پايىمداپ قاراساق, قولىندا ەشقانداي بيلىگى جوق, ماڭداي تەرىن توگىپ جۇمىس ىستەپ, ناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن قاراپايىم ادامداردىڭ كوپشىلىگىن جۇرتشىلىق «ادال ازامات» دەپ قۇرمەتتەيدى. ارينە قاراپايىم ادامداردىڭ ىشىندە دە بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاۋعا بەيىم تۇراتىن, ارام جولمەن پايدا تابۋدى ارسىنبايتىن پىسىقايلار نەكەن-ساياق بولسا دا, كەزدەسىپ قالادى. ال بۇگىندە ۇلكەندى-كىشىلى ەڭبەك ۇجىمدارىن باسقارىپ جۇرگەن باسشىلاردىڭ اراسىندا قاراماعىنداعى ادامدار مەن بىلايعى جۇرت «ادال ازامات» دەپ قۇرمەت تۇتاتىن تۇلعالار سيرەك. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قۇلدىراپ, كوپتەگەن اۋىلدىڭ توز-توزى شىعىپ, تۇرعىندارى جايلى تۇرمىس ىزدەپ باسقا جاققا ۇدەرە كوشكەندىگىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – سول كەزدەگى كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلار باسشىلارىنىڭ كوبى حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاماي, قارا باستارىنىڭ قامىن كۇيتتەپ, قۇلقىندارىنىڭ ق ۇلى بولىپ كەتكەندىگى.
ايتپەسە اۋىل شارۋاشىلىعىن جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە مەملەكەت تاراپىنان ولارعا مول مۇمكىندىك ۇسىنىلعان. بۇرىنعى كەڭشارلار ۇجىمدىق كاسىپورىندار بولىپ قايتا ۇيىمداستىرىلىپ, ولاردىڭ باسشىلارىنا شارۋاشىلىقتىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن م ۇلىكتىك پايدىڭ 10 پايىزى بەرىلدى. بۇعان قوسا, ولاردىڭ باسقارۋىنا 5 جىلعا تاعى سونشالىقتى ۇلەس سەنىپ تاپسىرىلدى. ەگەر وڭ ناتيجەگە جەتكەن جاعدايدا بۇل ۇلەس ولاردىڭ مەنشىگىنە وتەتىن بولدى. وسى تاريحي مۇمكىندىكتى كەشەگى كەڭشارلاردىڭ «قىزىل ديرەكتورلارى» قالاي پايدالاندى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ قازىرگى جاعدايىنا زەر سالۋ جەتكىلىكتى. باق-بەرەكە قونىپ, كوركەيگەن اۋىل از, كەرىسىنشە, قۇتى قاشىپ, ازىپ-توزعان اۋىل كوپ. نەگە بۇلاي بولدى؟
وبلىستىق «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ باسشىسى بولعان كەزىمدە ماعان بۇرىنعى شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ دوس-جاراندارى كەلىپ, ولاردىڭ مەرەيتويلارىنىڭ قۇرمەتىنە ماداقتاما ماقالا جازۋ جونىندە ءوتىنىش ءبىلدىرىپ جاتاتىن. سوندايدا مەن: «ول كىسى قىزىلجار اۋدانىنداعى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى گەننادي زەنچەنكو, نەمەسە عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداندىعى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سەرىك مالاەۆ سياقتى ءوز كەڭشارىن ساقتاي الدى ما؟», دەگەن قارسى ساۋال قوياتىنمىن. الايدا سول ساۋالىما بىردە-ءبىر رەت وڭ جاۋاپ ەستىمەپپىن. ويتكەنى ونداي «قىزىل ديرەكتورلاردىڭ» كوپشىلىگى ەلىمىز نارىقتىق قاتىناستارعا كوشە باستاعان كەزدە وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان شارۋاشىلىقتاردى دۇرىس باسقارا الماي, بانكروتقا ۇشىراتىپ تىنعان. ەسەسىنە جاقىن ماڭداعى قالالاردان كەڭ سارايداي ۇيلەر ساتىپ الىپ, شارۋاشىلىق باسقارعان جىلدارى جيناعان دۇنيە-م ۇلىكتەرىن جۇرت كوزىنەن جاسىرىپ, قاراڭعى ءتۇن ىشىندە بىرنەشە «كاماز»-عا تيەپ الىپ, وزدەرىنە تالاي جىل قۇتتى قونىس بولعان اۋىلدارىنان تاباندارىن جالتىراتقان. كەيبىرەۋى ىلە كاسىپكەر بولىپ شىعا كەلگەن. الايدا وندايلاردىڭ بيزنەسمەن بولىپ جارىتقانى دا شامالى. وزدەرى سىن ساعاتتا تاعدىر تالكەگىنە تاستاپ كەتكەن اۋىلداستارىنىڭ كوز جاسىنا قالعان ارسىز جانداردىڭ باستاعان ءىسى قايدان وڭعا باسسىن؟! ال جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق «ادال ازاماتتار» دەپ ارداق تۇتاتىن گەننادي زەنچەنكو مەن سەرىك مالاەۆ سياقتى باسشىلار ەشكىمنەن ماقتاۋ-ماداقتاۋ سۇراماسا دا, ولاردى شىنايى داڭقتىڭ ءوزى ىزدەپ تاپتى.
1997 جىلى «زەنچەنكو جانە ك» كوممانديتتىك سەرىكتەستىگىندە بولعانىمىز ءالى ەسىمدە. ءوزى باسقاراتىن شارۋاشىلىقتىڭ وندىرىستىك بولىمشەلەرىن ارالاتىپ تانىستىرعان گەننادي زەنچەنكو ەدەنىندە بۇرىن قولدانىستا بولعان, قۋاتى شاعىن ەلەكتر قوزعالتقىشتار قاتار-قاتار ءتىزىلىپ جاتقان كىشكەنتاي قويمانى دا كورسەتكەن ەدى.
«مەن بۇل قوزعالتقىشتاردى وزدەرى باسقارعان كەڭشارلاردىڭ مال-مۇلكىن ارسىزدىقپەن تالان-تاراجعا سالعان بۇرىنعى ارىپتەستەرىمنەن – «قىزىل ديرەكتورلاردان» ارزان باعاعا ساتىپ الدىم. ولار بۇگىنمەن عانا ءومىر سۇرەتىن, ۋاقىتشا جۇرگەن جاندار ەدى. مەن ولارشا ىستەي المادىم. ويتكەنى بۇل قاسيەتتى جەردە مەنىڭ اكەم ءومىر بويى ەڭبەك ەتتى. ونىڭ يگىلىكتى ءىسىن جالعاستىرۋ – موينىمداعى پەرزەنتتىك پارىزىم. مىنا ۇستالىنعان موتورشالارعا كەلسەك, ولار كەيىن ءبىزدىڭ مال فەرمامىز ءۇشىن قاجەت بولادى...», دەگەن ەدى گەننادي يۆانوۆيچ.
گەننادي زەنچەنكو وسىدان سەگىز جىلداي بۇرىن دۇنيەدەن وزسا دا, «اكە كورگەن وق جونار» دەگەندەي, بالاسى مەن نەمەرەسى وزدەرىنە مۇرا بولىپ قالعان كوممانديتتىك سەرىكتەستىكتى ودان ءارى دامىتىپ, ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندەگى بيىك مارتەبەسىن ابىرويمەن ساقتاپ وتىر.
حالقىمىزدىڭ ارداقتى پەرزەنتى ماقتاي ساعديەۆ 1987 جىلى بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولىپ تۇرعان كەزىندە زەرەندى اۋدانىنداعى ءبىر شارۋاشىلىقتىڭ باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇرگەن سەرىك مالاەۆتىڭ ىسكەرلىگىن اڭعارىپ, چيستوپول اۋدانىنداعى «كوۆىلنوە» كەڭشارىنا ديرەكتور ەتىپ تاعايىنداتتى. سودان بەرى وتكەن 37 جىل ىشىندە ول وسى شارۋاشىلىقتى ۇزبەي ءارى تابىستى باسقارىپ كەلەدى. بۇل كەڭشار دا جەكەشەلەندىرىلىپ, «اقسەلەۋ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە اينالدىرىلدى. بىراق مال-مۇلكى كورشىلەس كەڭشارلارداعىداي «ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا» كەتپەي, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ يگىلىگىنە جاراتىلىپ وتىر. قازىر «اقسەلەۋ» جشس ورنالاسقان كوۆىلنوە اۋىلى عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداننىڭ چيستوپول وڭىرىندەگى جىلدان-جىلعا كوركەيە تۇسكەن قۇت-بەرەكە ارالى ىسپەتتى. ەلدى مەكەندە كەڭەس زامانىندا سالىنعان الەۋمەتتىك نىساندار تۇگەل ساقتالىپ قانا قويماي, ءبارى دە ادام تانىماستاي جاڭارتىلعان.
بەرتىندە سەرىك ءتاتتىباي ۇلىنا جولىعىپ اڭگىمەلەسكەنىمىزدە ول نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ وتپەلى كەزەڭىندەگى قيىندىقتاردى ايتا كەلىپ: «توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا مەن شارۋاشىلىق باسشىسى رەتىندە ەسكى «ۋاز» كولىگىن ءمىنىپ ءجۇردىم. ال كوپتەگەن ارىپتەستەرىم سول كەزدە-اق جاڭا شەتەلدىك اۆتوموبيلدەردە شالقىپ جۇرەتىن. ارينە ولاردى كورگەن سايىن مەن دە پەندە بولعان سوڭ, نامىستانىپ قالاتىنمىن. سوندىقتان دا ءبىر اۋا رايى جايلى جىلى جاقسى استىق جيناپ, ءتاۋىر تابىس تۇسىرگەننەن كەيىن سەرىكتەستىككە قاتىسۋشىلاردىڭ جالپى جينالىسىن وتكىزىپ, ولاردان وزىمە قىزمەتتىك جاڭا «ۆولگا» ساتىپ الۋعا رۇقسات سۇرادىم. ۇجىمىم ءوتىنىشىمدى ءبىراۋىزدان قولدادى. بىراق كەشكە ۇيگە كەلگەنىمدە اۋىلىمىزدا ءالى كۇنگە ديىرمەن مەن ناۋبايحانا جوقتىعى ەسىمە ءتۇسىپ, رايىمنان قايتتىم. ءسويتىپ, جاڭا «ۆولگانىڭ» ورنىنا ديىرمەنگە قاجەت جاڭا جابدىقتار ساتىپ الىپ, ناۋبايحانا اشتىق. قوسىمشا ءتورت جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, سونشا ادام قۋانىپ قالدى. ولارمەن بىرگە ءوزىم دە قۋاندىم...», دەگەن ەدى. ءار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بولادى عوي. سەرىك مالاەۆ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ءوز ەڭبەك ۇجىمىنىڭ كەلىسىمىمەن جاڭا جەڭىل كولىك ساتىپ الىپتى.
وسىنداي مىسالداردان تۇيەتىن وي: اۋىلداردى ساقتاپ قالعاندار «ادال ازامات» دەپ ايتۋعا لايىق ارلى باسشىلار. تاۋەلسىزدىكتىڭ قيىندىعى كوپ العاشقى جىلدارىندا ىسكەرلىگىمەن قاتار, بيىك ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن تانىلعان ازاماتتار عانا ەلگە تىرەك, كوپكە پانا بولا ءبىلدى. سونىمەن قاتار سول ءبىر كۇردەلى كەزەڭدە «قىزىل ديرەكتورلارعا» ۇلكەن سەنىم كورسەتىلگەنىمەن, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە جەرگىلىكتى بيلىك پەن جۇرتشىلىق تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ قويىلماعاندىعى – ەلەۋلى قاتەلىك بولدى. سالدارىنان ولاردىڭ كوبى تۋرا جولدان تايىپ, وڭاي بايىپ قالۋ ءۇشىن ويلارىنا كەلگەنىن ىستەدى. مۇنىڭ اياعى تالاي اۋىلدىڭ ويرانىن شىعارۋعا اكەلىپ سوقتىردى.
قازىر اۋىلدارداعى ءارتۇرلى مەنشىك نىسانىنداعى شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ ىشىندە وزدەرىن «بۇگىنگى پومەششيكتەرمىز» دەپ ساناپ, كەۋدەلەرىنە نان ءپىسىپ جۇرگەندەر از ەمەس. ولار «جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى جانە قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىگى بار سەرىكتەستىكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ 40-بابىنا سايكەس وندىرىلگەن ءونىمدى ساتۋدان تۇسكەن تابىستىڭ قانشا ەكەندىگىن سەرىكتەستىككە قاتىسۋشىلاردىڭ جالپى جينالىسىندا جاريالاپ, ءادىل بولىسكە سالۋدى ۇمىتقالى قاشان؟! ەسەسىنە وزدەرى «قولىندا باردا قونىشىنان باسىپ», تالايى دوللارلىق ميلليونەرگە اينالعان. جىل قورىتىندىسىندا جۇمىسكەرلەرگە – سىياقى, پاي مەن جەر ۇلەسى يەلەرىنە ديۆيدەند تولەيتىن شارۋاشىلىق باسشىلارى نەكەن-ساياق. سوندىقتان دا اۋىلدى جەرلەردەگى سەرىكتەستىكتەردىڭ قولدانىستاعى زاڭناما تالاپتارىن ورىنداۋىن پروكۋراتۋرا ورگاندارى, كاسىپوداق ۇيىمدارى, ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى, بەلسەندى ازاماتتار جۇيەلى تۇردە قاداعالاپ وتىرسا, قۇبا-قۇپ.
ەڭ باستىسى, كىم بولساڭ دا ادال ەڭبەكپەن ادال تابىس تاۋىپ, «ادال ازامات» اتانۋ – زور قۇرمەت ەكەنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى.
