ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر. تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟

«ەgemen Qazaqstan»:

– ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر (ەدب) وسى­عان دەيىن قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستاردى مەملەكەت بولگەن دەمەۋ قار­جى­نىڭ كومەگىمەن ەڭسەرىپ كەلدى. الداعى ۋاقىتتا ەدب قارجىلىق قيىندىقتاردى ءوز الەۋەتى, ءوز قارجىسى ارقىلى رەتتەي الا ما؟

ايبار ولجاەۆ, تاۋەلسىز ساراپشى:

– بانك قۇرىلتايشىلارى مەملەكەت, حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ەستەن شىعارىپ الدى. مەملەكەت وسى قاتەلىكتەن ساباق الدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. قازىر ەدب-نىڭ سىرتتان قارجى الۋى ۇكىمەتتىڭ باقىلاۋىندا. بانكتەردىڭ قارىز الۋى قاجەتتى نورمادان تومەندەپ بارا جاتسا, ليتسەنزياسىنان ايىرىلادى. بانك­تەر­دىڭ دەفولتقا ۇشىراۋىن الدىن الا ساق­تان­دىرا­تىن تەتىكتەر سترەس تەستەر ارقىلى جەتىل­دىرىلدى.

بەيسەنبەك زيابەكوۆ, قارجىگەر:

– «بانك جۇيەسىن قۇردىق نەمەسە اياققا تۇرعىزدىق» دەگەنگە سەنبەيمىن. ءبىز بۇل سەگمەنتتە جەكە باسقا نەمەسە بانك قۇرىلتايشىلارىنا عانا جۇمىس ىستەيتىن جولدى قالىپتاستىرىپ الدىق. ءبىزدىڭ بانكتەرگە ەكونوميكالىق ءوسىم ەمەس, نەسيە پايىزى دەم بەرىپ وتىر. ەدب پروبلەماسى اكتسيونەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارقىلى زاڭمەن عانا شەشىلەتىن دەڭگەيگە جەتتى. ال بىزدە ونداي زاڭ جوق. اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ قاجەتتىگى بىرەر جىلدان بەرى باسقا قىرىنان ايتىلىپ كەلەدى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە بانكتەردىڭ تازا تابىسى تۋرالى دەرەكتەردە تابىستارىن قايدا ساقتايتىنى تۋرالى ايتىلمايدى. اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى ۇسىنىستاردىڭ وسى ماسەلەنى اينالىپ وتەتىنىن تۇسىنبەيمىن. 2017 جىلى ۇلتتىق قوردان تريلليونداعان تەڭگە دەمەۋ رەتىندە ءبولىندى. سول كەزدە ۇلتتىق قور مەن ۇلتتىق بانك كۇيرەۋدىڭ الدىندا تۇرعان. بۇل الەمدە بولماعان جاعداي. ولاردىڭ (بانكتەردىڭ) ەسەپشوتىندا تريلليونداعان قارجى بوس جاتسا دا ءبىز وسىنداي قادامدارعا باردىق.

جالعاسبەك اقبولات, قارجىگەر:

– بەيسەنبەك اعامىزدىڭ بانك اكتسيو­نەرلەرى تۋرالى جەكە زاڭ قابىلدانۋ كەرەك دەگەن پىكىرىن قولدايمىن. ءبىز سول كەزدە عانا بۇل ماسەلەنى نارىق زاڭىمەن جۇيەلەندىرە الامىز. ۇلتتىق بانكتىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى ەدب پايداسىنا جۇمىس ىستەپ تۇر. نەسيە دەڭگەيىن 56 پايىزعا دەيىن كوتەرۋگە رۇقسات بەرۋ – حالىقتى توناۋعا رۇقسات بەرۋمەن بىردەي. قازىر ەدب ءوزىن-ءوزى تىعىرىقتان شىعارۋعا جەتكىلىكتى قور جيناپ الدى. نەسيە پا­يىزىن جەڭىلدەتۋگە دە مۇمكىندىك بار.

«ەgemen Qazaqstan»:

– تەڭگە باعامى 480-گە جاقىنداپ قالدى. سانكتسيا سالقىنى تەڭسەلتىپ جىبەرگەن ءرۋبلدى تەڭگە ءبىر جاعىنان دەمەپ تۇر ما دەگەن الاڭ كوڭىل بار.

ايبار ولجاەۆ:

– كورشىلەرىمىز ۇلتتىق ۆاليۋتا تۇراق­تىلىعىنا وتە مۇقتاج بولعاندىقتان باعانى ەركىن اينالىمعا جىبەرگەن جوق. جاساندى تۇردە ينتەرۆەنتسيالىق جولمەن تەجەپ وتىر. ءبىز دە كەزىندە ەركىن اينالىمعا كەتپەي تۇرعاندا وسىلاي ىستەگەنبىز. ءدال قازىر دوللاردى 300 تەڭگە­دەن ۇستاساق, ۇلتتىق قوردىڭ ءبىراز اقشاسىن جاعىپ جىبەرەمىز. ۇلتتىق بانك بىرەر ايدان بەرى ينتەرۆەنتسيا جاساماسا دا ينتەرۆەنتسيا ادىسىنە جاتپايتىن ءبىراز ءادىستى پايدالاندى. كەيدە 1 ملرد, كەيدە 800 ملن دوللار قازاقستان قور بيرجاسىندا كونۆەرتاتسيالاندى. مۇنىڭ ءوزى تەڭگەنىڭ ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن بابىندا تۇرۋىنا ىقپال ەتتى. تەڭگە مەن دوللاردىڭ نارىقتىق باعاسى 480 ەكەنى بيۋدجەتتە جازىلعان. مەملەكەت نارىقتان اياق تارتقان سوڭ تەڭگە نارىق­تىق باعاسىنا ەندى توقتادى. ءبىز ءۇشىن ءدال قازىر 1 دوللاردىڭ نارىقتىق قۇنى – 480 تەڭگە. جىل اياعىنا دەيىن بۇل باعام وزگەرمەيدى.

ءبىز بۇل ماسەلەدەن گورى 2025 جىلعا دەيىنگى بيۋدجەت تاپشىلىعىن قالاي جابامىز دەپ الاڭداۋىمىز كەرەك. بىز­دەگى تاپشىلىقتى جابۋعا مۇنايدان تىس تۇسىمدەردەردىڭ جەتپەيتىنى, سالىق كودەكسى بۇل ماسەلەنى شەشە المايتىنى انىق. سونىمەن بىرگە, شىعىنداردىڭ جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقانى الاڭداتارلىق دەڭگەيگە جەتتى. شىعىندارىمىزدىڭ كوبى ينفلياتسياعا تىكەلەي نەمەسە اەك ارقىلى يندەكستەلگەن. بۇل قوسىمشا الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى قابىلداماي-اق, بيۋدجەت شىعىندارى ارتادى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ ءبارى تەڭگە باعامىنا اسەر ەتەدى.

بەيسەنبەك زيابەكوۆ:

– ايبار مىرزا تاقىرىپتى تالداپ ءوتتى. بىراق ۇب كوزقاراسىمەن عانا شەكتەلدى. ءاربىر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا دەگەن ۇستانىمى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن قۇرمەتىنەن باستالادى. قازاق جەرىنەن نان تاۋىپ جۇرگەن وليگارحتاردىڭ ومىرىندە قازاق تەڭگەسىن قولىنا ۇستاپ كورگەنىنە كۇماندانامىن. تەڭگە تۇراقتىلىعىنا كىم جاۋاپ بەرەدى دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى جوق. تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىنا ۇب مەن ۇكىمەت ەكونوميكانى قولداۋ, شوب-تى قولداۋ ارقىلى جاۋاپ بەرۋ كەرەك. بۇل ولار­دىڭ ءبىرىنشى مىندەتى بولۋعا ءتيىس. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعىن باعانىڭ تۇراقتىلىعىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. 1993 جىلدارى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە نەسيە پايىزى شارتتارىن ورىنداماعانى ءۇشىن 1 كۇندە 20 بانكتىڭ ليتسەنزياسىن جويۋعا بۇيرىق بەرگەن كەزدەرىم بولدى. ول كەزدە جاسپىن, تەڭگەنىڭ بولاشاعىنا جاۋاپسىزدىقپەن قاراۋدى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندىلىعىن تارك ەتۋمەن بىردەي قابىلدادىم. باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاي الماسا, نەسيە پايىزىن 50 پايىزعا كوتەرىپ, حالىقتى قارىزدان كوز اشپايتىنداي جاعدايدان قۇتقارا الماسا بىزگە ۇلتتىق بانك پەن قندرا-نىڭ قاجەتى قانشا؟

جالعاسبەك اقبولات:

– قوعامنىڭ نازارى تەڭگەنىڭ باعامىنا ەمەس, نەسيەنىڭ پايىزىنا اۋىپ وتىر. مەملەكەت تاراپىنان قاتتى قىسىم نەمەسە قاداعالاۋ بولماسا نەسيە ارزاندامايدى, نەسيە پايىزى ارزانداماسا تەڭگەنىڭ قۇنى دا كوتەرىلمەيدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تەڭگەمىزگە تۇراقتى ەكونوميكا عانا دەم بەرەدى. ۇكىمەت ءۇشىن بانكتەرگە قىسىم جاساۋ دەموكراتيانى تۇنشىقتىرۋمەن بىردەي. بانكتەر ءۇشىن سەرىكتەستىك دەگەن ۇعىم جوق. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعى نەمەسە نەسيەنىڭ ارزانداۋى بانكتەردىڭ قالاۋىمەن شەشىلەتىن نارسە ەمەس. ۇلتتىق بانك مولشەرلەمەنى ەۋروپا ەلدەرى سياقتى 0-0,25 پايىز ەتىپ قويا المايدى. سەبەبى بىزدە ينفلياتسيانىڭ ءوسىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى, ال دامىعان ەلدەردە ول 0-2 پايىز توڭىرەگىنەن اسپايدى. ەكونوميكامىز كلاسسيكالىق گوللاند اۋرۋىنا شالدىققان جانە ودان شىعا الماي جاتىر. بۇل «اۋرۋدىڭ» ءمانى مىنادا: ءبىر سالا باسقالارعا قاراعاندا الدەقايدا جىلدام وسسە, بۇل ناقتى ۆاليۋتا باعامىنىڭ كۇشەيۋىنە اكەلەدى جانە باسقا سالالارعا تەرىس اسەر ەتەدى. بىزدە قازىر قاتتى دامىپ كەتكەن سالا – شيكىزات ەكونوميكاسى. وسى باعىتقا تاۋەلدىلىك تەڭگەمىزگە دە, ەكونوميكامىزعا دا قىسىم جاساپ وتىرعانىن مويىندا­ۋىمىز كەرەك. تەڭگە باعامىن نارىق ەمەس, شيكىزات باعاسى انىقتايدى. مىسالى, بىزدە بازالىق مولشەرلەمە دوڭگەلەكتەپ العاندا 15 پايىز, ال نەسيە پايىزى اينالىپ كەلگەندە 52 پايىزعا دەيىن كوتەرىلىپ كەتەدى. اراسىنداعى الشاقتىق بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىس ىستەمەيتىنىن كورسەتىپ تۇر.

«ەgemen Qazaqstan»:

– ەكونوميكامىزدىڭ الەۋەتى نەسيە­­نى قانشا پايىزعا دەيىن تومەن­دەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى؟

ايبار ولجاەۆ:

– مەملەكەتتىڭ «تاپقان تابىستا­رى­ڭىزدى حالىقپەن بولىسىڭىزدەر, قتس-تى 25 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ قاجەت» دەگەن ۇسىنىسىن بانكتەر قارسىلىقپەن قابىلدادى. بانكتە «ۇيات» دەگەن دە, «حالىق» دەگەن دە ۇعىم جوق, ولار تەك تابىستى ويلايدى. ءبىزدىڭ جاعدايدا 17,5-18 پايىزبەن نەسيە بەرەتىن بانكتەر تابىس تاپپايدى, تەك شىعىندى جاۋىپ وتىرادى. بازالىق مولشەرلەمە 10 پايىزعا تۇسەر بولسا, نەسيە پا­يىزىن 15 پايىزعا تۇسىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بىراق مۇنداي ورتادا دا ەدب قۇرىلتايشىلارى نەسيە پايىزىن تۇسىرمەۋدىڭ 100 ءتۇرلى جولىن ىزدەپ تابادى.
بەيسەنبەك زيابەكوۆ:

– بۇل جەردە ماسەلە قۇزىرلى ورىن­داردىڭ ماسەلەنى نارىق زاڭىمەن رەت­تە­ۋىنە بايلانىستى. مىسالى, قندرا-نىڭ مىندەتى – حالىققا ءتيىمدى قارجى شارتتارىن دايىنداۋ, ۇسىنۋ, مىندەتتەۋ. قازىر كەيبىر كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ ۇب مەن قندرا-نىڭ ايتقانىن جۇرە تىڭدايتىنىن بايقايمىز. ۇكىمەتتىڭ كوممەرتسيالىق بانكتەرگە كەلگەندە ءۇنىنىڭ شىقپاي قالۋ سەبەبىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تۇسىنە المايمىن.

«ەgemen Qazaqstan»:

– وتكەن جىلدان باستاپ مەملەكەت ال­­دىنداعى قارىزىن قايتار­ما­عان ەدب-عا مەنەدجەرلەرىنە, اكتسيو­نەر­لە­رىنە بونۋس تولەۋدى شەكتەپ تاس­تادى. نە­سيە پايىزىن شەكتەۋگە ماج­بۇر­لەي­تىن وسىنداي شوك تەراپياسى كەرەك شى­عار؟

بەيسەنبەك زيابەكوۆ:

– الەمدىك تاجىريبەدە قارىزىن قايتارماعان بانك اكتسيونەرلەرىنە بونۋس بەرە المايدى. 2017 جىلدان بەرى سول قارىز العان بانك قۇرىلتايشىلارى ميللياردتاپ بونۋس الىپ كەلدى. مۇنى قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا شەكتەن شىققاندىق دەۋگە بولادى.

ايبار ولجاەۆ:

– ەكونوميكالىق وسىمگە – ۇكىمەت, تەڭگە باعامىنا – ۇلتتىق بانك جاۋاپ بەرەدى. ينفلياتسيا ماسەلەسىندە ەكەۋىنىڭ كەلىسىمى بار. ۇلتتىق بانك شتاتىنداعى 500 ادام ەل ەكونوميكاسىنا ىقپال ەتە المايدى. ماسەلە ۇب نەمەسە قنردا دا ەمەس, ەكونوميكا قۇرىلىمىنا بايلانىستى بولىپ تۇر عوي. ءبىز مۇناي مەن تەمىر نەمەسە التىن ساتىپ, الەمدىك بيرجالاردىڭ كوتيروۆكاسىنا كاراپ وتىرمىز. سىرتتا قانداي وزگەرىس بولسا دا بىزگە بىردەن گيپەر بولىپ ۇرادى. بىزگە دامۋعا, كوشكە قوسىلۋعا ۋاقىت بەرىلدى. پايدالانا المادىق. ۋاقىت از بولدى دەپ ەشكىمگە وكپەلەي المايمىز.

جالعاسبەك اقبولات:

– مەملەكەت باسشىسى ەلدە شيكى­زات­تىق سەكتوردان وزگە سالالاردى دامىتۋ قاجەت­تىگىن ايتادى. بىزدەگى ميل­ليو­نەر­لەر­­دىڭ باسىم كوبى الىپ ساتۋدان عانا پاي­دا تاۋىپ بايىعاندار. وندىرىستەن شىق­قان قالتالىلار وتە از. ۇلگى الاتىن, وسى­نىڭ ارتىنان جۇرسەك اش قالمايمىز دەي­تىن, بىزبەن پارامەترلەرى بىردەي ەلدەر دە از. دۋباي مەن سينگاپۋردىڭ دامۋ پاراديگماسى بىزدەن مۇلدەم بولەك. ۇب مەن قنردا وزدەرىنىڭ ولشەمدەرىنە ساي كەلە­تىن جۇمىستىڭ ءبارىن ىستەپ جاتىر. ءدال قازىرگى جاعدايدا ەكى ۇيىم دا ەركەك توق­­تى قۇرباندىق رەتىندە باعالانىپ وتىر. بىزدە اينالىمداعى اقشا ماسساسى كو­بەيىپ كەتتى.

«ەgemen Qazaqstan»:

– حالىقتىڭ 40 پايىزى اۋىلدا تۇرادى. مۇندايدا اۋىلعا ارنالعان بانك ءبىز ءۇشىن وزەكتى مە؟

بەيسەنبەك زيابەكوۆ:

– اگروبانكتى باسقارعان ازامات رە­تىندە ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن جاقسى تۇسىنەمىن. كەزىندە بۇل بانك «بىزگە قاجەتى جوق» دەگەن سەبەپپەن جابىلدى. ونىڭ نەسيە قورجىنى 30 ملن دوللار بولدى. ۇلتتىق بانككە 1 تەڭگە دە قارىز ەمەس ەدى. بىراق بۇل بانك ۇنامادى, كىمگە ساتقانىن ءبارىڭىز بىلەسىزدەر. اگروبانكتى قولدامايتىندار كوپ. ويتكەنى كەيبىر تۇلعالارعا قارجىنىڭ كۆازيسەكتور ارقىلى كەتكەنى ءتيىمدى بولدى.

ايبار ولجاەۆ:

– بىزدە اۋىل بانكتىڭ مىندەتىن «قازاگرو» اتقاردى. قازىر بۇل بانكتى اشساق, ءبىزدى ەكى ءتۇرلى ستسەناري كۇتىپ تۇر. ءبىرى – سۋبسيديامەن شارۋالارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرەمىز. ەكىنشىسى – قازىرگى پايىزبەن نەسيە بەرىلەدى. بيۋدجەت تاپشىلىعى كوبەيىپ جاتقان كەزدە بۇل دۇرىس پا؟ وسى ماسەلە تالقىعا تۇسكەندە ۇكىمەت «بازالىق مولشەرلەمە تومەندەپ, جاعداي تۇزەلسىن, سوسىن وسى ماسەلەگە قايتا ورالامىز» دەپ ۋادە بەردى. ساقتاندىرۋ سەگمەنتىنىڭ دامىماۋى اۋىل دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى دەگەن پىكىر بار. جەرىمىز الەم بويىنشا تاۋەكەلى ەڭ جوعارى اۋماق سانالادى. تامشىمەن سۋارۋ تەحنولوگياسى كەش ەنىپ جاتىر. بۇل سەگمەنتتى تاۋەكەلىن تەك قۇدايعا اماناتتاپ جۇرگەن جاندار كوتەرىپ ءجۇر. كۇشتەپ اگرارلى ەل اتانۋدىڭ ءجونى دە جوق. ادامدار جەرگە ورالسا, مۇمكىن بۇل مارتەبە دە بىزگە قايتىپ كەلەر.

جالعاسبەك اقبولات:

– 1991 جىلى ءىجو-ءنىڭ 25 پايىزىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى بەرسە, قازىر بۇل كورسەتكىش 5 پايىزعا دا جەتپەيدى. بيلىك اۋىلدى ەمەس, تەز پايدا تاباتىن سەگمەنتكە باسىمدىق بەردى. قازىر «قايتارىمى ۇزاققا سوزىلاتىن پايدا كوزى كەرەگى جوق» دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءباسى باسىم بولىپ تۇر. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولعا الساق, ونىڭ نانىن ونداعان جىلداردان كەيىن جەيمىز. مۇنى كۇتۋگە جاعدايىمىز دا جوق, شىدامىمىز دا جەتپەيدى.

بەيسەنبەك زيابەكوۆ:

– 1985 جىلدارى ءىجو-ءنىڭ 45 پايىزى اۋىل ۇلەسىندە بولدى. ءوز نانىمىزدى جەدىك, ءوز ءسۇتىمىزدى ىشتىك. 1990 جىلداردان كەيىن اۋىلدان ءمان كەتتى دە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن وزگە ەلگە تاپسىرىپ قويدىق. 1990 جىلدارى جاپونياعا ساپارىم كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاۋاپ بەرەتىن تۇلعانىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. ول ەلدىڭ ۇلتتىق تاماعى – كۇرىش. ۇكىمەتى سول كۇرىشتى ديقانداردان وتە قىمبات باعادا ساتىپ الادى. ال كورشى قىتايدا ونىڭ باعاسى ىشكى نارىقتاعى باعادان 8 ەسە ارزان ساتىلادى. جاستاۋ كەزىم. مەن «نەگە ارزان باعادا قىتاي مەن ۆەتنامنان ساتىپ المايسىز» دەگەنىمدە الگى شەنەۋنىك «بەيسەنبەك, ول جەردە ءبىزدىڭ ادامدار جۇمىس ىستەيدى عوي. ولار جۇمىستارىمەن الاڭسىز اينالىسۋ ءۇشىن قىمبات باعا بولسا دا ساتىپ الۋعا مىندەتتىمىز» دەدى.
قازىر شىمكەنت, تۇركىستانعا بارساڭ, جىلىجاي كوپ. بىراق سونىڭ ونىمدەرىنىڭ پايداسىن كورشى ەلدەر كورىپ وتىر. سەبەبى ءبىز ناپاقاسىن جەردەن ايىرىپ جۇرگەن ديقاندارىمىزدىڭ وسىرگەن ءونىمىن ساتىپ الىپ الۋ جۇيەسىن دە قالىپتاستىرمادىق. رەسەي نەمەسە وزبەكستان كاسىپكەرلەرى قازاق ديقاندارىمەن ەرتە كوكتەمنەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, وسىرگەن ونىمدەرىن توننالاپ ءوز ەلدەرىنە الىپ كەتىپ, ىشكى نارىقتان ارتىلعانىن ەكسپورتقا اسىرىپ ءجۇر. دەمەك اۋىل ۇكىمەتتىڭ قارجىسىن كۇتپەي-اق ءوز ارباسىن ءوزى سۇيرەي باس­تادى. قوزعالىس بار. ۇكىمەت لوگيستيكا جاعىن قولعا السا, بۇل سالا داميدى. قازىر اۋىلدى جەكە اداممەن دامىتۋ قيىن. كووپەراتسيا كەرەك. بۇل – جەكە تاقىرىپ.

«ەgemen Qazaqstan»:

جەكە تۇلعا بانكروتتىعى زاڭىنىڭ كۇشىنە ەنگەنىنە جىلدان استى. بۇل قارجى نارىعى ءۇشىن وڭتايلى جوبا بولا الدى ما؟

ايبار ولجاەۆ:

– زاڭ جوباسىنا بانك سەكتورى قار­سىلاستى, كەيىن كوندى. بۇعان دەيىن بۇل ماسەلە شەشىمى تابىلماعان ماسەلە رەتىندە قوردالاندى. الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتەر دە بايقالىپ قالدى. بانكتەر مەن كوللەكتورلار اراسىندا مۇددەلەر قاقتىعىسى دا ءجۇردى. جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ كەتكەن تۇستار دا بايقالدى. سولاردىڭ اراسىندا بىرەۋدىڭ مۇلكىن تارتىپ الىپ, كەيىن ساتىپ جىبەرگەن دە جاعدايلار بولدى. ەندى بۇل ماسەلەلەردىڭ ءبارى زاڭ شەڭبەرىندە شەشىلەدى. قازىر بانكروت رەتىندە تانىلعانداردىڭ سانى كورسەتكىش ەمەس. قورىتىندى الداعى ءۇش جىلداعى جاعدايدىڭ بەتالىسىنا قاراپ انىقتالادى.

بەيسەنبەك زيابەكوۆ:

– ءيا, بۇل – الەمدىك تاجىريبە. بىراق زاڭدى اينالىمعا جىبەرۋدىڭ الدىندا بانك سالاسىن تارتىپكە كەلتىرىپ, جۇيەلەپ الۋ كەرەك ەدى. بىزدەگى نەسيە پايىزىمەن تومەن, ايانىشتى ايلىق جالاقى, تابىسپەن ەكىنىڭ ءبىرى بانكروت بولادى. شىندىعىندا, ءوزىن-ءوزى بانكروت سەزىنىپ جۇرگەن ادام جەتەدى. الدىن الا وسىنىڭ ءبارىن زەردەلەپ, زاڭىمىزدى جاعدايعا بەيىمدەپ الۋىمىز كەرەك ەدى. حالىقتىڭ نە ويلايتىنى دا ماڭىزدى.

جالعاسبەك اقبولات:

– مەملەكەت وسى زاڭدى قابىلداۋ ارقىلى قاتىپ قالعان نۇكتەدەن ءبىر ادىم العا جىلجىدى. قازىر 7,5 ملن ادامنىڭ ەدب الدىندا 15 ترلن قارىزى بار. ونىڭ 12 پايىزى – قايتارىلۋى كۇماندى قارىز. ولاردىڭ كەمى 10 پايىزى – بانكروتتىققا ۇمىتكەرلەردىڭ ءتىزىمى. بۇل زاڭ بانك ەمەس, حالىق ءۇشىن وڭتايلى جوبا بولعالى تۇر.

«ەgemen Qazaqstan»:

– دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە بانك ساياساتىنا گۋمانيستىك تۇسىنىكتى جەرسىندىرە العان ەلدەر بار ما؟

ايبار ولجاەۆ:

– جاپونيا بانكتەرىنىڭ نەسيە ساياساتىن گۋمانيستىك كوزقاراس ىزگىلەندىرىپ تۇر. مۇنداي تاجىريبە ءبىراز ەلدە بار. ال ءبىز بۇل تۇسىنىكتەن الىسپىز. بانك سالاسىنىڭ باسىندا ءداستۇرلى ماماندار ەمەس, ءارتۇرلى سالادان كەلگەن قالتالىلار وتىر. بىرىنە اكتسيا نەمەسە لاۋازىم سىيلىق رەتىندە بەرىلسە, ەكىنشىسى كەلگەن ورىنىن العا قاراي جىلجۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ترامپلين رەتىندە قابىلدايدى. بەيسەنبەك اعام ايتقانداي, اقشا تەوريا­سىنان حابارى بار ادامدار سەگمەنتتى پايدا كوزىنە اينالدىرمايدى, تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋعا تىرىسادى.

«ەgemen Qazaqstan»:

– ۇلتتىق بانك ەنگىزگەلى وتىرعان «Open Banking» جوباسى بانك سەكتورىنا نە بەرەدى؟ الدە سەكتورعا قاتەر توندىرە مە؟

ايبار ولجاەۆ:

– بۇل بانك سەكتورىنىڭ لاندشافتىن وزگەرتۋگە جانە كىشىگىرىم بانكتەردىڭ مۇمكىندىگىن ارتاراپتاندىرۋعا باعىت­تالعان الەۋمەتتىك جوبا. ءاۋ باستا مۇنى كليەنتتەر بازاسىن جاساقتاپ العان الپاۋىت بانكتەر قولدامادى. سەبەبى ولار قولداعى بارىن وزگەلەرمەن بولىسكىسى كەلمەدى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بۇل رەتتە تاباندىلىق تانىتتى دەپ ويلايمىن. كىشىگىرىم بانكتەر كليەنتتەر بازاسىنا شىعۋعا مۇمكىندىك الادى. ارينە, ءوزىنىڭ QR جۇيەسىن جاساعان ءىرى بانكتەر ءۇشىن بيزنەس جاعىنان كليەنتتەرىن جوعالتىپ الامىز دەگەن قاۋىپ تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇل جوبانى نارىقتىڭ دامۋى تۇرعىسىنان ويلاۋ قاجەت. ءوز باسىم وسى جۇيەنىڭ ەنگىزىلگەنىن قولدايمىن.

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن – گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»