان ۇلتتىق قور ارقىلى شىقپاق بولعان ارەكەتىمىز ناتيجە بەرمەگەنگە ۇقسايدى. الداعى 6 ايدا ءۇپ ەتكەن جەلدىڭ ءوزى ۇلتتىق قورعا قول سوزدىراتىن ارەكەتىمىزگە شەكتەۋ قويايىن دەپ تۇر.

بيۋدجەتتىڭ الداعى جارتىجىل­دىقتاعى كىرىس-شىعىسى قارالىپ, سارالانىپ جاتىر. كەيىنگى بەس جىلداعى تاپشىلىعى 11 ترلن تەڭ­گەدەن اسىپ كەتكەنى وسىعان دەيىن ايتىلدى. بيۋدجەتتى ءتيىمدى باسقارۋ جانە ونىڭ ولشەمدە­رىن نەعۇرلىم دۇرىس بولجاۋ, ينفلياتسياعا توزىمدىلىگىن زەردەلەۋ – ۇكىمەتتىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت. سەبەبى العاش­قى جارتىجىلدىقتا باستالعان تاپ­­شىلىق جىل اياعىنا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن.

«AERC» ەكونوميكانى قول­دانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعى 2024 جىلى مەملە­كەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعى 6,69 ترلن تەڭگە بولاتىنىن ايتىپ وتىر.

«2024 جىلعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك بيۋدجەت شىعىندارى 29,7 ترلن تەڭگەگە تەڭ بولادى دەپ بولجانادى. شىعىندار بويىنشا بولجام ساۋىردەگى شولۋدان ساقتالىپ وتىر» دەلىنگەن ەسەپتە.

مەملەكەت باسشىسى اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا دا بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىن تاراتىپ ايتىپ, قارجى ەڭ قاجەت جوبالارعا, ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە جۇمسالۋى قاجەتتىگىن تاعى دا ەسكەرتتى.

ەكونوميكالىق سيپاتتاعى شەشىمىن تاپپاعان تاعى ءبىر ماسەلە – بيۋدجەتتى ءبولۋ ءتارتىبى, كىرىس پەن شىعىس اراسىنداعى ۇلكەن تەڭگەرىمسىزدىك. ساراپشى ماع­بات سپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى تاپشى­لىققا ينفلياتسيا دا سەبەپ بولىپ وتىر.

«شىعىستاردىڭ ۇلعايۋى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق بيۋدجەتتىك باپتارىنا ءتان: وتكەن جىلدارى جوعارى ينفلياتسيا­نى باستان وتكەرگەندىكتەن, شىعىننىڭ بارلىعى يندەكستەلدى. سونىڭ سالدارىنان بۇل شىعىنداردىڭ ءليميتى ءوسىپ جاتىر. الايدا اكىم­شىلەر بۇل قارا­جاتتىڭ قان­شالىقتى ءتيىمدى پايدالانىلىپ, قانداي ماقساتقا باعىتتالعانىن تالدامايدى. جاڭا بيۋدجەت جوباسىن تالداۋعا كوپ ۋاقىت بولمادى, دەگەنمەن جيناقتالعان دەرەكتەر بولجامعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيۋدجەت كىرىسىندە پروبلەما بار. ۇكىمەت ونى ۇلتتىق قور ارقىلى تولتىرۋدان وزگە شەشىم ۇسىنىپ وتىرعان جوق. ودان بولەك, ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ ماكروەكونوميكالىق بولجامىندا ءبىراز ايىرماشىلىق بار. قارجى مينيسترلىگى كوپ جىل بۇرىن ۇمىت بولعان ماسەلەمەن – قارجى تاپشىلىعى ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. مەملەكەت بيۋدجەتتىك مىندەتتەمەلەردى 572 ملرد تەڭگەگە ورىنداي المادى, ال دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اقشانىڭ نەگىزگى بولىگىن (405 ملرد تەڭگە) الا المادى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى قولمەن رەتتەۋدى, نارىقتىڭ دامۋىن تەجەيتىن اكىمشىلىك جانە بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى جويۋ كەرەك», دەيدى ساراپشى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ۇكىمەت ەندىگى باسى ارتىق شىعىن­داردان ارىلىپ, بيزنەسكە ەركىندىك بەرۋى كەرەك. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تيىم­دىلىگىن باعالاۋ تۋرالى دا پىكىر كوپ. وعان تەك سۋبسيديا ەمەس, جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋ, سونداي-اق كەپىلدىكتەر دە كىرەدى. الايدا مۇنداي باعالاۋدى ءالى ەشكىم جۇرگىزگەن جوق. مەملەكەتتىك قولداۋ الاتىن كومپانيالاردان بۇل قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىن, ونىڭ ىشىندە كىرىس جانە جۇمىسپەن قام­تۋدىڭ ءوسۋىن كورسەتۋدى تالاپ ەتۋ ۇسىنىلدى. بىراق ناتيجەسىنىڭ قانداي ەكەنى ازىرگە بەلگىسىز. بىلەتىنىمىز – ەكونوميكالىق دامۋعا مۇناي دەم بەرىپ وتىر. وزگە كىرىس كوزى كەلەر جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەي باستايدى. قازىرگى بيۋدجەت تاپشىلىعى – ونى جوسپارلاعانداردىڭ قاتەلىگى. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكانى تىم قاتتى وبەكتەپ كەتۋى ونىڭ نارىق جولىمەن وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەك.

«بيزنەس جان-جاققا قانات جايۋعا, ۇلكەيۋگە قورقادى. مەم­لەكەتتىڭ دەمەۋ قارجىسىمەن جۇمىستارىن جالعاستىرۋ ولارعا ءتيىمدى. ءبىز, كەرىسىنشە تۇراقسىز كاسىپورىنداردى ىنتالاندىرامىز. ال ولار مەملەكەتتىك قول­داۋدان اجىراعان كەزدە نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەلە الماي قا­لادى. كاسىپورىن سانىن ارت­تى­رۋعا باعىتتالعان دامۋ باعدار­لامالارىن قايتا قاراۋ قاجەت. از شىعىنمەن جانە تازا تابىس­پەن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان كاسىپورىنداردىڭ كىرىسىن ارتتى­رۋعا, سول ارقىلى سالىق تولەۋگە جاعداي جاساۋ كەرەك», دەيدى.

ايتۋىنشا, كولەڭكەگە كەتىپ قالعان بيزنەس – ۇكىمەت ءۇشىن ۇلكەن سىن. سالىق جەڭىلدىكتەرى دە جاقسى ناتيجە بەردى دەپ ايتا المايمىز. مۇنداي كۇيزەلىس­تەرمەن ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى ەلەمەي قويۋعا بولمايدى.

«ۇلتتىق قوردان شىعىستاردى ۇلعايتۋ كونترتسيكلدىك فيسكالدىق ساياساتقا قايشى. بۇل باعىت مۇناي كىرىسىنە تاۋەلدىلىك ماسەلەسىن قيىنداتادى. ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرتى ەكونوميكالىق وسىمگە جۇمىس ىستەپ وتىرعان جوق. بۇل قارجى الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن تۇتىنۋعا جۇمسالادى. مەملەكەت باسشىسى ناتيجە بەرمەگەن بۇرىنعى باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىن توقتاتۋ كەرەكتىگىن وسىعان دەيىن ەسكەرتتى», دەيدى ماعبات سپانوۆ.

قارجىگەر راسۋل رىسمام­بەتوۆتىڭ اي­تۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلى بيۋد­جەت قاراجاتىن پايدالانۋ تيىم­دى­­لىگى تۋرالى ايتقان بولاتىن. بيىل­ ەلىمىز ءۇشىن سىناق جىلى بول­ماق, ويتكەنى ەكونوميكادا ۇلكەن تەڭ­گەرىمسىزدىك ساقتالىپ وتىر. ەكونومي­كا­لىق ءوسىمدى 6%-عا جەت­كىزۋ قيىن بولادى. 4%-دىق مەجەنى باعىندىرساق تا جامان ەمەس.

«ايماقتارداعى اكىمدەر ەكونوميكانى دامىتىپ, بيزنەسكە جاعداي جاساپ, جۇمىس ورىندارىن كوبەيتىپ, سالىق جيناۋدىڭ ورنىنا استانادان قارجى سۇراي سالعاندى قولاي كورەدى. سەبەبى ۇكىمەت 2023 جىلى جۇزدەگەن ميل­ليارد تەڭگەنى قۇرايتىن ققس قايتارۋدى توقتاتتى جانە كەيبىر كومپانيالاردان 2024 جىلعا قالدىرىپ وتىرعان تابىس سالىعىن «الدىن الا» جيناپ الدى. 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا سالىق جيناۋدىڭ تومەندەپ كەتكەنىنە وسى فاكتور دا اسەر ەتتى. باسقاشا ايتقاندا, ۇكىمەتتىڭ وتكەن جىلعى سالىق سالاسىنداعى «نوۋ-حوۋلارى» وسى جىلدىڭ  بيۋدجەت كىرىسىنىڭ تاپشىلىعىنا اكەلدى. بيىل جىل اياعىنا دەيىن الدىن الا الىپ قويعان قارجىنىڭ ورنىن قالاي تولتىرامىز دەگەن ماسەلە ۇكىمەتتى مازالاپ وتىر», دەيدى ساراپشى.

بيۋدجەت كىرىسىنىڭ تاپشىلىعى ۇكى­مەتكە جىل سوڭىنا دەيىن كىرىس جاع­دايىن تۇزەتۋدى مىندەت­تەيدى. جالپى, قازى­نامىزدى ۇلتتىق قورعا قول سوزباي قا­لاي­ تولتىرامىز دەگەن ماسەلە ال­داعى ەكى-ءۇش جىلدا ترەندتەن تۇس­پەيتىنىن سەزىپ وتىر­مىز. ۇلت­تىق كومپانيالاردىڭ, اسى­رەسە «سامۇرىق-قازىنا» قورىن­داعى تەن­دەرلەردى بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىنە كوشىرىپ, مەملەكەتتىك سا­تىپ الۋ زاڭىنىڭ قولدانىلۋ اياسىنا اۋىس­تىرۋ قاجەتتىگىن ساراپشىلار ءجيى ايتا­دى. راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ سوزىنشە, ۇكى­مەتتىڭ بۇل باعىتا­عى شەشىمدەرىندە وڭ وز­گەرىس­تەر بار. ۇكىمەت بانكتەرگە سالىناتىن كورپوراتيۆتى تابىس سا­لىعىن 25 پايىز­عا دەيىن كوتە­رۋ­دى قۇپ كورىپ وتىر. 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ وندىرىلگەن ۋراندى ءوندىرۋ سالىعى 6 پا­يىز­دان 9 پايىزعا دەيىن وسەدى. ال 2026 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ۋرانعا سا­رالانعان مولشەرلەمەلەر جىل­دىق ءون­دى­رىس كولەمىنە جانە ۋراننىڭ ورتاشا الىن­عان باعاسى­نا بايلانىستى ەنگى­زى­لەدى. دەمەك بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ءار­تا­راپ­تاندىرىپ, شىعىسىن ازايتاتىن جو­بالار ەندى قولعا الىنا باستادى دەۋگە بولادى.

الماتى