ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە ءبىزدىڭ ارامىزدا ناعىز فيلوسوف بولۋ ءۇشىن گەگەلدىڭ شىعارمالارىن وقىپ يگەرۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىك بولدى. ءبىز, شىنىندا دا, ناعىز فيلوسوفتار گەرمانيادا دەپ ويلادىق. ورىس-كەڭەس فيلوسوفى ميحايل ءباحتيننىڭ ايتقانى بار: «ناعىز فيلوسوفتار, ارينە, گەرمانيادا, رەسەيدە تەك ويشىلدار بولعان» دەگەن. ول بۇل ارادا كاسىبي, مامان فيلوسوفتار تۋرالى ايتىپ تۇر. دوستوەۆسكي, تولستوي نەمەسە ءبىزدىڭ اسان قايعى, اباي, ىبىراي, شاكارىمدەر كاسىبي فيلوسوف ەمەس, بىراق تەرەڭ ويشىلدار. ويلاۋ دا – فيلوسوفيانىڭ بايىرعى كاسىبى. فيلوسوفيا – ويلاۋ ونەرى.
فيلوسوفيانى ءىلىم دەپ تە, عىلىم دەپ تە قاراستىرۋعا بولادى. عىلىم رەتىندە فيلوسوفيا سىرتقى وبەكتيۆتى دۇنيەگە باسا كوڭىل بولەدى. تابيعاتتىڭ, قوعامنىڭ, جالپى دۇنيەلەردىڭ دامۋ زاڭدارىن قاراستىرادى. فيلوسوفيا عىلىم بولعان, عىلىم بولىپ قالادى. بىراق عىلىم جولىمەن دامىعان فيلوسوفيا قالاي بولعاندا دا ءوزىنىڭ ءتول قاسيەتىنەن – دانالىقتان جانە دانالىققا ۇمتىلاتىن ادامنان الشاقتاپ كەتەدى.فيلوسوفيانىڭ نەگىزگى انىقتاماسى – سوفيا تۋرالى, ياعني دانالىق تۋرالى, دانالىققا باستايتىن جولدار تۋرالى ءىلىم. دەمەك, فيلوسوفيانىڭ قىزمەتى عىلىمي تانىممەن شەكتەلمەيدى.
ءىلىم رەتىندە فيلوسوفيا اداممەن اينالىسادى, ادامدى مازالايتىن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. ادام نە بىلە الادى؟ ادام نە ىستەۋى كەرەك؟ ادام نەگە ءۇمىت ارتا الادى؟ ادام دەگەن نە؟ ادامنىڭ دۇنيەدەگى ورنى, باسقا ادامدارمەن قارىم-قاتىناسى, ماقسات-مۇراتى تۋرالى ماسەلە الدا تۇرادى. ەكى ءتۇرلى فيلوسوفيا بار. بىرەۋى – كاسىبي, عىلىمي فيلوسوفيا: اريستوتەلدىڭ, دەكارتتىڭ, سپينوزانىڭ, كانتتىڭ, گەگەلدىڭ, ماركستىڭ, مارتين حايدەگگەردىڭ, تاعى باسقالاردىڭ ىلىمدەرى. ەكىنشىسى – كوپشىلىككە باعىتتالعان قاراپايىم فيلوسوفيا (پوپۋليارنايا فيلوسوفيا): سوكراتتىڭ, بۋددانىڭ, كونفۋتسيدىڭ, مونتەننىڭ, دوستوەۆسكيدىڭ,تولستويدىڭ, ءبىزدىڭ اقىن-جىراۋلارىمىزدىڭ, بي-شەشەندەرىمىزدىڭ, ىبىرايدىڭ, ابايدىڭ, شاكارىمنىڭ سوزدەرى, ىلىمدەرى. قاراپايىم فيلوسوفيا دەگەندى دەڭگەيى تومەن, تايىز تۇسىنىك دەپ ەسەپتەۋگە بولمايدى. سوكرات, كونفۋتسي, تولستوي, اباي تايىز ەمەس. ادام ءوزىن مازالاعان ومىرشەڭ سۇراقتارعا جاۋاپتى كاسىبي, عىلىمي فيلوسوفيادان ەمەس, قاراپايىم فيلوسوفيادان تابا الادى.
فيلوسوفيالىق ويدى قاراپايىم, تۇسىنىكتى تۇرعىدا جەتكىزۋ – قيىننىڭ قيىنى. ل.تولستويدىڭ ايتقانى بار: «ەڭ قيىنى – قاراپايىم جازۋ» دەگەن.
قازىر ءبىز فيلوسوفيا تاريحىنا, فيلوسوفتاردىڭ ىلىمىنە پارتيالىق-يدەولوگيالىق تۇرعىدان قاراپ, اناۋ – ماتەرياليست, مىناۋ – يدەاليست, تانىم ماسەلەسىندە بىرەۋ – وپتيميست, ەندى بىرەۋ – اگنوستيك دەپ ىرىكتەپ, جىكتەۋدەن باس تارتتىق دەۋگە بولادى. سوندىقتان, مەنىڭشە, پلاتونعا, كانتقا, گەگەلگە, ماركسكە, شوپەنگاۋەر مەن نيتسشەگە بۇگىنگى زامان تۇرعىسىنان باعا بەرىپ, تيىسە بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇگىن ءبىز باستان كەشىپ وتىرعان قيىندىقتارعا ولاردىڭ ەش قاتىسى جوق. ولار ءوز زامانى العا قويعان ماسەلەلەرگە وزدەرىنشە جاۋاپ بەردى, ءسويتىپ, ادام بالاسىنىڭ دۇنيەتانىمىنا ايرىقشا ۇلەس قوستى. اتىراۋ قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەسكەرەتىن پىكىر ايتتى: ء«ار ءداۋىردىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ءاربىر تۇلعا ءوزىنىڭ كوزقاراسىنا, دۇنيەتانىمىنا قاراي جانە ءوز قوعامىنىڭ مۇددەسىنە سايكەس ەلگە قىزمەت ەتتى» دەدى.
حالقىمىزدىڭ ۇستازى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ وسيەتى بار: «جاقسىنى كوزدەن سالماڭىزدار, جاقسىدان قاپىل قالماڭىزدار. ءوزى بولعان ەرلەردىڭ اياعىنان الماڭىزدار» دەگەن. قازاق: «جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق» دەيدى. قاتەلەسپەيتىن ادام بولمايدى. ء«وزى بولعان ەرلەردىڭ» قاتەلىگى دە وزدەرىندەي ءىرى, ەلەۋلى بولىپ كەلەدى. قاتەلىكتەن ساباق الۋعا بولادى. مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.ۋ.) ءبىر حاديسىندە ايتىلادى: «ابىرويلى كىسىلەردىڭ قاتەلىك-كەمشىلىكتەرىن كەشىرۋگە تىرىسىڭدار» دەگەن.
عىلىم ءۇشىن دە, ادەبيەت پەن ونەر ءۇشىن دە, ادام مەن قوعام ءۇشىن دە وزەكتى يدەيا تۋرالى فيلوسوفيالىق ماسەلەنى وتكىر قويعان, تياناقتى شەشكەن پلاتون مەن گەگەل بولدى. كوپشىلىك يدەيانى ادەتتە زاتپەن سالىستىرادى, زاتتىڭ ساناداعى بەينەسى دەپ بىلەدى. سوندا يدەيا بار زاتتىڭ دەڭگەيىندە قالىپ قويادى. پلاتوننىڭ پىكىرى باسقا: زاتتى ونىڭ يدەياسىمەن سالىستىرۋ كەرەك. زات ءوزىنىڭ يدەياسىنا, ياعني اتىنا ساي ما؟ ادام ادام دەگەن اتىنا, اتاعىنا لايىق پا؟ ۇستاز ۇستاز دەگەن اتقا لايىق پا؟ شاكىرت شاكىرت بولىپ, ونەبويى وقىپ, ىزدەنىپ ءجۇر مە؟
پلاتون ءىلىمى بويىنشا, يدەيا – زاتتىڭ قالاي جاسالعانىن, قانداي ەكەنىن, قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن كورسەتەتىن ۇلگى ەتالون. پلاتوننان بەرى فيلوسوفيادا «بار نارسە» (سۋششەە) جانە «بولا جاق نارسە» (دولجنوە) دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. بار نارسەنى, بولعان نارسەنى عىلىم قاراستىرادى. عىلىم بار نارسە تۋرالى نەمەسە بولعان نارسە تۋرالى دەرەككە سۇيەنەدى. بولا جاق نارسە فيلوسوفيانى قىزىقتىرادى. ادام قانداي بولۋى كەرەك؟ ۇستاز قانداي بولۋى كەرەك؟ مەملەكەت قانداي بولۋى كەرەك؟
وسىنداي تۇسىنىك ءبىزدىڭ, بۇگىنگى وقىمىستىلاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ بولدى دەپ ايتۋ قيىن. بىزدە ءالى يدەيانى زاتپەن ولشەيتىن ماتەرياليستىك كوزقاراس باسىم بولىپ تۇر. حح عاسىردا ءومىر سۇرگەن تانىمال اعىلشىن فيلوسوفى ا.ۋايتحەد: «ەۋروپالىق ءپالساپا ءداستۇرىنىڭ بارىنشا شىنايى سيپاتى مىناداي: ول پلاتونعا ەسكەرتۋلەر سەرياسىنان قۇرالعان» دەيدى.
كەڭەس زامانىندا كانتقا دا كوپ ءتيىسىپ ەدىك: يدەاليست دەدىك, يدەاليست بولعاندا ەڭ تۇرپايىسى – سۋبەكتيۆتىك يدەاليست دەدىك, دۋاليست دەدىك, اگنوستيك دەدىك, دۇنيەنى تانۋعا شەك قويادى دەدىك. شىعارماشىلىق ءومىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە فيزيك, ماتەماتيك, استرونوم رەتىندە تابيعات قۇبىلىستارىن ديالەكتيكالىق تۇرعىدان قاراستىرىپ, ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق ەكەنىن, ءتۇبى جەر دە قارتايىپ, كۇن دە ءسونىپ, تابيعات تا ولەتىنىن بولجاپ بىلگەن عالىم اگنوستيك بولا ما؟!
قازىرگى عىلىم كانت بولجامىنىڭ ورىندى ەكەنىن مويىندادى. عالىم رەتىندە كانت بارىپ تۇرعان رەاليست. فيلوسوفياعا انتروپولوگيا دەگەن ءىلىم ەنگىزىپ, ونىڭ نەگىزگى سۇراقتارىن بەلگىلەپ بەرگەن كانت ەمەس پە؟! بۇل سۇراقتاردى جوعارىدا ايتىپ كەتتىم: مەن نە بىلە الامىن؟ نە ىستەۋىم كەرەك؟ نەگە ءۇمىت ارتام؟ ادام دەگەن نە؟
«ادام ەشكىمگە, ەشتەڭەگە قۇرال بولماۋى كەرەك, ول وزىنە دە, باسقاعا دا ماقسات بولۋى كەرەك» دەگەن كانتتىڭ يدەياسى قاي كەزدە دە قۇندىلىعىن جويمايدى.
قازىر گەگەلگە دە نەمقۇرايدى قاراۋ بەلەڭ الىپ كەلەدى. بۇگىن بىزگە جەتىسپەي جاتقان نارسە رۋح بولسا, سول رۋح تۋرالى «رۋح فەنومەنولوگياسى» جانە «رۋح فيلوسوفياسى» دەگەن كلاسسيكالىق ەڭبەكتەر جازىپ, رۋحتىڭ ءمان-جايىن اشىپ بەرگەن گەگەل ەمەس پە؟! ونىڭ ويىنشا, رۋح دەگەن – قۇدىرەت, قۋات, كۇش; رۋح دەگەن – نامىس پەن جىگەر. رۋحى ويانعان ادام دا, حالىق تا ارتتا قالمايدى, قيىندىقتى جەڭىپ شىعادى. كىشكەنە شەگىنىس جاسايىن. مەنىڭ ويىمشا, گەگەل بولماسا, گەگەلدىڭ ديالەكتيكالىق ءىلىمى بولماسا, ماركس بولماس ەدى. ماركستىڭ ءىلىمى بولماسا, لەنين بولماس ەدى. لەنين بولماسا, 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسى بولماس ەدى. رەسەيدىڭ, قازاقستاننىڭ دامۋ جولى باسقاشا بولار ەدى. مىنە, رۋح دەگەننىڭ, يدەيا, تەوريا دەگەننىڭ ءرولى قانداي ەكەنى وسىدان كورىنەدى.
«رۋح فەنومەنولوگياسى» دەگەن شىعارماسىندا گەگەل قۇل مەن قوجايىننىڭ قارىم-قاتىناسىن قاراستىرادى. قۇل بولاتىن كىم؟ – دەگەن سۇراق قويادى گەگەل. وعان: قۇل بولاتىن ءالسىز, قورقاق, ىنجىق, ار-نامىستان جۇرداي ادام دەپ جاۋاپ بەرەدى. قۇل تىرلىك ءۇشىن كىمگە بولسا دا, قالاي بولسا دا قىزمەت ەتۋگە دايىن تۇرادى.
ال قوجايىن بولاتىن ادام باتىل, قايسار, ار-نامىسىن, ەركىندىگىن بارىنەن دە جوعارى قوياتىن ادام. ول ءۇشىن باسىبايلى قۇل بولعانشا, جوق بولعان جاقسى. بىراق ءبارى دە وزگەرەدى. قۇل تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن قوجايىنعا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, ءوزى دە بايقاماي, وزىنە دە قىزمەت ەتە باستايدى. ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا قۇلدىڭ سانا-سەزىمى ويانادى. ول ءوزىنىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى ويلانادى. قۇلدىقتىڭ قاسىرەتىن ءتۇسىنىپ, بۇل جاعدايدان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەستىرەدى. قۇلدا بىرتە-بىرتە تۇلعالىق قاسيەت قالىپتاسادى.
ال قوجايىننىڭ جاعدايى نە بولىپ جاتىر؟ ارينە, ول قالاعانى جۇزەگە اسىپ, راحات كۇي كەشۋدە. بىراق «جۇمىسى جوقتىق, تاماعى توقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن» دەپ اباي ايتقانداي, جالقاۋلىق, جاتىپىشەرلىك قوجايىننىڭ قادىر-قاسيەتىن, ابىرويىن بىرتە-بىرتە جوق قىلادى. ول ءوزىنىڭ ءار الۋان زاتقا, سول زاتتى ءوندىرىپ جاتقان قۇلعا تاۋەلدىلىگىن سەزە باستايدى.
ءسويتىپ, قوجايىن مەن قۇلدىڭ قارىم-قاتىناسى تۇبىرىمەن وزگەرەدى: قۇل قوجايىننىڭ قوجايىنىنا, قوجايىن قۇلدىڭ ق ۇلىنا اينالادى. مۇنداي وزگەرىستىڭ كوزى – قاراپايىم ەڭبەك, ەڭبەكتەن تۋعان وكتەم سەزىم, وزىنە دەگەن سەنىمدىلىك.
كەڭەس زامانىندا ءبىز گەگەلدى يدەاليستىك كوزقاراسى ءۇشىن سىنادىق. دۇرىسىندا, بۇل ونىڭ قاتەلىگى نەمەسە كەمشىلىگى ەمەس, ارتىقشىلىعى, كورەگەندىگى ەكەن. بىزگە قازىر سونداي يدەاليزم, يدەالعا, رۋحقا جۇگىنۋ جەتىسپەي جاتىر. يدەاليزم گەگەلگە يدەيانىڭ, رۋحتىڭ جاسامپازدىق قاسيەتىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەردى. قۇلدىڭ قوجايىنعا اينالۋى سانا-سەزىمنىڭ, ەرىك-جىگەردىڭ, رۋحتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
وسى رۋح كەڭەس وداعىنان تاس-تالقان بولىپ جەڭىلگەن گەرمانياعا, نەمىس حالقىنا جەڭىلىستىڭ تاۋقىمەتىن ەڭسەرىپ, تەز ارادا دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا سەبەپ بولدى. بىزدە, قازاق ەلىندە دە وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا قاجەت نارسەنىڭ ءبارى بار سياقتى. بىراق بۇل ءبىز ءۇشىن ازىرگە ارمان بولىپ قالىپ وتىر. نە جەتىسپەيدى؟ – دەگەن سۇراق تۋادى. بيلىكتە, حالقىمىزدا, اربىرەۋىمىزدە ەرىك-جىگەر, ۇمتىلىس, نامىس, رۋح, وسىلاردىڭ ءرولىن ءتۇسىنۋ جەتىسپەيدى.
تاعى ءبىر نەمىس فيلوسوفى ارتۋر شوپەنگاۋەردى ءبىز بۇرىن بارىپ تۇرعان پەسسيميست, ۆوليۋنتاريست, يرراتسيوناليست دەپ وڭدى-سولدى سىنادىق. سىڭارجاقتىلىق, اتاپ ايتقاندا, قۇبىلىستىڭ ءبىر جاعىنا, كەلەڭسىز, كولەڭكە جاعىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ شوپەنگاۋەردە باسىم ەكەنى راس. كوپ نارسەگە كوڭىلى تولمايدى, اشىپ ايتادى, باسىپ ايتادى. ءبىر ءسوزىن كەلتىرەيىن: «بولاشاق – كۇڭگىرت, قازىرگى شاق – تراگەديا, وتكەن شاق – ماعىناسىز», دەيدى. بۇل, ارينە, اسىرا سىلتەۋ.
بىراق شوپەنگاۋەردىڭ رەاليست ەكەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونىڭ بەتكە ۇستاعان قاعيداتى: ومىرگە تۋرا قاراۋ كەرەك. لەۆ تولستوي شوپەنگاۋەردى دانىشپان دەپ دارىپتەيدى, ونىڭ ومىرگە, شىندىققا بۇكپەسىز تۋرا قارايتىنىن اتاپ وتەدى.
شوپەنگاۋەر ەرىك ماسەلەسىن وتە وتكىر قويدى. ول ءتىپتى ەرىكتى ابسوليۋتكە اينالدىرىپ جىبەرەدى. ەرىك-جىگەر بولماسا, ادام ومىرىندە تۇك تە بولمايدى دەيدى. تەك ادامدى ءسابي كەزىنەن ەرىك-جىگەرگە باۋلۋ كەرەك. ەرجەتكەن سوڭ ەرىك وعان قونبايدى دەيدى.
فريدريح نيتسشە تۋرالى دا كەڭەس زامانىندا ءبىراۋىز جاعىمدى ءسوز ايتىلعان جوق: نيگيليست, يمموراليست, انتيحريست دەپ ايىپتادىق. مۇنداي ۇيعارىمداردىڭ ارتىندا نە جاتقانى, فيلوسوفتىڭ نەگە مۇنداي اقىلعا سىيمايتىن تۇجىرىم جاساعانى بەيمالىم بولىپ قالدى.
ادام دەگەن, نيتسشەنىڭ پىكىرىنشە, وزىنەن دە, باسقالاردان دا اسىپ ءتۇسۋ ءۇشىن جارالعان جان. ءبىر ورىندا تۇرىپ قالماۋ, ونە بويى العا ۇمتىلۋ – ادامعا ءتان قاسيەت.
مادەنيەت, وركەنيەت, ءبىلىم-عىلىم دامىعان سايىن ادام دا ءوسىپ, جەتىلىپ, بيىكتەي ءتۇسۋى كەرەك ەدى. بىراق ادام تۇلعا بولىپ ءوسۋدىڭ ورنىنا كەرى كەتىپ, ۇساقتالىپ بارادى. لەوناردو دا ۆينچي, مارتين ليۋتەر, پيكو دەللا ميراندولا سياقتى الىپتار قازىر كەزدەسپەيدى.
نيتسشە ادامزاتتىڭ بەتكە ۇستاعان مۇراتى رەتىندە سۆەرحچەلوۆەك (اسقان تۇلعا) يدەياسىن ۇسىندى. ول ادامعا وسى تۇرعىدان تالاپ قويادى. بۇعان كىم ساي كەلەدى؟ «ادامنىڭ قۇندىلىعى, دەيدى نيتسشە, كىم بولعانىندا ەمەس, كىم بولا الاتىنىندا». ادامنىڭ ءوسىپ جەتىلۋىنە كەدەرگى بولاتىن نارسەلەر – نيتسشە ىلىمىندە – قالىپتاسقان مورال, ءدىن, يدەولوگيا, قوعامدىق پىكىر.
قوعامنىڭ دامىپ جەتىلگەنىن ونىڭ ەكونوميكاسىمەن, عىلىمىمەن, تەحنيكاسىمەن ولشەۋ جەتكىلىكسىز. قوعام قانداي ادام تاربيەلەپ شىعاردى؟ – مىنە, وسى ماڭىزدى.تاريحتا ەرتە مە, كەش پە, باسقالارعا ۇقسامايتىن, سوزىمەن دە, ىسىمەن دە, مىنەزىمەن دە ەرەكشەلەنەتىن دارا تۇلعالار پايدا بولادى. وسىلاردى نيتسشە ەليتا دەپ تانىپ, قالىڭ بۇقاراعا قارسى قويادى. ەليتا مەن بۇقارانى ءبولىپ تۇرعان نارسە – سانا-سەزىم, اقىل-وي, رۋح, نامىس. بۇقارا, قالىڭ كوپشىلىك ويلانبايدى, وزگەنىڭ جولىمەن, ايتقانىمەن ءومىر سۇرەدى. نيتسشەنىڭ پىكىرىنشە, بۇقاراعا ءۇش ءتۇرلى جاعدايدا كوڭىل بولۋگە بولادى: ۇلى ادامداردىڭ سولعىن كوشىرمەسى رەتىندە, ۇلى ادامدارعا قارسى تۇرعان قارا كۇشتىڭ يەسى رەتىندە جانە ۇلى ادامداردىڭ قۇرالى رەتىندە.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قوعامدا دارا تۇلعانىڭ سيرەك, بۇقارانىڭ باسىم بولۋى, قوعامداعى مورالعا, دىنگە جانە يدەولوگياعا بايلانىستى. نيتسشە ۇشەۋىنە دە قارسى بولىپ, قاتال سىنعا الدى. يدەولوگيا ساياساتتىڭ ىقپالىمەن ادامعا قۇرال رەتىندە قارايدى. مۇنداي ادام, ارينە, تۇلعا بولا المايدى. يدەولوگيا كوپتىڭ قامىن ويلامايدى. ول بيلىككە عانا قىزمەت ەتەدى.
نەمىس فيلوسوفىنىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى مورال قالىپتاسقان قوعامدىق قۇرىلىستى, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋدىڭ جانە قيراتۋشى كۇشتەردەن قورعاۋدىڭ قۇرالىنا اينالعان.
«ەكى ءتۇرلى مورال بار, دەيدى نيتسشە: «مىرزالاردىڭ ءمورالى» («مورال گوسپود») جانە «قۇلداردىڭ ءمورالى» («مورال رابوۆ»). مىرزالاردىڭ مورالىندە «جاقسى» دەپ اسىلدى, كورنەكتىنى, ەستىنى, كەڭ پەيىلدىنى تانيدى. ال قۇلدار مورالىندە السىزدەرگە, بەيشارالارعا, سورلىلارعا ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى. قۇلدار ءمورالى ادامدى كونبىستىككە, باعىنۋعا ۇيرەتەدى, كۇشتىلەردى, جىگەرلىلەردى, نامىسقويلاردى, ەرىكتىلەردى شەتتەتەدى, قولىنان كەلسە, ولاردى قۇرتىپ جىبەرۋگە تىرىسادى. قالىپتاسقان ەكىجۇزدى ءمورالدى سىناي وتىرىپ, نيتسشە ءوزىن ء«يمموراليسپىن» دەپ تانىستىرادى, ونداي مورالدان باس تارتادى.
ف.نيتسشەنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى تاعى ءبىر ۇستانىم – نيگيليزم. ول ءوزىن «نيگيليزم فيلوسوفى» دەپ اتاۋىن ۇسىنادى. نيتسشە كوپشىلىك قاستەرلەپ, مويىنسىناتىن قۇندىلىقتاردى جوققا شىعارادى. مورال, گۋمانيزم, دەموكراتيا, پروگرەسس, تەڭدىك, ادىلەتتىلىك, ەركىندىك, شىندىق دەگەننىڭ ءبارى, نيتسشەنىڭ پىكىرىنشە, ادامدى الدارقاتاتىن كوزبوياۋشىلىق. مۇنداي قۇندىلىقتىڭ ءبارىن قايتا قاراۋ كەرەك, تۇپكى ماعىناسىن اشىپ كورسەتۋ كەرەك دەيدى.
ف.نيتسشەگە دەيىن فيلوسوفتار دۇنيەنى جانە تاريحتى اقىلعا سىيىمدى, ادىلەتتى جۇيە دەپ تانىدى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءمانى دە, ماعىناسى دا بار. دۇنيەدە قۇداي ورناتقان ءتارتىپ, رەتتىلىك بار. دۇنيە بىلىق (حاوس) ەمەس, رەتتەلگەن كوسموس. ادامنىڭ دا دۇنيەدە وزىنە لايىق ورنى بار. مۇنداي كوزقاراستى نيتسشە بالانىڭ بىلدىرى دەپ جوققا شىعارادى. مۇنداي تۇسىنىكتە شىندىقتان گورى سولاي بولسا ەكەن, سولاي بولار دەگەن ءۇمىت پەن جالعان سەنىم بار. نيتسشەنىڭ ءىلىمىن, ونىڭ ءدىن, مورال تۋرالى, قالىپتاسقان قۇندىلىقتار تۋرالى كوزقاراسىن قابىلداۋ مۇمكىن ەمەس سياقتى. قالايشا دىننەن باس تارتۋعا بولادى؟ قالايشا ءمورالدى جوققا شىعارامىز؟ قۇندىلىقتارسىز قالاي ءومىر سۇرۋگە بولادى؟! بىراق نيتسشەنىڭ ءىلىمىن تەرەڭىرەك تالداپ زەرتتەگەن ادام ونىڭ استارىندا تەرەڭ وي جاتقانىن اڭعارار ەدى.
قوعامنىڭ دامىپ جەتىلۋى, العا باسۋى ونىڭ قانداي ادامدى كەرەك ەتىپ, قانداي ادامدى تاربيەلەپ شىعارۋىنا بايلانىستى. كاپيتاليستىك قوعام ءبىر كەزدە, ف.ەنگەلس ايتقانداي, «الىپتاردى كەرەك ەتىپ, الىپتاردى جاساپ شىعارىپ ەدى». ادام – قوعامنىڭ ايناسى. ادامىنا قاراپ قوعامدى تانۋعا بولادى.
ادامزاتتىڭ باستى قاتەلىگى, نيتسشەنىڭ ويىنشا, ءدىننىڭ, ءمورالدىڭ, يدەولوگيانىڭ, اعارتۋدىڭ كومەگىمەن ادامنىڭ كىم ەكەنىن, قانداي بولۋعا ءتيىستى ەكەنىن الدىن-الا انىقتاپ, ادامعا دايىن تۇرعان نۇسقانى ۇسىناتىنى. ادامنىڭ مۇمكىندىكتەرى, قارىم-قابىلەتى بىردەن بايقالمايدى. تەك ول ءوز بەتىمەن ارەكەت جاساپ, ءوزىن ءوزى قالىپتاستىرا باستاعان كەزدە ونىڭ كىم ەكەنى, قانداي بولاتىنى كورىنە باستايدى. نيتسشە ادامعا: «ەشكىمدى ءپىر تۇتپا! («نە سوتۆوري سەبە كۋميرا!») كىم بولعىڭ كەلسە, سول بول» دەگەن تالاپ قويادى.
نيتسشە ءوز ىلىمىندە دىنگە دە, مورالعا دا, قوعامدىق پىكىرگە دە جەڭىل-جەلپى قاراۋعا بولمايتىنىن, ولاردىڭ دا دۇنيەدەگى باسقا قۇبىلىستار سياقتى قايشىلىقتى بولىپ كەلەتىنىن اشىپ كورسەتتى. نيتسشە, ءسوز جوق, قۇڭدىلىقتاردى دا جوققا شىعارمايدى. تەك ولاردىڭ ومىرگە, شىندىققا ساي بولعانىن, ادامعا دۇرىس باعىت بەرە بىلگەنىن قالايدى. قوعامدا, ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسىندا جاتسىنۋ ورىن الىپ, اركىم ءوز مۇددەسىن عانا ويلايتىن بولسا, گۋمانيزم قاعيداتىن كىمگە ۇسىناسىڭ؟! قوعامدا تۇسىنىستىك, ىنتىماق, سىيلاستىق بولماسا, «دەموكراتيا», «ەركىندىك», «اشىقتىق» دەپ شۋلاعاننان نە شىعادى؟!
قوعامدا, بيلىك تاراپىندا ادىلدىك بولماسا, «ادىلەتتىلىك» دەپ ادامدى الدارقاتۋ نەگە كەرەك؟! اقيقات دەگەن كەرەمەت نارسە. بىراق قوعامعا, بيلىككە اقيقات, شىندىق قاجەت بولماسا, ساياساتقا, يدەولوگياعا ادامدى قالاي سەندىرەسىڭ؟!
نيتسشەنىڭ ەڭبەكتەرىندە وسىنداي, وسىعان ۇقساس سۇراق ءجيى كەزدەسەدى.
نيتسشەنىڭ ءوز زامانىنداعى الەۋمەتتىك, رۋحاني احۋالعا نارازى بولۋىنىڭ ءتۇپ-تامىرى وسىندا جاتىر. سونىمەن, نيتسشە ءىلىمىن يدەاليزم, نيگيليزم, اتەيزم, يمموراليزم دەپ سىناۋ جەتكىلىكسىز. وندا شىنايىلىق, سىنشىلدىق, رەاليزم باسىم. جالپى, ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن پلاتون, كانت, گەگەل, ماركس, شوپەنگاۋەر تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. كلاسسيكتەردى جاي وقىپ قويۋ جەتكىلىكسىز. ولاردى تۇسىنۋگە تىرىسۋ كەرەك. ايتپەسە ولار تۋرالى سىرتتاي توپشىلاۋ مادەنيەتتىلىككە جاتپايدى.فيلوسوفيا تاريحىنان, ءار كەزدە ءومىر سۇرگەن فيلوسوفتاردان ۇيرەنەتىن نارسە كوپ. بۇل وڭاي دا ەمەس. كوپ ەڭبەكتەنۋ, ىزدەنۋ, ءوزىڭدى-ءوزىڭ وزگەرتۋىڭ كەرەك. بىراق «جاقسىدان ۇيرەن, جاماننان جيرەن» دەگەن دانالىق ءسوزدى ەستەن شىعارمايىق.
تىلەكجان رىسقاليەۆ,
جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
