پەيىل تۇزەلسە, ءىس وڭعا باسادى

بۇگىنگى ءومىر شىندىعىنا زەر سالىپ, زەردەلەپ كورسەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ پايىمىمەن كەلىسە­تىنىمىز كامىل. ماسەلەن, 2021 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ باسشىلارى مەن ساراپشىلار ەلىمىزدىڭ قاي سالاسىن بولسىن جاپپاي جايلاپ, جەگى قۇرتتاي ىشتەن جەپ جاتقان جەمقورلىقتىڭ تۋىنداۋىنىڭ باستى سەبەبى مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەردىڭ جالاقىسىنىڭ تومەندىگى دەپ كەلگەن بولاتىن.

وسىعان وراي سول جىلعى شىلدە ايىنان باستاپ بارلىق مەملەكەت­تىك ورگاننىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ايتارلىقتاي ءوسىرىلدى. بۇعان «ب» كورپۋسىنىڭ اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ بوس لاۋازىمدارىنا جاريالانىپ جات­قان كونكۋرستار تۋرالى حا­بار­لاندىرۋلارعا قاراپ كوز جەتكى­زۋگە بولادى. مىسالى, شەشىم قابىل­دايتىن لاۋازىم يەلەرى – اۋدان­دىق ءبولىم باسشىسى­نىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 380391 تەڭگە, اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارىنىكى – 512004 تەڭگە, وبلىستىق باسقارما باس­شىسىنىكى – 688752 تەڭگە. جۇرت­قا كورسەتىپ وتىرعان قىزمەتىڭ ءۇشىن پارا دامەتپەي-اق, ادال ءومىر سۇرۋىڭە جەتەتىن قاراجات ەمەس پە بۇل؟! ال اۋدان اكىمدەرى, وبلىس­تاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرى, مينيستر­لەر جانە ولاردىڭ ورىنباسارلا­رى سياقتى ساياسي مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەردىڭ, سونداي-اق «ا» كور­پۋ­سىنىڭ اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەرىنىڭ جالاقىلارى ءتىپ­تى جوعارى. وسىلايشا, مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن حا­لىققا ادال قىزمەت ەتۋگە انت بەر­­گەن شەنەۋنىكتەردىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە قاجەت مۇم­كىن­دىك تۋعى­زىلدى. دەمەك بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مەملە­كەت­تىك قىزمەتشىلەرىنىڭ تاراپى­نان ءتيىستى قايتارىم بولىپ, كورسەتى­لەتىن مەملەكەتتىك قىزمەت­تەردىڭ ساپا­سى بارىنشا ارتىپ, جەمقور­لىق­تىڭ تامىرىنا بالتا شابى­لۋعا ءتيىس ەدى. وكىنىشكە قاراي, مەم­لەكەت­تىك قىزمەت سالاسىندا مۇن­داي تۇ­بەگەيلى وزگەرىس بولعان جوق. «دانىك­كەننەن قۇنىققان جامان» دەمەك­شى, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگان­­دارىنداعى اراندارى اشىلعان جەم­­قور­لار ءالى دە ايىلدارىن جيار ەمەس.

باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق­تىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر ەلىمىزدە 1461 جەمقورلىق قىلمىس تىركەلگەن. بۇل بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 4,5 پايىز از بولعانىمەن, ەلوردا مەن 4 وڭىردە وسى قوعامدىق ىندەت ودان ءارى ۇدەي تۇسكەن. استانا قالاسىندا 2022 جىلى 152 جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق اشكەرەلەنگەن بولسا, بىلتىر ونىڭ سانى 196-عا جەتكەن. وسى جونىندەگى كورسەتكىش قوستاناي وبلىسىندا 78-دەن 97-گە دەيىن, پاۆلودار وبلىسىندا 43-تەن 47-گە دەيىن, ۇلىتاۋ وبلىسىندا 14-تەن 41-گە دەيىن, اباي وبلىسىندا 8-دەن 31-گە دەيىن ۇلعايعان. بۇعان قوسا اسكەري قىزمەتشىلەر جاساعان جەمقورلىق قىلمىس سانى بۇرناعى جىلعى 18-دەن بىلتىر 54-كە دەيىن, ياعني ءۇش ەسە كوبەيىپ كەتكەن.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, اسىرەسە وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە كورسەتەدى دەگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى – مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر جانە الەۋمەتتىك قىزمەتشىلەر ەڭبەك ەتەتىن الەۋمەتتىك سالادا جەمقورلىق بەلەڭ العان. وتكەن جىلى وسى سالادا 311 جەمقورلىق قىلمىس اشكەرەلەنگەن. سونىڭ 155-ءى – ءبىلىم بەرۋگە, 64-ءى – دەنساۋلىق ساقتاۋعا, 29-ى – الەۋمەتتىك قور­عاۋ­عا, 56-سى مەديتسينالىق-الەۋ­­مەتتىك ساراپتاما قىزمەتىنە تيە­سىلى. ناتيجەسىندە, 95 ادام سوت­تالعان, ونىڭ 52-ءسى – ءبىلىم بەرۋ, 20-سى – دەنساۋلىق ساقتاۋ, 9-ى – الەۋمەتتىك قورعاۋ, 11-ءى – مەدي­تسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاما قىزمەتكەرلەرى.

قازىر پارلامەنتتىڭ قا­راۋىن­دا سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ازىرلە­گەن جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل ما­سەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوبا­لارى بار. ۇسىنىلعان جاڭاشىل­دىقتاردىڭ ىشىندە جەمقورلاردىڭ جاريا ءتىزىلىمىن ەنگىزۋ تۋرالى نورما دا ماڭىز­دى. وسىعان بايلانىس­تى «دەر­بەس دەرەكتەر جانە ولار­دى قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى تو­لىقتىرۋ ەنگىزىلمەكشى. بۇل نور­ما قابىلدانعان جاعدايدا جەمقور­لىق قىلمىس جاساپ سوت­تالعان ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ اتى-ءجونىن جۇرتشىلىق, ونىڭ ىشىندە سول جەمقورلاردىڭ بالالارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرى دە كەز كەلگەن ۋاقىتتا بىلە الاتىن بولادى. مۇ­ن­ىڭ ءوزى قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا توزبەۋشىلىك احۋالىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى انىق.

دەگەنمەن مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن ءالى دە كۇشەيتە ءتۇسۋ قاجەت. ايتالىق, قازىر قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا ەگەر وڭىرلىك اكىمدىكتىڭ باسقارماسىنىڭ باسشىسى جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن بولسا, وندا اكىمنىڭ جە­تەك­شىلىك جاسايتىن ورىنباسارى وتستاۆكاعا كەتۋگە ءوتىنىش بەرۋگە ءتيىس. شىندىعىندا, وڭىرلىك اكىم­دىكتىڭ باسقارمالارىنىڭ باس­شى­لارىن اكىمدەر كوپ رەتتە ءوز ورىنباسارلارىنىڭ پىكىرلەرىن سۇرا­ماي-اق, وزدەرى تاڭداپ تاعايىن­دايدى. سول سەبەپتى وڭىرلىك اكىمدىك­تەردىڭ باسقارمالارىنىڭ باسشىلارى جەمقورلىق قىلمىس جاساپ سوت­تالعان جاعدايدا ولار ءۇشىن اكىم­دەردىڭ ورىنباسارلارى ەمەس, اكىمدەردىڭ وزدەرى تىكە­لەي جاۋاپ بەرگەنى ءادىل ەمەس پە؟ مۇن­داي ءتاسىل ورتالىق جانە جەرگى­لىك­تى مەملەكەتتىك ورگانداردا قول­دانىلاتىن بولسا, شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندەگى جاۋاپتى لاۋازىمدارعا ىسكەرلىگىمەن قاتار, ارى تازا ماماندار كوبىرەك كەلەر ەدى.

قوعامىمىزدا زاڭنىڭ ۇستەم­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلگەن سۋديالار دا بىلىق-شىلىقتان تو­لىق ارىلىپ, حا­لىق سەنىمىنە يە بولىپ وتىر دەۋ قيىن. بۇدان التى جىلداي بۇرىن اۋداندىق سوت توراعا­لارى قولدارىنا تيەتىن اي­لىق جالاقىلارى 230 مىڭ تەڭگە عانا ەكەنىن ايتىپ, «سۋديالار پارا الماي قايتسىن؟..» دەگەندەي سىڭاي تانىتاتىن. راسىندا دا, سۋديالاردىڭ جالاقىلارىنىڭ لايىقتى بولماۋى ولاردىڭ كوبىن پارا الۋعا يتەرمەلەگەن بولار. وسى جاعداي ەسكەرىلىپ, 2019 جىلدان باستاپ اۋداندىق سۋديالاردىڭ جالاقىسى 655 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوبەيتىلدى. بۇل سوما فەميدا قىزمەتشىلەرىنىڭ ادىلدىكتەن تايماۋىنا جەتكىلىكتى ەكەنى داۋسىز. ارينە, قاناعات بولسا. الايدا «اۋرۋ قالسا دا, ادەت قالمايدى» دەگەندەي, سۋديالاردىڭ ءبارى بىردەي بۇرىنعى «ادەتتەرىنەن» باس تارتا قويماپتى. سول جىلى جالاقىلارى ەسەلەپ كوبەيتىل­گەنىنە قۋانىپ, تۋرا جولعا ءتۇسۋدىڭ ورنىنا, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەم­قورلىعىن جالعاستىرعان 11 سۋديا­نىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعان.

باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق­تىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بىلتىر 3 سۋديا قۇقىق بۇزۋشىلىق جاسا­عان. ال بيىلعى قاڭتار ايىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جانە سوت اكىمشىلىگىنىڭ وزىن­دىك قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى بىرلەسىپ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ ماحامبەت اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسىن الاياقتىق ارەكەت جاساپ, باسىنا ءىس تۇسكەن بىرەۋدەن 2,5 ملن تەڭگە الىپ جاتقان كەزىندە قولعا تۇسىرگەن. ماۋسىم ايىندا انتيكوردىڭ قىزمەتكەرلەرى ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى اقتاۋ قالالىق قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت توراعاسىنىڭ سوتتالۋشى ادامعا بوستاندىعىنان ايىرمايتىن جەڭىل جازا تاعايىنداۋ ءۇشىن سەنىمدى ادامى ارقىلى 18 ملن تەڭگە العانعىن اشكەرەلەگەن. وسىنداي مىسالدارعا قاراعاندا, سۋديالاردىڭ جالاقىسىنىڭ ارتتىرىلۋى ولاردىڭ اراسىنداعى پاراقورلاردىڭ سانىن ازايتا قويماعان سياقتى.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستان سۋديالارىنىڭ VIII سەزىندە: «سۋديالاردىڭ بەدەلى ءمىنسىز, ال كانديداتتاردى ىرىكتەۋ ۇدەرىسى ايقىن جانە اشىق بولۋعا ءتيىس. دامىعان ەلدەردىڭ باسىم بولىگىندە سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ جوعارى بولاتىنى سونشالىق, وتكەن ومىرىندەگى بولماشى ءبىر تەرىس ارەكەتى لاۋازىمعا تاعايىندالماۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مۇنداي تاجىريبەنى قازاقستاندا دا قولدانعان ءجون دەپ سانايمىن», دەگەن ەدى. شىنتۋايتىندا, سىبايلاس جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جەڭگەن شۆەيتسارياداعى سياقتى, ءبىزدىڭ ەلدە دە سۋديالاردى دا سايلاۋعا كوشەتىن كەز جەتكەن بولار.

جالپى, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ءبارى دە ادام­نىڭ پيعىلىنا بايلانىستى. وت­باسىن­دا «ۇيات بولادى», «بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاما», «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن سوزدەردى بالا كەزىنەن قۇلاعىنا قۇيىپ وسپەگەن ادامنان وڭ پيعىل كۇتۋ قيىن. مىسالى, وسى جىلدىڭ باسىندا الماتى قالاسىندا بولعان جەر سىلكىنىسى كەزىندە كەيبىر تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى زارەسى ۇشقان جانداردان ادەتتە 2 مىڭ تەڭگەگە اپاراتىن جەرگە 30-40 مىڭ تەڭگە سۇراعانىن ەستىپ, جاعامىزدى ۇستاعانبىز. ويتكەنى مۇنداي ارەكەت «قولىڭدا باردا قونىشىڭنان باس» دەگەن ارام پيعىلدىڭ ايعاعى ەمەس پە؟ ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان ونداي تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جەمقور شەنەۋنىك پەن سۋديادان ايىرماشىلىعى قايسى؟

«ادام نە تاپسا دا, پەيىلىنەن تابادى», دەيدى قازەكەم. پەيى­لىمىزدى تۇزەتسەك, ەلىمىزدى وركەن­دەتىپ, ادىلەتتى مەملەكەت قۇراتى­نىمىز كۇمانسىز.