اۋىل – ءبىزدىڭ بىرلىگىمىز بەن تاتۋلىعىمىزدىڭ باستاۋ الار ىرگەتاسى. ال اۋىل اقساقالدارى – ءبىزدىڭ قازىنالى قاريالارىمىز, قارقارالى حالقىمىزدىڭ دانالىعى مەن ۇلىلىعىنىڭ ۇياسى. «قۇرىشتان قۇيعان قۇدىرەت» تۇرعاندا جۇرت تا اۋىل حالقىنىڭ ۇيىمشىلدىعى ءۇشىن الاڭدامايتىن ەدى. عاسىرلار بويى. وسى كۇنگە دەيىن.
اقساقال. قازاق ءۇشىن قاستەرلى دە قاسيەتتى, كيەلى دە كەنەرەلى ۇعىمداردىڭ ءبىرى – وسى اتاۋ. ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى پەرزەنتتەرى ۇدايى الدىنداعى اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ايتقانىمەن ءجۇرىپ, اقىل-كەڭەستەرىن ءار كەز بۇلجىتپاي ورىنداپ وتىرعان. حالقىمىزدىڭ وسىناۋ ۇلان-عايىر كوسىلگەن كەڭ اتىراپتى ەن جايلاپ, كەزىندە ءوزىن دە, جەرىن دە شەتكە جىبەرمەي, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن امان جەتكىزۋىنە وسى زاڭعار زاڭعا ۇدايى باعىنىپ جۇرگەنىنىڭ دە وزىندىك ۇلەسى بار.
ءبىز – قالاي دەگەندە دە, ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى اقساقالدارىنىڭ الدىن كەسىپ وتپەگەن, ۇلكەنىنىڭ سۇلەي سوزدەرىن ەش ۋاقىتتا جەرگە تاستاماعان, ولاردىڭ وشپەس تە ولمەس ونەگەلى وسيەتتەرىنە ۇيىعان ۇلىستىڭ ۇرپاعىمىز. ءيا, قازاق قاي زامان, قاي قوعامدا دا ءوزىنىڭ وسى سالتىنان اينىماعان. سونىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ بىرلىگى مەن بەرەكەسىنە, تاتۋلىعى مەن تۇتاستىعىنا قانداي ءبىر دۇلەي الماعايىپ كەزەڭدەردە دە پالەندەي زياندى نۇقسان كەلمەگەن, كوپ جاعدايدا بۇل قاعيدات جۇرتىمىزدىڭ تىرشىلىك ەتۋىنىڭ نىسانالى نۇسقاسىنا اينالعان. اتام زاماننان بەرى اۋزى دۋالى قارتتارىمىز ءاردايىم ەلدىڭ ۇيىتقىسى, بىرلىكتىڭ تۇتقاسى بولا بىلگەن. بىلايعى كۇندەلىكتى تۇرمىس تىنىندە دە اقساقالدار اۋىل-ەل, رۋ مەن رۋ اراسىندا وقتا-تەكتە بولىپ جاتاتىن ءارتۇرلى داۋ-شارلاردى وزدەرى ۇنەمى قارا قىلدى قاق جارعانداي ەتىپ ءادىل شەشىپ, جۇرتتىڭ بىرلىگىن ساقتاپ قالىپ تۇرعان. قاريالار قاۋىمى حانعا جەتەتىندەي داتقا دەيىنگى شارۋانىڭ ءبارىن وسىلاي رەتتەپ, باسىپ تاستاپ وتىراتىن ەدى.
«اسىل – تاستان, اقىل – باستان» دەگەن ناقىل دا بىزدەن قالعان. وسىنىڭ جەلىسىمەن ورىلەتىن ءتالىمى مول اڭىزدى ءبارىمىز دە بالا جاستان ەستىپ وستىك. حان زامانىنان شاڭ بەرەتىن بۇل حيكايانىڭ ونە بويى قازاقتىڭ تۋا ءبىتتى دانا حالىق بولعانىن ايعاقتاي تۇسەدى. ءبىر ءتاۋىر جەرى قازاق «قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بار» دەگەن انىقتاما بەرىپ كەتكەن حاندارىمىزدىڭ دا كوپشىلىگى دانالىقتىڭ ۇياسى بولعان دالا زاڭىنىڭ ەرەجەلەرىن بەرىك ۇستانىپ, اقساقالدار ينستيتۋتىنىڭ ءاردايىم ءوز ءسان-سالتاناتىن ساقتاپ قانا قويماي, ونىڭ كەلەر كۇندەرگە باتىل قادامدار باسۋىنا سەبەپكەر بولعان. تاريح توركىنىنە كوز جۇگىرتسەك, قازاق تورىنە كوتەرىلگەن حاندار ىشىندە قازىنالى قاريالار ارقىلى حالىقپەن ەتەنە ارالاسىپ, ونى قامقورلىعىنا بولەگەن سانالىلارى كوپ بولعان ەكەن. ءبىز وسىنىڭ بايىپ-بايلامىنان كەڭەس كەزەڭىندەگى جەتپىس جىلدا ەداۋىر ايىرىلىپ قالدىق. سوندىقتان دا كەۋدەسىن كوپتەن بەرى قىجىل كەۋلەپ, رەنىش تىنشىتپاسا كەرەك, قازاقتىڭ ايرىقشا ارۋاقتى اقىندارىنىڭ ءبىرى
– عافۋ قايىربەكوۆ كەڭەس بيلىگىنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان بارىنشا قاھارلى كەزەڭىنىڭ وزىندە اقىرى ء«بىر سۇراق وسى كۇنى مەن اڭعارعان, سۇراپ كەلەم بىلىكتى ادامداردان, وزگە جۇرتتىڭ پاتشاسى جاقسى بولىپ, قازاق حانى نەلىكتەن جامان بولعان؟» دەپ تايسالماي ءبىر توگىپ ءوتتى. ونىڭ «وزگە جۇرتى» كىم ەكەنى بەلگىلى, ال حالقىنىڭ قامىن سولاردان ون ەسە ارتىق ويلاعان قازاق حاندارىنىڭ نەگە ءوز ەلى ءۇشىن «جاۋ» سانالاتىنى اقىل-ەسى تۇزىك ازاماتتارعا سونشالىقتى تۇسىنىكتى بولا قويماعانى ايان ەدى.
شىن مانىندە, قازاق تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن كەرەي, ءاز جانىبەك, قاسىم, حاقنازار, ءاز تاۋكە, ابىلاي سىندى حانداردىڭ قولعا الىناتىن ءاربىر كەلەسى ءىستىڭ كولەمىندە اقساقالدار قاۋىمىنا ىلعي ارقا سۇيەپ وتىرعاندارى حاق. ايتپەسە, ايگىلى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دا, ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى» دا, «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دا ويدا-جوقتا, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە حانداردىڭ جەكە جۇيەلەرىنىڭ جەتەگىندە وزىنەن ءوزى جارق ەتىپ پايدا بولا سالعان جوق. تۋراسىن ايتقاندا, بۇلاردىڭ ءبارى دە بيلەۋشىلەردىڭ ءوز ماڭايىنداعى كوپتى كورگەن, كونەنىڭ كوزى ىسپەتتەس اقىلمان اقساقالدارمەن, قابىرعالى قارتتار قاۋىمىمەن ۇدايى اقىلداسىپ وتىرۋىنىڭ ارقاسىندا ءومىردىڭ ورەسىنەن ءورىس تاپقان.
اقيقاتىنا كوشكەندە, ءبىزدىڭ شەرلى شەجىرەمىزدە ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن, بۇتىندىگىن, بىرلىگىن, تەندىگىن, بايلىعىن, ار-نامىسىن ويلاماعان حان دا, بي دە, باتىر-باعلان دا بولمادى. ەلگە ءبىر بۇيىردەن جاۋ كەلىپ تيىسكەندە, حان ءوز ساربازدارى قاتارلى قارۋ-جاراعىن اسىنىپ, قان مايداندا قاسقايىپ قول باستاپ, ءتىپتى اراسىندا جاۋ جاعىنىڭ باسشىلارىمەن جەكپە-جەكتەرگە دە شىعىپ ءجۇردى. سونداي عازاۋات سوعىستاردا بۇيداش, ماماش, توعىم, حاقنازار, تاۋەكەل, سالقام جاڭگىر, كەنەسارى سىندى حاندارىمىز وپات بولدى. دەمەك ولار ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن, بولاشاق ۇرپاقتىڭ باقىتى مەن بوستاندىعى جولىندا قاسىق قاندارى قالعانشا كۇرەسىپ وتكەن. مۇنىڭ ءبارى حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن تاتۋلىعىن ارتتىرا تۇسۋگە وتە زور ىقپال ەتتى.
الايدا اشىعىن ايتقاننىڭ ايىبى جوق, ءبىز قازىر جىلدان جىل ۇزاعان سايىن وسىنداي حانداردىڭ اقىلشىسى دا, قولعاناتى دا, ەڭسەلى ەلىنىڭ ەرەنى بولەك تىزگىن ۇستارى دا بولىپ كەلگەن ايبىندى اقساقالداردىڭ بۇگىنگى كۇندە كورىنىس بەرۋگە ءتيىستى ارۋاقتى ۇرپاقتارىن جوعالتىپ بارا جاتقان سياقتىمىز. احۋالدىڭ شىنىندا جانعا باتاتىنداي قالىپقا جەتكەندىگىنەن شىعار, بيىلعى ناۋرىز ايىندا اتىراۋ قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا مۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇعىمى بار جانعا تۇسىنە قوياتىنداي ەتىپ اقىرىن مەڭزەپ ءوتتى.
«قازاق قاي زاماندا دا ۇلكەنىن سىيلاعان, اقساقالداردىڭ اتالى سوزىنە توقتاعان. ال اۋزى دۋالى قارتتارىمىز ءاردايىم ەلدىڭ ۇيىتقىسى بولعان. «قارياسى بار ەلدىڭ قازىناسى بار» دەگەن ءسوز سودان قالعان. ءبىز حالقىمىزدىڭ يگى داستۇرلەرى مەن قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىن ۇيلەستىرە بىلگەنىمىز ابزال. وسى ورايدا مەن اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. شىن مانىندە, ەل ىشىندە جاستارعا اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, دۇرىس جول سىلتەيتىن داناگوي قاريالارىمىز از ەمەس. اقساقالدارىمىز وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە, ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا اتسالىسىپ, ورتاق ىسكە زور ۇلەس قوسارى انىق», دەدى ول ماسەلەنىڭ ءمانىسىن كورسەتە كەلىپ.
پرەزيدەنت وسى ءسوزدىڭ لامىندە قازىر ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا بار, بىراق جۇمىستارى كوبىنە-كوپ فورمالدى بولىپ كەلە جاتقان, شارۋاسى قاعاز-حاتتاما تولتىرۋدىڭ اينالاسىنان شىعا الماي تۇرعان اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ جانداندىرۋ كەرەكتىگىنە ارنايى توقتالدى. «اقساقالدار كەڭەسى بارلىق ايماقتا بىردەي بەلسەندى ەمەس. سوندىقتان ونىڭ جۇمىسىن جۇيەلەپ, جانداندىرۋ كەرەك» دەگەن تىركەس سول تۇجىرىم سورابىنان تارقاتىلدى. «بالكىم, كەڭەستەردى اسسامبلەيانىڭ جانىنا توپتاستىرعان دۇرىس شىعار. ولاردىڭ بەدەلىن كوتەرىپ, مارتەبەسىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇدان ەش ۇتىلمايمىز», دەگەندى دە سول شاراسىزدىقتان ايتقانى انىق.
ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىنداعى سوزىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى جايلاردى جۇيەلەپ, جىكتەپ, تۇيىندەپ, تالداپ جەتكىزدى. ء«بىز ەلدىگىمىزدىڭ نەگىزىن قالاپ, ونى ۇرپاققا تابىستاعان بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتەمىز. الايدا وتكەنىمەن عانا ءومىر سۇرەتىن جۇرت وركەنيەتتى ەل بولا المايدى. ۇلت ساپاسىن جاقسارتامىز دەسەك, ءبىر ەل بولىپ جاڭا قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. قۇرىلتاي ەشقاشان توي تويلاپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن جيىن بولعان ەمەس, كەلەشەكتە دە ونداي بولمايدى», دەدى ول ءسوزىنىڭ القيسساسىندا.
«ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاۋ ەلدىگىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. بۇل تۋرالى ۇنەمى ايتىپ جۇرگەنىمدى بىلەسىزدەر. ىنتىماعى جاراسقان, ورتاق ماقساتقا ۇيىسقان ۇلت ەشقاشان ۇتىلمايدى, ەشتەڭەدەن قۇر قالمايدى. بۇل ىستە زيالى قاۋىم ايرىقشا ءرول اتقارادى. اسىرەسە ەلگە ءسوزى وتەتىن اعا بۋىننىڭ ورنى بولەك. ولار – قازاقتىڭ قايماعى, ۇلتتىڭ ماقتانىشى. ەلدىڭ تۇتاستىعى زيالى قاۋىمنىڭ بىرلىگىنەن باستالادى. ياعني الدىمەن ەل اعالارىنىڭ اراسىندا اۋىزبىرشىلىك بولۋى كەرەك. ولار ۇرپاققا ونەگە بولاتىن كەسەك اڭگىمە ايتۋى قاجەت», دەدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى.
اقساقالدار كەڭەسى – كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىك تىنىندە تۋىنداپ جاتاتىن الۋان ءتۇرلى ماسەلەلەردى ورتاعا الىپ تالقىلاپ, بەلگىلى ءبىر ۇيعارىم جاسايتىن, ولاردىڭ مەيلىنشە وزەكتى كوكەيكەستىلەرىن رەسمي ورىندار الدىنا ۇسىناتىن كوپشىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بەيرەسمي قوعامدىق ۇيىمى. شىنىن ايتقاندا, ونىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. ءبىز جوعارىدا ايتىپ وتكەن قازاق حاندارى داۋىرىنەن دە الدەقايدا ارىدەن باستاۋ الادى. وتكەن تاريح مۇنداي ۇتىمدى ۇيىمداردىڭ سوناۋ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى بىرنەشە عاسىر بۇرىنعى ەجەلگى گرەكيا قالا-مەملەكەتتەرى زامانىنان ارنا تارتاتىنىن ايعاقتايدى. ەرتەدەگى ەللادالىقتار ونى «گەرۋسيا» دەپ اتاعان, ال ونىڭ قۇرامىنا كىرەتىن گەرونتتار افينا تۇبىندەگى ارەسا توبەشىگىنىڭ باسىندا «ارەوپاگ» دەگەن ات العان ورىندا باس قوسىپ, ەلدىك تۇرعىدا زور ماڭىزى بار ەرەكشە ماسەلەلەردى تالقىلاپ, بەلگىلى ءبىر شەشىمدەر شىعارىپ تۇراتىن بولعان. ال «گەرۋسيا» ءسوزى «اقساقال, اقساقالدار كەڭەسى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرگەن.
كەيىنىرەك, XVIII عاسىر اۋقىمىندا, 1795 جىلى تاپ وسى ۇلگىسىمەن فرانتسيادا پارلامەنتتىڭ قۇرامى 250 ادامنان تۇراتىن جوعارى پالاتاسى – اقساقالدار كەڭەسى قۇرىلدى. قازاق قوعامىندا ول ءوزىنىڭ باستاۋىن تۇركى قاعاناتى داۋىرىنەن, تونىكوك ءومىر سۇرگەن كەزەڭنەن الادى. سوڭىرا ولار قازاق حاندىعى تۇسىندا «حان كەڭەسى», «بيلەر كەڭەسى» بولىپ اتالىپ, ەل ىشىندەگى كوپتەگەن كۇردەلى ءىستى ويلاسا وتىرىپ شەشۋدىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالىپتاستى. بىراق بۇل قۇرىلىمنىڭ اقساقالدار كەڭەسىنەن ەلەۋلى ايىرماشىلىعى بار ەدى. مىسالى, «حان كەڭەسى» مەن «بيلەر كەڭەسى» اسا شۇعىل, ەل باسىنا قاتەر تۋعان شاقتاردا بولماسا, باسقا كەزدە كەلىسىم بويىنشا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە وتكىزىلىپ وتىرعان. ال اقساقالدار كەڭەسى اۋىل-ايماقتىڭ تۇرمىستىق, شارۋاشىلىق قاجەتتەرىنە وراي كەز كەلگەن ۋاقىتتا وتكىزىلە بەرگەن. جالپى, تاريحتا قازاق حالقى سۇيەك تۇرعىسىنان وزىندىك تەرريتوريالىق اۋماق بولىپ وتىرۋى, كوشىپ-قونۋى, ءاربىرىنىڭ اقساقال كەڭەسى بولۋى – ايقىن فاكت. بۇل اتا-اتانىڭ اراسىنداعى شارۋاشىلىق, تۇرمىستىق جانە مادەني بايلانىستار مەن ساۋدا قارىم-قاتىناسى ماسەلەلەرىن, جەر-سۋ مەنشىكتەرىندە ۇشىراسىپ جاتاتىن داۋلى جاعدايلاردى مۇمكىندىگىنشە بەيبىت تۇردە شەشۋگە مۇرىندىق بولعان.
كەيىنگى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا تاپ وسىنداي اقساقالدار كەڭەسى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەيدى. بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەت باسشىسى ايتىپ وتكەندەي, ءالى كۇنگە دەيىن جوعارى بەلسەندىلىك تانىتا الماي كەلەدى. ەندەشە, بۇل تۇرعىدا سەڭنىڭ كوبەسىن سوگىپ, مەيلىنشە باتىل جۇمىس جاسايتىن كەز جەتتى. وسى رەتتە كورشىلەس وزبەكستان ەلىنىڭ بارلىق ءۋالاياتتارىندا تاپ وسىنداي اقساقالدار كەڭەستەرى قۇرىلىپ, بارعان سايىن قارقىندى دا ۇتىمدى جۇمىستارعا قول ۇرىپ جاتقاندارىن ەستىپ وتىرمىز. ءتىپتى سول جاقتارمەن ارالاسىپ, تاجىريبە الماسسا دا ارتىقتىق ەتپەس ەدى.
قالاي ايتقاندا دا, قازىرگى قازاق قوعامى مۇنداي ءپاتۋالى دا پاراساتتى ۇيىمداردىڭ قىزمەتى مەن قامقورلىعىنا اسا ءزارۋ. ەل ىشىندە ابىز اقساقالدار تالقىسىنا ءتۇسىپ, تالدانۋعا جاتاتىن, جۇرتتى ءبىر ۇتىمدى يدەيانىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر ءورشىپ تۇر. ءبىز شىن مانىندە قازىر ءوز ۇلتىمىز ىشىنەن دە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن جانە الۋان ءتۇرلى ىقپالدى كۇشتەردىڭ قىسىمىمەن بىرنەشە بولىككە ءبولىنىپ كەتۋدىڭ ءسال عانا الدىندا تۇرمىز. وسىنىڭ الدىن الىپ, ۇلتىمىزدىڭ تۇتاستىعىن بۇرىنعىداي ساقتاپ قالۋ جولىندا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتى مەن مىندەتى دە زور. ءبىراۋىز سوزبەن ءبىر قاۋىم ەلدى ۇيىتىپ, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن قورعاۋ – ءومىردى كورگەن, كوپ نارسەنى كوكەيگە تۇيگەن, ونەگەلى ىسىمەن ۇلگى اقساقالداردىڭ اسىل پارىزى.
مۇرات باقتيار ۇلى,
سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى,
ساياسي عىلىمدار
دوكتورى, پروفەسسور
