جازا مەن ناتيجەنىڭ اراسى

پاراقورعا قارسى پارمەندى كۇرەس

بيىل التى ايدىڭ وزىندە عانا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسى ءۇشىن 298 باسشى اشكەرەلەندى. ولاردىڭ مەملەكەتكە كەلتىرگەن زالالى 203,8 ملرد تەڭگەنى قۇرا­سا, ونىڭ 194,5 ميللياردى وتەل­گەن. ال پاراقورلاردىڭ تىزى­مىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 144 ادامىمەن الدىعا شىقسا, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 56 جەمقورىمەن مينيسترلىكتەر اراسىندا كوش باس­تاپ تۇر. جالپى, ەلىمىزدە وسىنداي پاراقورلارمەن كۇرەستىڭ پارمەندى ءجۇرىپ جاتقانىنا دا ءبىرشاما جىل ءوتتى. وسى ۋاقىت­قا دەيىن مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەردىڭ جەمقورلىققا قارسى يممۋنيتەتىن وياتۋدان باستاپ, قولدانىستاعى قۇجاتتارعا دا سان رەت وزگەرتۋ ەنگىزدىك. ءسويتىپ, سىباي­لاس جەمقورلىققا ناقتى قۇقىقتىق سيپاتتاما بەرىلدى. وعان سايكەس اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپتىلىق كوز­دەلدى. قوسىمشا مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ارنايى پاندەر ەنگىزىلدى. بيۋرو­كراتياسىز بيلىككە نەگىز­دەل­گەن ەۋروپالىقتاردىڭ تا­جى­ريبەسىن دە الدىرىپ, الىس جانە ورتا مەرزىمدەگى ماقساتتار ايقىندالدى. بىراق قازىنا قارجىسىنا قول سالۋدى قانىنا ءسىڭدىرىپ, ادەتىنە اينالدىرعان باسشىلار مەن قوسشىلاردىڭ قاتارىن ازايتۋ وڭايعا سوقپاي تۇر. ايتالىق, 2015 جىلى قابىل­دانعان «سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭعا 26 رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن. الايدا بۇل قۇجات جەمقورلىق ءۇشىن جازانىڭ تۇرلەرىن بەكىتپەيدى. بۇل ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قىلمىستىق كودەكستە قاراستىرىلادى.

ال ءتورت جىل بۇرىن «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەي­بىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىل­مىستىق پروتسەستە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى جانە سىباي­لاس جەمقورلىققا قار­سى ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ ماسەلە­لەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى قابىلدانعان. بۇل قۇجات سىباي­لاس جەمقورلىق ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىكتى كۇشەيتۋدى كوزدەيدى.

ماسەلەن, وسىنداي قىلمىس جاسا­عاندارعا شارتتى تۇردە مەرزى­مىنەن بۇرىن بوساتۋ شاراسى قاتاڭداتىلدى. اتاپ ايتقاندا, اۋىر جانە اسا اۋىر سىبايلاس جەم­­قورلىق قىلمىستار ءۇشىن سوت­تال­عان ادامدار شارتتى تۇردە مەر­­زى­مىنەن بۇرىن بوساتىلمايدى.

ەكىنشىدەن, ولاردان جازانى وتەۋ ءۇشىن بىردەن ەڭ تومەنگى قاۋىپسىزدىك قاج مەكەمەسىنە جىبەرۋ مۇمكىندىگى الىنىپ تاس­تالدى.

ۇشىنشىدەن, جەمقورلىققا جول بەر­گەن قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ قىز­مەت­كەرلەرى مەن سۋديالارعا جازا كۇ­شەي­تىلدى. بۇ­رىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 366-بابىنداعى سانكتسيا كۇشى اتقاراتىن لاۋازىمىنا ەمەس, پارانىڭ مولشەرىنە بايلانىستى بولدى. قازىر وسى باپقا سايكەس سۋديالار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىز­مەتكەرلەرىنە قاتىستى 5 جىلدان 6 جىل­عا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇ­­رىندەگى سانكتسيانى كۇشەي­تە وتىرىپ, جاڭا قۇرام ەنگىزىلدى. ياعني ولاردىڭ كىشىگىرىم مولشەردەگى پاراسى اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس رەتىندە تىركەلەدى. بۇل دەگەنىمىز اۋىر جانە اسا اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسقا بارعاندار مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوساتىلمايدى جانە جازانى بىردەن قونىس-كولو­نيالاردا وتەي المايدى دەگەن ءسوز.

تورتىنشىدەن, قك-ءنىڭ 367-بابىندا ايىپپۇلدىڭ ەسەلەنگەن مولشەرى ۇل­عايتىلدى. وسىلايشا, 2020 جىلعى كۇ­شىنە ەنگەن زاڭ­دا سىبايلاس جەمقورلىق, ونىڭ ىشىندە پارا بەرۋشىلەر, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى مەن سۋديالار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتەتىن قىلمىستىق زاڭنامانىڭ نوۆەللالارى كۇشىنە ەندى. قازىر سىباي­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگى دايىنداعان قوس زاڭ جوباسى پار­لامەنت ءماجى­لىسىنىڭ قاراۋىندا جاتىر. قۇجات ماقۇلدانسا, ەندى اۋىر جانە اسا اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىل­مىس جاساپ سوتتالعاندار تۋرالى مالى­مەتتەر سىبايلاس جەمقورلاردىڭ جاريا تىزىلىمىنە ەنگىزىلىپ, مەملەكەتتىك قىزمەت­تە جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور­دا مۇددەلەر قاقتىعىسىن انىق­تاۋ جانە رەتكە كەلتىرۋ رەگ­لامەنتتەلەدى.

جەمقورعا بەرىلگەن جەڭىل جازا

دەسە دە ەلىمىزدە قاتاڭداتىلعان قۇ­جاتتىڭ پارمەنى بارلىق پا­را­قورعا بىردەي جۇرمەيتىن سە­كىلدى. ماسەلەن, اۋىر جانە اسا اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىل­مىستارى ءۇشىن سوتتالعان جۇك­تى نەمەسە جاس بالالارى بار ايەل­دەر, جاس بالالارىن جالعىز ءوزى تاربيەلەپ وتىرعان ەركەكتەر, 58 جاستاعى جانە ول جاستان اسقان ايەلدەر, 63 جاستاعى جانە بۇل جاس­تان اسقان ەركەكتەر, I نەمەسە II توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدار, ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇدەرىستىك كەلىسىمنىڭ بارلىق تالاپتارىن ورىنداعان سوتتالعاندار شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بو­سا­تۋدىڭ شاراپاتىن كورۋگە قۇقىلى. ارينە, بۇل قوعامدا «جەمقورلاردىڭ مەملەكەتكە كەلتىرگەن شىعىندى وتەۋ ارقىلى جەڭىل جازا الۋى قانشالىقتى ادىلەتتى؟» دەگەن سۇراق تۋعىزاتى­نى راس. بۇل عانا ەمەس, قك-ءنىڭ 73-بابىنىڭ 1-بولىمىندە شا­عىن, اۋىرلىعى ورتاشا نەمەسە اۋىر قىلمىستارى ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايى­­رىل­عاندار كەل­تىرىل­گەن زالالدى تو­لىق وتە­گەن نەمەسە جازانى وتەۋدىڭ بەل­گىلەنگەن ءتارتىبىن قاساقانا بۇز­باعان جاع­دايدا قالعان مەر­­زى­مىن جازانىڭ نە­عۇر­لىم جەڭىل تۇ­رى­­مەن الماستىرا الادى.

بىرنەشە رەت وز­­گەر­­تىلىپ, تۇزەتۋ ەنگى­­زىلگەن قۇجاتقا سالساق, پارا­قور­لارعا بەرىلگەن جازا قاتاڭ. ايتكەنمەن قىل­مىستىق-اتقارۋ كودەكسىنىڭ 161-بابىنا سايكەس جەم­قورلار راقىمشىلىققا ءىلى­نىپ, كەشiرiم جاساۋ تۋرالى اكتىگە دە يەك ارتا الادى. ەڭ قىزىعى, وسى زاڭ­دا قىلمىستىق-اتقارۋ قىزمەتى سالا­سىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ كەلىسىمى بويىن­شا دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنداعى ۋا­كىلەتتى ورگان بە­كiت­كەن تiزبەدە كورسە­تىلگەن, سوتتالعان ادام­نىڭ اۋرۋى, زاڭ­­دا كوزدەلگەن وزگە دە نەگiزدەر دە جا­زا مەرزىمىن وتەۋ­دەن بوساتۋعا نە­گىز بولادى ەكەن. تيىسىنشە جەڭىل جانە ورتاشا اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاسا­عان­دار قولدانىستاعى قۇجات­تا بەل­گىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس كەلسە, شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلۋعا ۇمىتكەر بولا الماق. ولاي بولسا, قاتاڭداتىلعان قۇجات قىلمىسقا قىلبۇراۋ بولا الا ما؟ ارينە, جوق.

سەبەبى سىبايلاس جەمقور­لىق­پەن كۇرەسىپ, شەنەۋنىكتەردى تۇرمەگە جابۋ ۇزاقمەرزىمدى ناتيجەگە قول جەتكىزبەيدى. بۇل پىكىرمەن قۇزىرلى ورگاننىڭ وزدەرى دە تولىق كەلىسەدى. سەبە­بى جەمقورلىقپەن كۇرەس – جال­پىعا ورتاق مىندەت. بۇل ءۇشىن قوعام­دىق سانانى وزگەرتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداماۋ ما­دەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى.

قوعامنىڭ اششى باعاسى

«ادىلدىك جولى» رەسپۋبليكا­لىق قو­عامدىق بىرلەستىگى مونيتو­رينگ جانە تالداۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ەربول سارداربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قىلمىس­­تى الدىن الۋ مەن جازانى قاتايتۋ جۇ­مىسى ءتيىمدى جۇمىس ىستەسە, سىبايلاس جەمقورلىقتى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە دەيىن ازايتۋعا بولادى. بۇل ورايدا قۇزىرلى ورگان قاجەتتى شارالاردى اتقارىپ كەلەدى. قازىر قوعام زاڭناما اياسىندا جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ۇدەرىسىنە قاتىسىپ, جەمقورلىقتى تيىمسىزدەندىرۋ ساياساتى دا قولدانىسقا ەنگىزىل­دى. بىراق ءالى دە ادامي فاكتور تاۋەكەلدەرى كەز كەلگەن سالادا كەزدەسەدى. بۇل جونىندە ە.سارداربەكوۆ: «مەدي­تسينادا قاعاز جۇزىندە جۇزەگە اساتىن تەندەر كوپ. ءبىلىم سالاسىندا باستى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – جوق جۇمىسكەرلەردى تىركەپ, بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرۋ. وسىعان ۇقساس پروبلەمالار ءار سالادا بار. سوندىقتان تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ادامي فاكتورلاردى دەر كەزىندە جويىپ, تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋ قاجەت. بۇدان بولەك, جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ساياساتى توقتاتىلماۋعا ءتيىس», دەيدى.

ەلدىڭ وركەندەۋى مەن الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق باعدار­لامالاردىڭ جە­مىستى جۇزەگە اسۋى­نا جەڭ ۇشىنان جال­عاس­قان جەمقورلىق بوگەت بولىپ كەلەدى. «جاڭارۋ» سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جالپىۇلتتىق قوزعالىستىڭ توراعاسى مەلس سەمعاليەۆ وسىلاي دەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە, پاراقورلارمەن كۇرەستىڭ پار­مەندى بولۋىنا مەملەكەت باسشىسى عانا مۇددەلى ەمەس, ازاماتتىق قوعامنىڭ كۇرەسى دە اۋاداي قاجەت.

«بيىل جارتى جىل ىشىن­دەگى قىلمىس­تىق ىستەردى قاراساق, جەمقورلاردىڭ جەگەنى حالىققا قايتارىلىپ جاتىر. مىسالى, التى ايدا كەلتىرگەن زالالدان 195 ملرد تەڭگە قايتارىلدى. ەل قازىناسىنا قايتىپ جات­قان زاڭسىز اكتيۆتەر دە بار. قازىر زاڭ شىعارۋ­شى ورگاننىڭ قاراۋىندا جاتقان قۇجاتتىڭ جوباسى جەمقورلاردىڭ ءتىزىمىن جاريا ەتۋگە ماڭىز بەرىپ وتىر. بيىل جەمقورلىق فاكتىلەرىنىڭ باسىندا 144 فاكتىسىمەن اكىمدىكتەر تۇر. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا – 68, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا – 57, ءبىلىم مەكەمەلەرىندە – 89, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 46, الەۋ­مەتتىك قامتاماسىز ەتۋدە – 32, دەنساۋلىق سالاسىندا 26 فاكتى تىركەلگەن. جالپى, 876 فاك­تى تىركەلىپ, 681 قىلمىستىق ءىس قوز­عالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە 107 باسشى جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلسا, 11-ءى – رەسپۋب­لي­كا, 49-ى – وبلىستىق دەڭگەيدەگى قىزمەت­كەر. ونىڭ اراسىندا 2 اكىم مەن 5 سۋديا.

دە­مەك پاراقورلىققا قار­سى كۇرەس­تە جۇيەلى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. الايدا بۇل قوعامدى تو­لىق قا­ناعاتتاندىرا المايدى», دەيدى مەلس زاينوللا ۇلى. ال وعان سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەستىڭ ءتيىمدى ناتيجەسىن كورىپ وتىرعان سكانديناۆيا ەلدەرى مەن سولتۇستىك امەريكانىڭ دەڭگەيىنە مەملەكەت جانە قوعام ءبىرتۇتاس جۇمىلعاندا جەتۋگە بولادى. ويتكەنى قوعامداعى جەمقورلىققا دەگەن كوزقاراس پەن پىكىر­دى, سانا-سەزىمدى وزگەرتپەي, تال قار­ماي بەرەرىمىز انىق.

جەمقورلىق دەيتىن دەرتتىڭ دەندەپ كەتۋىن ساناداعى كوزقاراس پەن كۇركورىسكە يتەرىپ-اق كەلەمىز. ونىڭ ىشىنە ازاماتتىق قوعامنىڭ وكىلى رەتىندە ءبارىمىز دە كىرەمىز. شىندىعىندا, ادامدار سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جويىلىپ, پاراقورلارعا قارسى كۇرەستىڭ جەمىستى بولعانىن قالايدى-اق. بۇل تۋرالى كوزقاراسىمىزدى ءجيى ءبىلدىرىپ, ءارتۇرلى جيىندا جارىسا پىكىر ءبىلدىرىپ تە قوياتىنىمىز بار. وكىنىشكە قاراي, جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەسىن كوتەرگەندەردىڭ دە كەيىننەن قولىنا كىسەن سالىن­عانىن كورىپ ءجۇرمىز. دەمەك جەمقورلىقتىڭ تۇپكى سەبەبى ادامنىڭ ار-ۇياتىنا تىرەلەدى. ارلىنىڭ بويىنداعى ۇيات, نامىس, قاناعات سەكىلدى قاسيەت تالايلى تاعدىرىندا سان ءتۇرلى سوقپاق بولعانىمەن, ارىنا داق تۇسىرمەسە كەرەك-ءتى. قازاقتىڭ «مال ساقتاما, ار ساقتا», «جارلى بولساڭ دا, ارلى بول» دەگەنى دە وسىعان سايادى. ارسىزدىقتىڭ ارتىندا ناداندىق جاتىر. حاكىم اباي ء«اربىر اقىلسىز نادان, ارسىز كەلەدى. ءاربىر ارسىز جالقاۋ­دان سۇرامساق, ءوزى تويىمسىز, ونەرسىز, ەشكىمگە دوستىعى جوق جان­دار شىعادى. مۇنىڭ ءبارى ءتورت اياقتى مالدى كوبەيتەمىننەن باسقا ويىنىڭ جوقتىعىنان, وزگە ەگىن, ساۋدا, ونەر, عىلىم – سولار سەكىلدى نارسەلەرگە سالىنسا, بۇلاي بولماس ەدى», دەيدى. وكىنىشتىسى دە وسى, ەرتەڭگى جەمقور دا – بۇگىنگى قوعامنىڭ «جەمىسى». ال ناداندىق, ارسىزدىق, نامىسسىزدىق پەن جەمقور­لىق جاي­لاعان جەردە ءومىر ءسۇرۋ قاۋىپتى بولا بەرمەك.