ەل تاريحىنىڭ ەڭسەلى كەزەڭى

كاسىبي تاريح عىلىمىن جۇيەلى زەرتتەۋ, دالەلدەمەلەردى مۇ­قيات تەكسەرۋ جانە جوعارى ءتارتىپتى پايىمداۋ ارقىلى وتكەنگە جاقىندايمىز. كەيبىر جاعدايدا ءبىر قۇبىلىستىڭ ءمانىن بىرنەشە تەوريا شەڭبەرىندە تۇسىندىرۋگە تۋرا كەلەدى. مىسالى, كسرو-نىڭ ىدىراۋىنا قاتىستى كوپتەگەن باسەكەلەس گيپوتەزا بار. ءار گيپوتەزا ءوز ءتاسىلى شەڭبەرىندە اقيقاتتى باياندايدى. وسى سەبەپتى قازاقستاننىڭ, قازاقتىڭ وتكەنىندەگى ءاربىر تاريحي ءساتتى زەردەلەۋمەن شەكتەلمەي, ونى ءارتۇرلى ءادىستىڭ, پاراللەل تەوريانىڭ كومەگىمەن بايانداۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. مۇنداي كوزقاراس زەرتتەۋ نىسانى تۋرالى كەڭ ماعلۇمات توپتاستىرۋعا كومەكتەسەدى. وسىنداي باعىتتاعى جۇمىستارعا شەتەلدە تۇراتىن ءارى الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان وتاندىق عالىمداردى دا تارتۋ باسىمدىققا يە. وسىلايشا, كوزقاراس الۋاندىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءبىر كەزەڭدى زەرتتەۋ بويىنشا بىرنەشە ورتالىقتىڭ, عىلىمي مەكتەپتىڭ جۇمىس ىستەۋى ماڭىزدى. بۇل وسى ورتالىقتار نەمەسە مەكتەپتەر اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتىپ, پىكىرتالاستى كۇشەيتەدى. بۇگىنگى كۇنى تاريحشىلاردىڭ عانا ەمەس, جالپى, باسقا كوپتەگەن عىلىم سالاسىندا وزىندىك مەكتەپ قالىپتاستىرۋ ءداستۇرىن دامىتۋ زامان تالابىنا اينالىپ وتىر.

كەز كەلگەن عىلىم سياقتى تاريح ءپانى دە ءارى قاراي دامىپ, جان-جاقتى زەرتتەۋلەردىڭ ارتا بەرەتىندىگى انىق. ول زەرتتەۋلەردىڭ ساندىق قانا ەمەس, ساپالىق تۇرعىدان ارتۋى ءۇشىن قول جەتكەن جەتىستىكتەرگە توقمەيىلسىمەي, كەتكەن كەمشىلىكتەر مەن كەلەشەك باسىمدىقتاردى انىقتاۋ تۇرعىسىنان تاريحتى زەرتتەۋشى سۋبەكتىلەردىڭ ءوز ءىسىن سىني رەفلەكسيا­مەن وي تارازىسىنان وتكىزگەن دۇرىس. قازىرگى بەلەس­تە كاسىبي تاريحشىلاردىڭ الدىندا ءتورت ىرگەلى مىندەت تۇر: ءبىرىنشى – تاريحتى جاھاندىق دەڭگەيدە قاراس­تىرا وتىرىپ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ, الەمدىك عىلىمي كەڭىستىكتىڭ بولىگى رەتىندە تۇجىرىمداۋ; ەكىنشى – عىلىمي-راتسيونالدى ويلاۋ ارقىلى تاريحتى وبەكتيۆتى كونسترۋكتسيالاۋ; ءۇشىنشى – تاريحي زەرتتەۋلەردى ينتەنسيۆتى باعىتقا بۇرۋ نەگىزىندە وتكەنىمىز تۋرالى ءبىلىمدى تەرەڭدەتۋ; ءتورتىنشى – تاريح ءپانىن وقىتۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ازىرلەۋ مەن تاريحشى مامانداردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن جەتىلدىرۋ.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى تاريح عىلىمىندا شەشىلمەي كەلە جاتقان ەڭ اۋقىمدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – وتكەن تاريحي وقيعالاردى سول زامانعى تەكتونيكالىق ۇدەرىستەر شەڭبەرىندە باعالاۋ, جاھاندىق وزگەرىستەر تولقىنى اياسىندا زەرتتەۋ. مىسالى, ءحىح عاسىرداعى اباي, ىبىراي سياقتى الەم جاڭالىقتارىنان حاباردار تۇلعالاردىڭ قىزمەتى, ىشكى تارتىس­تار مەن سىرتقى كۇشتەر ارەكەتى سالدارىنان دامۋدىڭ كوشىنەن كەيىن قالىپ قويعان قوعامىن وزگەرتۋگە ماقساتتى تۇردە باعىتتالدى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ دە مەملەكەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى سان سالالى قىزمەتتەرى جا­ھاندىق وزگەرىستەرمەن استاسادى, تۇجىرىمداپ ايتقاندا, الەمنىڭ سىن تەگەۋرىنىنە جاۋاپ بەرۋگە قابىلەتتى بولدى. قازاقستان تاريحىنداعى قۇبىلىستاردى حالىقارالىق عىلىمدا ورنىققان تەوريالار شەڭبەرىندە قاراستىرۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان فاكتورلاردىڭ باسىندا ءبىر عاسىرعا جۋىق عىلىمنىڭ وقشاۋ دامۋى تۇرسا كەرەك. كەڭەستىك جۇيەدە باسقا عىلىمدار سياقتى تاريح عىلىمى دا جاھاندىق تەندەنتسيالاردان وقشاۋلانىپ, ودان تىسقارى بولەك دامىدى. سونىڭ سالدارىنان الەمدىك پاراديگمادا ورنىققان تەوريالار مەن ءادىسناما, حالىقارالىق اكادەميالىق قوعامداستىق ىشىندەگى ديسكۋسسيالاردان تىس اۆتونومدى وزىندىك عىلىمي ورتالىق قالىپتاستى. ۇزاق جىلدار بويى ءۇزىلىپ قالعان سول كوممۋنيكاتسيا ىقپالى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. عىلىمدا باسىم قولدانىلاتىن اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن, حالىقارالىق اكادەميالىق ستاندارتتاردان حاباردار تاريحشىلاردىڭ قالىپتاسۋى ۇزاق ۋاقىت جۇرەتىن ۇدەرىس. وسى كونتەكستتە «500 عالىم» باعدارلاماسى زەرتتەۋشىلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە تاريحشىلاردىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن قارىم-قاتىناسىنا سەرپىن بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

وزگەرمەلى ۋاقىت پەن كەڭىستىك تالابى جاڭا تەوريالىق كوزقاراستاردى دا قالىپتاستىردى. ۇنەمى عىلىمي ءبىلىم جاڭارىپ, تەوريالىق ديسكۋرستار تولاسسىز جالعاسىپ وتىر. مودەرندىك كەزەڭگە ءتان قاتىناسىمىزدى باعامداساق, ەلدىك تاريحتى زەرتتەۋدە شارتتى كەڭىستىكتەن شىعىپ, مەگاتاريحقا ۇمتىلۋ ماڭىزى ارتپاق. كەيىنگى ءۇش ونجىلدىقتا تاريحي ويدىڭ نەگىزگى اعىمدارىنىڭ ىشىندە الەمدىك, ترانسۇلتتىق, جاھاندىق سيپاتتار ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, جەرگىلىكتى, ايماقتىق جانە ۇلتتىق تاريحتاعى قۇبىلىستاردىڭ جاھاندىق اسپەكتىلەرىن جانە ولاردىڭ تاريحتىڭ جاھاندىق اعىمدارىنا كەرى بايلانىسىن باقىلايتىن «گلوكالدى» ءتاسىل كەڭىنەن تاراپ كەلەدى. وسى ەكى ءتاسىلدى پايدالانىپ, ءبىر جاقتان, ۇلتتىق تاريحىمىزعا جاھاندىق ترەندتەر شەڭبەرىندە قاراۋ, ەكىنشى جاقتان, جەرگىلىكتى ۇدەرىستىڭ سىرتقى دۇنيەگە ىقپالىن تانىتۋ قاجەت. ۇلتتىق تاريحقا جاھاندىق ترەندتەر اياسىندا قاراۋعا قابىلەتتى تاريح مەملەكەتتىك مۇددەگە سۇبەلى ۇلەس قوسادى. شەتەلدىك تاجىريبەدە بىرقاتار ەل وسى باعىتتاعى ۇزدىك جوبالارىنا سۇيەنىپ جىلجىپ كەلەدى. ماسەلەن, كورەيا رەسپۋبليكاسىندا 2010 جىلى «كورەيا تاريحىن تانىمال ەتۋ» جانە «تاريح بويىنشا ءبىلىم بەرۋدى كۇشەيتۋ» ماقساتىمەن ۇلتتىق تاريحتى جيناقتاۋ كوميتەتى ۆەب-سايت جاساپ, جىل سايىن ءارتۇرلى مازمۇندى دامىتىپ, تولىقتىرىپ وتىر. وسى ورايدا 2011 جىلى جاڭا كورەيا تاريحىنىڭ 52 تومى دايىندالدى, 2016 جىلى كورەي مادەني تاريحىنىڭ 40 تومدىعى وڭدەلدى. قازىردە 2034 جىلعا دەيىن يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك جادىنا ەنگىزۋ ءۇشىن چوسون (كور. 조선) تاريحىنا قاتىستى ارحيۆتىك قۇجاتتارىنان 70-تومدى دايىنداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە يۋنەسكو-نىڭ «الەم جادىسى» تىزىمىنە چوسون اۋلەتىنىڭ جىلناماسى رەتىندە تىركەلگەن دجوزەون ۆاندجو سيللوك اۋلەتىنىڭ بۇكىل كەزەڭىندەگى 471 جىلدان استام (1392-1863) تاريحىن قۇجاتتايتىن 1707 تومدى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ ناتيجەسىندە ونلاين رەجىمدە بارلىق تۇتىنۋشىعا قولجەتىمدى بولماق.

ەل تاريحى ءۇشىن وزەكتى پروبلەمانىڭ ءبىرى – تاريحي وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى ءوز زامانىنداعى شارتتار كونتەكستىندە جانە سالدارلارىنىڭ كەيىنگى دامۋ شارتتارىنا اسەرى تۋرالى بۇگىنگى بىلىممەن وبەكتيۆتى باعالاۋ. ياعني تاريحتى وبەكتيۆتى كونسترۋكتسيالاۋ. كەڭەستىك كەزەڭدە زەرتتەۋگە «شەكتەۋ» قويىلعان تاريح بەتتەرىن ساپالى تالداۋ ءالى كۇنگە دەيىن جاسالىپ بىتپەدى. تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرىنە ودان كەيىنگى جىلدارداعى وقيعالاردى بىرجاقتى ينتەرپرەتاتسيا­لاۋ قوسىلدى. ۇلتتىڭ وتكەنى, اسىرەسە بۇگىنگى تاريح تۋرالى سالقىنقاندى جانە بەيتاراپ باعا بەرۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان ەكى ۇلكەن فاكتوردى ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى. ءبىرىنشى فاكتور, تاريح عىلىمى ساياساتتىڭ ىقپالىندا قالىپ قويدى. تاريحي وقيعالارعا ساياسي جۇيەدەگى كوزقاراستىڭ شابلونىندا ينتەرپرەتاتسيا بەرۋ ءداستۇرى شىنايىلىق­قا اۋىر سوققى بولدى. ەكىنشىدەن, كاسىبي تاريحشىلاردىڭ ازدىعى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى بۇرىن جابىق نەمەسە نازار اۋدارىلماي كەلگەن تاقىرىپتاردىڭ وزەكتىلىگى ايقىندالىپ, وبەكتيۆتى تۇرعىدان زامان تالابىنا ساي زەرتتەلە باستادى. الايدا وسى كەزەڭدە تاريح عىلىمى دا وزگە عىلىم سالالارى سەكىلدى بىرقاتار قيىنشىلىق پەن كەدەرگىگە تاپ بولدى. ماسەلەن, عىلىمعا قولداۋدىڭ تومەندەۋىنەن بىلىكتى كادر­لار مەن عىلىمي الەۋەتى بار جاستاردىڭ باسقا سالاعا كەتۋ تەندەنتسياسى كۇشەيىپ, سونىڭ سالدارىنان بوس قالعان كەڭىستىكتى «اۋەسقوي» تاريحشىلار تولتىردى.

تاريح عىلىمىنىڭ ءونىمىن, دەرەك كوزدەرىن ءبىلىم تۇرعىسىنان تۇتىنۋ – ورتاق بىرەگەيلىك پەن بىرتۇتاستىقتىڭ قاينار كوزى. ءبىلىم بەرۋدىڭ زاماناۋي فيلوسوفياسى وقۋشىلاردىڭ العان بىلىمدەرىن ومىردە قولدانۋىنا, ياعني فۋنكتسيونالدى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. وقۋشىلار وقىعانىن ءتۇيىپ قانا قويماي, ونى توقىپ, ءارى قاراي ءوزىنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن تاجىريبەدە قولدانۋى ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان جاستاردىڭ ازاماتتىق كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, وتانىن سۇيۋىنە, مەملەكەتشىلدىك سانانى, ەلىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن قىزمەت ەتۋىنە قاجەتتى سانانى قالىپتاستىراتىن بىردەن-ءبىر ءپان ول – تاريح. تاريح ءپانى وتكەنگە قۇرمەت سەزىمىن ورنىقتىرۋعا جول سالۋمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى ءتۇسىنىپ, قابىلداۋعا كومەكتەسەدى. وسى تۇرعىدان مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن تاريح ءپانى باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋ – زامان تالابى.

بولاشاق تاريحشىلاردى دايارلاۋ ىسىندە ماماندانۋ ماسەلەسىنە ءمان بەرۋ قاجەت. عىلىمي الەۋەتى بار تاريحشى­لار­دى العاشقى كۋرستان-اق عىلىمي جۇ­مىسپەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساپ, 3-4 كۋرستا ءبىر باعىتقا مامانداندىرىپ, سول سالا بويىنشا ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋىنە كوڭىل ءبولۋ ماڭىزدى. سول كەزدە ماگيس­تراتۋرادا ماماندانعان سالاسىن جالعاپ, ماگيسترلىك جۇمىس جازاتىن تاقىرىبىنا تەرەڭنەن ناتيجەلى كەلەدى. قوعام تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ الەۋمەتتانۋ, ەكونوميكا ءپانى سياقتى زەرتتەيتىن ماسەلەسى تۋرالى بازالىق ءبىلىمىن قامتاماسىز ەتۋ وزەكتى. بۇل پانارالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ مەن زەرتتەۋلەر كوللابوراتسيا­سى ءۇشىن دە ماڭىزعا يە. كاسىبي تاريحشىلاردى دايارلاۋداعى ەڭ وتكىر ماسەلە – ولاردىڭ ارحايكالىق ءتىل مەن گرامماتيكانى, ەسكىشە جازۋ مەن لەكسيكانى ءبىلۋ ماسەلەسى. ماسەلەن, اراب, شاعاتاي, پارسى جانە وزگە دە تىلدەردى مەڭگەرگەن ءارى قولجازبا وقۋعا قابىلەتتى تاريحشى مامانداردى ازىرلەۋ بىزدە كەشەۋىلدەپ تۇر. ءتىپتى 1920-1930 جىلدارى توتە جازۋمەن جازىلعان دەرەكتەر ەلىمىزدىڭ بارلىق ارحيۆىندە تولىپ تۇر. ەندەشە, ولاردىڭ ءبارىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ قيىن. سەبەبى توتە جازۋدى وقيتىن ماماندار ساۋساقپەن سانارلىقتاي. ودان كەيىن حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى قازاق زيالىلارىنىڭ تىلىندە اراب, پارسى سوزدەرى ءورىپ جۇرەدى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋ, ينتەرپرەتاتسيالاۋ ءۇشىن اراب, پارسى, تۇرىك تىلدەرىن مەڭگەرۋ قاجەت. ابايدىڭ قاراسوزدە­رىن تۇپنۇسقادا وقىپ, تۇسىنە المايتىن تاريحشىلار كوپ. وسى باعىتتا تاريح ماماندىعىنا كادر دايارلاۋدا ارنايى ماقساتتى تىلدەردى قوسىپ ۇيرەتۋ جانە اسا سيرەك قولجازبالاردىڭ تۇپنۇسقالارىن وقىپ-تانۋ, ءبىلۋ جولدارىن ورنىقتىرۋعا سۇرانىستى ارتتىرۋ كەرەك. سوندىقتان تاريحشى ستۋدەنتتەر اراسىندا تۇركيامەن, يرانمەن, اراب ەلدەرىمەن اكادەميا­لىق ۇتقىرلىق مۇمكىندىگىن كۇشەيتۋ قاجەت دەپ سانايمىز. وسى رەتتە تاريح باعىتىندا «بولاشاق» حالىقارالىق باع­دارلاماسىمەن مامانداردىڭ كاسى­بي دەڭگەيىن تەرەڭدەتۋگە ماڭىزدى قا­دام­دار جاسالدى. باعدارلاما اشىل­عان­نان باس­تاپ بۇگىنگە دەيىن تاريح ما­مان­دىعىنىڭ تۇلەكتەرى – 48 ادام, ونىڭ ىشىندە دوكتورانت­تار – 1, اسپيرانتتار – 1, ماگيسترلەر – 1. سوڭعى ۇشەۋى دە رەسەي فەدەراتسياسىندا وقىعان. ال تاعىلىمدامادان 45 ادام وتسە, ونىڭ 15-ءى – رەسەيدە, اقش-تا – 9, تۇركيادا – 10, ۇلى­بري­تانيادا – 7, يتا­ليادا – 1, ليتۆادا – 1, نيدەرلاندتا – 1, پولشادا 1 ادام بىلىكتىلىگىن ارتتىردى.

دەگەنمەن «بولاشاق» باعدارلاماسى­مەن وقۋعا رۇقسات ەتىلەتىن جوعارى وقۋ ورىن­دارى ءتىزىمىن قالىپتاستىرعاندا الەم­­دىك رەيتينگتى عانا ەمەس, مامان­دىق­تىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن ەسكەرگەن ءجون. وسى رەتتە تاريحشىلاردى يران, مىسىر, تۇركيا, وزبەكستان ەلدەرىنە جىبەرگەن ابزال. 

قورىتىندىلاي كەلە, قازاقستان تاري­حىن وقيعالار حرونولوگياسى مەن فاك­تىلەردىڭ جيىنتىعى رەتىندە كورسەتۋدەن جانە جەكە تۇلعالاردىڭ سۋبەكتيۆتى كوز­قاراستىڭ تىقپالاۋىنان ارىلتىپ, ءاربىر وتكەن قۇبىلىستى شىنايى زەردەلەپ, تالداپ, ادەكۆاتتى باعالاۋ جولى­مەن بو­لاشاق ءۇشىن كەيس رەتىندە قابىل­داي­تىن پراگماتيكالىق كوزقاراسقا با­سىم­دىق بەرگەن ءجون. بۇل تۋرالى مەم­لەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتىرىسىندا: «وتكەن زاماندى ورىنسىز قازبالاۋ جاقسىلىق اكەلمەيدى, ونىڭ پايداسىنان گورى زيانى كوپ. وتكەن ءىس ءوتتى, ەندى ونى ەشكىم وزگەرتە المايدى», دەگەن ەدى. وسى ورايدا ەل تاريحىن ۇلتتىق سانا دەڭگەيىنە كوتەرۋ اسا ماڭىزدى. وتكەننەن جاقسى جەتىستىكتەردى ۇيرەنىپ, كەلەسى ۇرپاققا تاريحي مۇرانى تۇتاس اماناتتاۋ – بۇگىنگى عىلىمنىڭ نەگىزگى مىندەتى.

نۇربەك پۇسىرمانوۆ,

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, PhD