– اركەن كەڭەسبەك ۇلى, الدىمەن اگەنتتىكتىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن, ماقسات-مىندەتىن اشىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات» اتتى ەكىنشى وتىرىسىندا پرەزيدەنت ء«بىز مادەني مۇرامىزدى جان-جاقتى دارىپتەۋىمىز قاجەت. ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن «جۇمساق كۇشتىڭ» مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانعان ءجون», دەي كەلە «KazAID» قازاقستاندىق حالىقارالىق دامۋ اگەنتتىگىنە ۇلتتىق برەندتى, تاريحتى, ءتول مادەنيەتتى ىلگەرىلەتۋدە كەڭ سپەكترگە يە ساياسات, ەكونوميكا, عىلىم, ءبىلىم, سپورت, بيزنەس سەكىلدى تاعى باسقا سالاداعى ءىس-شارالاردى سۇيەمەلدەۋدى تاپسىردى. بۇگىندە اگەنتتىك دونور ەل رەتىندە وڭىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ كۇش-جىگەرىن ۇيلەستىرۋدە. بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدە دامۋعا رەسمي كومەك (درك) نەگىزىندە باسقا ەلدەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس ورناتۋدا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.
سونداي-اق دامۋ جوسپارىمىزعا سايكەس وتاندىق جانە شەتەلدىك مامانداردى تارتا وتىرىپ, ساراپتامالىق الاڭداردى ۇيىمداستىرۋ, درك قۇرالدارىن پايدالانىپ, جوبالاردى تەحنيكالىق ازىرلەۋدە جانە پراكتيكادا ىسكە اسىرۋدا جاردەمدەسىپ وتىرمىز. اگەنتتىك قۇزىرەتتىلىك, كاسىبيلىك, يننوۆاتسيا, شىعارماشىلىق, ازاماتتىق جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك, اشىقتىق, كوشباسشىلىق, باستاماشىلدىق قۇندىلىقتارىنا باسىمدىق بەرەدى.
بۇگىندە «KazAID» قازاقستان دامۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر الەۋەتتى جيناقتادى. ءبىز ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى فورماتتاعى ديالوگ پەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلاۋعا اشىقپىز. باستى ماقسات – الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ىقپالداسۋ.
– «KazAID» قانداي حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتتى؟ قازاقستاندىق دامۋ مودەلىنىڭ تارتىمدىلىعى نەدە؟
– اگەنتتىك ءيزرايلدىڭ «MASHAV», اقش-تىڭ «USAID», يسپانيانىڭ «AECID», تۇركيانىڭ «TIKA», كورەيانىڭ «KOICA», جاپونيانىڭ «JICA» جانە ازەربايجاننىڭ «AIDA» ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇگىندە ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى فورماتتا دونورلىق ۇيىمدارمەن سەرىكتەستىك قاتىناستاردى كەڭەيتۋ جانە باعدارلامالار مەن جوبالاردى ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرىپ كەلەدى.
«KazAID» ورتالىق ازياداعى درك سالاسىنداعى جالعىز ۇيىم بولا وتىرىپ, وڭىردە «ۇشجاقتى» ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىن (دونور – ەل, سەرىكتەس – ەل, دونور – ۇيىم) پايدالانا وتىرىپ, پەرسپەكتيۆالى جوبالاردى ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار بىرقاتار بەدەلدى قازاقستاندىق جانە وڭىرلىك ينستيتۋت, ۇيىمدارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتىپ ۇلگەردى. ماسەلەن, قازاقستاندىق ۇەۇ ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ قاۋىمداستىعىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىمەن, حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىمەن, وزبەكستاننىڭ «وقساليش» جالپىۇلتتىق قوزعالىسىمەن, ورتالىق ازيانىڭ وڭىرلىك ەكولوگيالىق ورتالىعى جانە ەۋرازيا قورىمەن درك سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى.
اگەنتتىك ەىدۇ-مەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى 2022-2025 جىلدارعا ارنالعان جوسپار شەڭبەرىندە «قازاقستانداعى درك جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان ەىدۇ جانە «KazAID» جول كارتاسىن» جۇزەگە اسىرادى. وسى رەتتە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالپى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇيىمدار, اگەنتتىكتەر, قارجى ينستيتۋتتارى مەن بۇۇ مەكەمەلەرى جانە رەسپۋبليكادا اككرەديتتەلگەن ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەر سەكىلدى 300-دەن استام مەكەمەلەرمەن كەزدەسۋ وتكىزدى.
اگەنتتىكتىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ماقساتىنا سايكەس ارىپتەستىك تاجىريبە, ءبىلىم مەن تىڭ تەحنولوگيالارىمەن الماسۋ تەتىگى – ەلدىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك پلاتفورمالار مەن فورۋمدارعا قاتىسۋى. قازاقستاننىڭ درك-داعى سالالىق باسىمدىقتارى – سۋ, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيالىق پروبلەمالار, تسيفرلاندىرۋ, ءبىلىم جانە كادرلىق الەۋەتتى ارتتىرۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
تۇجىرىمدامالىق نەگىزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋعا رەسمي كومەك سالاسىنداعى ساياساتى كەدەيلىك, حالىقارالىق قىلمىس, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى جانە زاڭسىز كوشى-قون ماسەلەلەرىن قوسا العاندا, ورنىقتى دامۋدىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك پروبلەمالارىن شەشۋگە جاردەمدەسۋ, الەۋمەتتىك-باعدارلانعان ەكونوميكانى قۇرۋ ۇدەرىستەرىنە كومەكتەسۋ, شەت ەلدەرمەن ساياسي, ەكونوميكالىق, ءبىلىم بەرۋ, قوعامدىق, مادەني جانە عىلىمي بايلانىستاردى دامىتۋ, قازاقستان شەكاراسىنىڭ پەريمەترى بويىنشا تاتۋ كورشىلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ, ارىپتەس مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, تاۋارلار, قىزمەتتەر جانە جۇمىس كۇشى نارىقتارىنىڭ ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرىن ىنتالاندىرۋ, الەمدىك قوعامداستىقتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەدەلىن نىعايتۋ جانە وڭ قابىلداۋىنا جاردەمدەسۋدى كوزدەيدى.
جالپى, ەلىمىز بىرقاتار وڭىرلىك پروبلەمانى شەشۋدە بەلگىلى ءبىر ارتىقشىلىقتارعا يە. ياعني ارىپتەس مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرى, قاجەتتىلىكتەرى مەن ەرەكشەلىكتەرى قازاقستاندىق كومەكتىڭ نىساندارى مەن باعىتتارىنا سايكەس كەلەدى. ال درك تۇجىرىمدامالىق/قۇقىقتىق بازاسى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىمەن كوررەلياتسياداعى ەلدىڭ ۇستانىمى مەن باسىمدىقتارىن كورسەتەدى. قازاقستاندىق دامۋ مودەلى ءوزىن بەيبىت, اشىق مەملەكەت, جاھاندىق جانە وڭىرلىك ىستەردە سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە بەكىتۋ ارقىلى حالىقارالىق ارەناداعى پوزيتسياسىن نىقتادى. ەلىمىز كوپۆەكتورلى, پراگماتيكالىق جانە بەلسەندى سىرتقى ساياساتتى ىسكە اسىرادى, قاۋىپسىزدىك, ىنتىماقتاستىق, ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى جاھاندىق جانە وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا, ىسكە اسىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى.
– قازاقستان ورتالىق ازياداعى قانداي وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسىپ جاتىر؟
– جوعارىدا اتاپ وتكەن شارتتاردى, سونداي-اق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارمەن, ءدىني ەكسترەميزم, ەتنوسارالىق قاقتىعىستار جانە ۇيىمداسقان قىلمىس قاتەرلەرىمەن بايلانىستى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى قازىرگى سىن-قاتەرلەردى نازارعا الا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ دامۋعا كومەك كورسەتۋدەگى گەوگرافيالىق فوكۋسى ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانعا شوعىرلانادى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل رەتتە قىرعىزستان, تاجىكستان جانە اۋعانستانداعى جوبالار ەكىجاقتى فورماتتا تابىستى بولدى.
درك نەگىزىندە ەكولوگيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ايەل قۇقىعى, تەڭىزگە شىعا المايتىن ەلدەرگە كومەك كورسەتۋ, ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس جانە تاعى باسقا سالالارداعى جوبالاردى قوسا العاندا, ەرىكتى جارنالار مەن تراست قورلارىنا قاتىسۋدا قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى تاجىريبەسى مول.
«KazAID» اگەنتتىگى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى سەكتورلارىنا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت, تسيفرلاندىرۋ, تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ كىرەدى. بۇگىندە ۇيىم ءبىلىم بەرۋ ساپاسى مەن ونىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوبالاردى قولدايدى. ءارى كومەك الۋشى ەلدەردەگى كاسىپتىك داعدىلاردى دامىتۋعا جانە ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا جاردەمدەسەدى. سونداي-اق يننوۆاتسيالىق ءوسۋ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇددەلى. بۇعان قوسا تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ, قورعاۋ, سۋ, ورمان جانە مينەرالدى رەسۋرستاردى تۇراقتى باسقارۋدى, ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن حالىقتىڭ حاباردارلىعىن ارتتىرۋعا ىقپالداسادى.
قازىرگى ۋاقىتتا «KazAID» سەكتورلىق قىزمەتى شەڭبەرىندە ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ەكى باعدارلاماعا ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. ءبىرىنشىسى, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جاس كوشباسشىلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «دوستىق» باعدارلاماسى. بۇل باستاما قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا تسيفرلاندىرۋ, ءححى عاسىر مەديتسيناسى, جۋرناليستيكا جانە ديپلوماتيا سالالارىندا ءبىلىم مەن تاجىريبە جيناعىسى كەلەتىن قىرعىزستان مەن تاجىكستان جاستارىنا ارنالادى. ءبىز ەلىمىزدە وتەتىن حالىقارالىق فورۋمدارعا قاتىسۋ ءۇشىن دارىندى جاستاردى جيناپ, ولاردىڭ ءوز سالالارىنداعى بەلگىلى ساراپشىلار مەن مامانداردىڭ شەبەرلىك ساباقتارىنا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە تىرىسامىز.
ەكىنشىسى, مەديتسينا سالاسىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ اكادەميالىق تاجىريبە الماسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن «اۆيتسەننا» باعدارلاماسى. بۇگىندە وڭىردە اسىرەسە شالعاي اۋىلداردا ساپالى مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى وزەكتى ماسەلە. مۇنداي ماسەلە ورتالىق ازيانىڭ بىرقاتار مەملەكەتىندە بار. ياعني كاسىبي دارىگەر ماماندار جەتىسپەيدى. سوندىقتان «KazAID» قازاقستاندىق مەديتسينا مەكەمەلەرى مەن دارىگەرلەرىنىڭ قىرعىزستان, تاجىكستانداعى ارىپتەستەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى ءبىز ءارتۇرلى سەكتورداعى تاجىريبە ورتالىعى بولۋدى دا ماقسات ەتىپ وتىرمىز. ماسەلەن, بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ىشىندەگى ورتالىق ازياداعى تازا سۋ مەن سانيتارياعا قول جەتكىزۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالىپ وتكىم كەلەدى. الەمدىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ورتالىق ازيا ەلدەرى سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ماسەلەسىندە اسا جاۋاپتىلىق تانىتۋ قاجەت. سەبەبى ايماق ەلدەرى سۋدى الەمنىڭ كەز كەلگەن باسقا وڭىرىنە قاراعاندا كوبىرەك تۇتىنادى. سوندىقتان سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ, كولىك لوگيستيكاسى سياقتى ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋگە كۇش بىرىكتىرىپ, جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت. «KazAID» رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جالپى العاندا, ۇيىم قازاقستاننىڭ جانە تۇتاستاي العاندا ايماقتىڭ دامۋى ءۇشىن جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا كومەك كورسەتۋدىڭ ۇيلەستىرۋشىسى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, اگەنتتىكتىڭ ىقپال ەتۋ اياسىن كەڭەيتۋگە, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە دونور ەلدەرمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەۋگە, ورتالىق ازياداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باسىمدىق بەرەدى.
– تاياۋدا ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا قىتايدىڭ «CIDCA» حالىقارالىق دامۋ جانە ىنتىماقتاستىق مەملەكەتتىك اگەنتتىگى ۇيىمداستىرعان بىرلەسكەن دامۋ جونىندەگى جاھاندىق ءىس-قيمىل فورۋمىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى 2-كونفەرەنتسياسىنا قاتىستى. ساپاردىڭ ماقسات-مىندەتى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– ءىسساپاردىڭ ماقساتى جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ جانە «CIDCA» قىتايدىڭ دامۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ بولدى. سونداي-اق حالىقارالىق دامۋ, تاجىريبە الماسۋ جانە بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ سالاسىندا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ارىپتەستىك قاتىناستاردى ورناتۋ جولىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ. ءبىز بىرلەسكەن باستامالار شەڭبەرىندە الەۋەتتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ماقساتىندا «CIDCA» وكىلدەرىمەن ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك.
ال كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتىنا كەلەتىن بولساق, ول جاھاندىق دامۋ, قاۋىپسىزدىك جانە وركەنيەت باستامالارى شەڭبەرىندە جارقىن بولاشاق قۇرۋ مۇددەسىندە ارىپتەستەردىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلىنا جاردەمدەسۋ جانە جاھاندىق دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ورتاق پىكىر قالىپتاستىرۋ. ءىس-شارا اياسىندا جاھاندىق باسقارۋ, يننوۆاتسيالار جانە جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
جيىنعا جالپى 50-دەن استام ەلدەن كەلگەن جوعارى دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى تۇلعالار, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ساراپشىلارى, اكادەميالىق قوعامداستىق پەن تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ وكىلدەرىن قوسا العاندا, شەتەلدىك دەلەگاتسيالار قاتىستى.
فورۋمداردىڭ بىرىندە مەن تدم 2030 جەتىستىكتەرى ءۇشىن قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى حالىقارالىق دامۋعا جاردەمدەسۋدەگى ءرولى تۋرالى بايانداما ۇسىندىم. وندا تۇراقتى دامۋ سالاسىنداعى جاھاندىق كۇن ءتارتىبى كونتەكسىندە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋداعى قازاقستاننىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن باستامالارى جاريالاندى.
وتكىزىلگەن كەزدەسۋلەر مەن قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندىق جانە قىتايلىق تاراپ درك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتەدى.
ايتا كەتەيىن, جۋىردا قازاقستانداعى تۇرىك ىنتىماقتاستىق جانە ۇيلەستىرۋ اگەنتتىگىنىڭ (TIKA) ۇيلەستىرۋشىسى ح.وزدەنوعلۋمەن كەزدەستىم. جۇزدەسۋدە درك سالاسىنداعى ەكى اگەنتتىك اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادىق. مەن درك ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ باسىم باعىتتارى شەڭبەرىندە اگەنتتىكتىڭ جوسپارلانعان باعدارلامالارى تۋرالى اقپارات بەرىپ, تۇرىك تاراپىنا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى شەڭبەرىندە ىنتىماقتاسۋدى ۇسىندىم. ءوز كەزەگىندە, «TIKA» ۇيلەستىرۋشىسى ح.وزدەنوعلۋ اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرى اراسىندا تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە دايىندىعىن ءبىلدىردى. تۇرىك تاراپى اگەنتتىكتىڭ «اۆيتسەننا»: دەنساۋلىق ساقتاۋ» «KazAID» باعدارلاماسىنا جانە باسقا دا الەۋەتتى جوبالارعا قاتىسۋعا قىزىعۋشىلىعىن راستادى. تاراپتار «KazAID» جانە «TIKA» اراسىنداعى درك سالاسىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويۋ مۇمكىندىگىن تالقىلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
