جەمقورلىقتى جەڭۋگە ءتيىسپىز

ادىلەتتى مەملەكەت ورناتۋ ءۇشىن ەڭ ال­دىمەن ەسكى قازاق­ستاندا ەلىمىزدىڭ قاي سالاسىندا بولسىن بەلەڭ العان سىباي­لاس جەمقورلىقتى جويۋ قاجەتتىگى داۋ­سىز. وسى قوعامدىق ىندەتپەن كۇرەسكە جۇرتشىلىقتى جۇ­مىلدىرۋ ماقساتىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل اگەنتتىگى وتكەن جىلى «سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى ۆو­لونتەرلىك» جوباسىنا باستا­ماشىلىق جاساعان ەدى. ان­تيكوردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, اتالعان جوبا اياسىندا بۇگىندە 2,6 مىڭنان استام ۆولونتەر بيۋدجەت قاراجاتىن جۇمساۋ تيىمدىلىگىنە جانە وڭىرلەردىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىنە مونيتورينگ جۇر­گىزىپ, جەمقورلىققا قارسى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ ءجۇر. ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرى با­رىسىندا 3 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجىنىڭ ارتىق جۇمسالۋىنا جول بەرىلمەگەن.

مىسالى, ۆولونتەرلەردىڭ قى­راعىلىعى ارقىلى ماڭ­عىستاۋ وبلىسىنىڭ ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنا قاراستى «كاسپي جىلۋ, سۋ ارناسى» مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنىنىڭ بيۋدجەتىنە 200 ملن تەڭگەگە جۋىق قاراجات قايتارىلعان. سەبەبى اتالعان كاسىپورىن بىلتىر نارىقتىق قۇنى 45-50 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن ءۇش تىزبەكتى ستانسا ساتىپ الۋعا 247,7 ملن تەڭگە ءبولۋدى جوسپارلاعان ەكەن. ۆولونتەرلەر ارالاسقان سوڭ ونىڭ قۇنى 49,6 ملن تەڭگەگە دەيىن تومەندەتىلگەن. اقمولا وبلىسىنىڭ ۆولونتەرلەرى ءبىرجان سال اۋدانىنىڭ بۇلاندى اۋىلىندا سالىنىپ جاتقان مەكتەپ قۇرىلىسىنا جۇرگىزگەن مونيتورينگ ناتيجەسىندە جاڭا عيماراتتىڭ بايلانىس­تى­رۋ­­­شى توراپتارىنىڭ بۇزىل­عانى, شاتىرىنىڭ اعاش كونس­ترۋكتسيالارى وتقا ءتوزىمدى ەتىپ وڭدەلمەگەنى جانە بەكى­تىلگەن جۇمىس كەستەسىنەن ارتتا قالۋشىلىق انىقتالعان. وسىعان وراي مەردىگەر ۇيىمعا جول بەرىلگەن كەمشىلىكتەردى جويۋ تۋرالى نۇسقاما بەرىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حاتتاما جاساعان. الماتى وبلىسىندا «جاسىل ەل» باع­دار­­لاماسىنا قاتىسقان 1 200 ستۋدەنتكە جالاقى ۋاقتىلى تو­لەنبەگەن. ۆولونتەرلەر دابىل قاققاننان كەيىن ولار ءۇشىن بيۋدجەتتەن 133,9 ملن تەڭگە بولىنگەن. شىمكەنت قالاسىندا ۆولونتەرلەر مونيتورينگتىك توپتىڭ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە زاڭ­سىز بارۋىن توقتاتۋعا ۇيىت­قى بولعان. ناقتى ايتساق, مە­گاپوليستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ جەكە مەديتسينالىق ۇيىمدارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ تۋرالى بۇي­رىعىنىڭ كۇشى جويىلعان. پاۆلودار وبلىسىندا ۆولونتەرلەر كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالۋ كەزىندە قۇرىلىس نورمالارىنىڭ بۇزىلعانىن اشكەرەلەگەن. مۇندا مەردىگەر ۇيىمنىڭ جاسىل جەلەك پەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولىن الىپ تاستاۋدى جوسپارلاعان ەسكيزدىك جوباسى مەملەكەتتىك نورماتيۆتەر مەن سانيتارلىق ەرەجەلەرگە سايكەس ەمەس بولىپ شىققان.

مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى­نىڭ قوعامدا سىبايلاس جەم­قورلىققا توزبەۋشىلىك احۋالىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان جۇ­مىستارى وڭ ناتيجە بەرىپ وتىر. بىلتىر «امانات» زەرتتەۋ قىزمەتتەرى ورتالىعى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن 10 مىڭ رەسپوندەنتتى قاتىستىرعان الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەسى سى­بايلاس جەمقورلىقپەن كۇ­رەس­كە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا مۇددەلى ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 2022 جىلعى 64,9 پايىزدان 66 پايىزعا دەيىن ارتقانىن كورسەتكەن. تۇ­ر­عىنداردىڭ 76,7 پايىزى, بيز­نەس وكىلدەرىنىڭ 74,8 پايىزى, ستۋدەنت جاستاردىڭ 57,64 پايى­زى سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءتيىستى ورگاندارعا حابارلاۋعا دايىن ەكەنىن بىلدىرگەن. رەس­پوندەنتتەردىڭ پىكىرىنە قارا­عاندا, كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردا, مەديتسينالىق مەكەمەلەردە, جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگانداردا جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا سىبايلاس جەمقورلىق تەرەڭ تامىر جايعان. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – مەملەكەتتىك مەكەمەلەر قىز­مەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىنىڭ تومەندىگى, شەنەۋنىكتەردى با­قى­لاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ازا­ماتتىق قوعامنىڭ دامىماۋى جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى.

الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتي­جەسىندە ازاماتتاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى انتيكوردىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرىنە (60 پايىز) جانە «e-Otinish» پلاتفورماسى (44 پايىز) مەن 1424 Call-ورتالىعىنا (39 پايىز) ءجيى حابارلايتىنى ءمالىم بولدى. بىلتىر جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلار جايلى دەر كەزىندە حابار بەرگەنى ءۇشىن 73 ادام جالپى سوماسى 22,4 ملن تەڭگە سىياقى العان.

ەلىمىزدىڭ ازاماتتاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستەگى بەلسەندىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ازىرلەنىپ, ۇزاق تا كەڭىنەن تالقىلانعاننان كەيىن بىلتىر العاش رەت قابىلدانعان «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ قوسىمشا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. وسى زاڭعا سايكەس جەكەلەگەن ازاماتتار مەن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار سانى بەس ادامنان اسپايتىن قوعامدىق باقىلاۋ توبىن قۇرا الادى. بۇل ەل ىشىندەگى بەلسەندى ازاماتتاردىڭ ادىلدىك جولىندا بىرلەسە قيمىلداۋىنا قولايلى. سونىمەن قاتار اتال­عان زاڭدا ءبىر ەسكەرەرلىك شەكتەۋ بارىن دا ايتقان ءجون. ناق­تى ايتساق, ون سەگىز جاسقا تول­ماعان جاسوسپىرىمدەر, الىن­باعان سوتتىلىعى بار جانە سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق, ەكسترەميستىك جəنە تەرروريستىك قىلمىس جاساعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلعان ادامدار, سونداي-اق ءدىني بىرلەستىكتەر مەن شە­تەلدىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس ىستەي­تىن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم­دار قوعامدىق باقىلاۋعا قاتىستىرىلمايدى.

قوعامدىق باقىلاۋعا قاتى­سۋشىلار اتقارۋشى مەملە­كەتتىك بيلىك جəنە جەرگىلىكتى مەم­لەكەتتىك باسقارۋ ورگان­دارى­نىڭ, مەملەكەتتىك مەكەمە­لەر­دىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور كاسىپورىندارىنىڭ, دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ, قىزمەتى قوعامدىق مۇددەلەرمەن بايلانىستى ورتالىق جəنە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ فۋنكتسيا­لارىن ورىنداۋشىلار بولىپ سانالاتىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ جاسايدى. وسى ورايدا پارلامەنت دەپۋتاتتارى ۇكىمەت ۇسىنعان قوعامدىق باقىلاۋ وبەكتىلەرىنىڭ تىزبەسىن كەڭەيتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلىپ وتىرسا دا بۇرىن بەيىندى مينيسترلىكتەرگە باعىندىرىلماي, باقىلاۋدان تىس قالدىرىلعان اۆتونومدى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى – نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, سونداي-اق «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ جۇ­مىسىنا قوعامدىق باقىلاۋ ورناتۋ تۋرالى نورمالار ەنگىزگەنى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى. ال رەجىمدىك وبەكتىلەر ساناتىنا جاتقىزىلعان مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدار قىزمەتىنە قوعامدىق باقىلاۋ جاسالمايدى. دەگەنمەن «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» جانە «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارناۋ­لى مەملەكەتتىك ورگاندارى تۋرالى» زاڭدارعا تولىقتىرۋ ەنگى­زىلىپ, اتا-انالاردىڭ اسكەري بو­لىمدەر مەن وقۋ ورىندارىنا بارىپ, بالالارىنىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىمەن تانىسۋىنا جول اشىلدى. مۇنىڭ ءوزى اسكەر­دە ءالى تىيىلماي تۇرعان ءارى شىن سىرى اشىلا بەرمەيتىن سۋيتسيد وقيعالارىنىڭ الدىن الۋعا ىقپالىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

بيىلعى ءساۋىر ايىندا كۇشىنە ەنگەن قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى زاڭناما ەلىمىزدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرىپ, ازاماتتاردىڭ قوعامدىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى انىق.

مىنە, وسىنداي جۇيەلى شارا­لاردىڭ ناتيجەسىندە قازاق­ستان 2023 جىلدىڭ قورى­تىندىسى بو­يىن­شا Transparency International سىبايلاس جەمقورلىقتى ءتۇيسىنۋ يندەكسىندە 39 بالل الىپ, 180 ەلدىڭ اراسىندا 93-ورىنعا كوتە­رىلدى. بۇل كورسەتكىش – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ۇزدىك ناتيجە.