ءۇشىنشى بالانىڭ ورنى بولەك نەمەسە حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى قايتسە ارتادى؟

رەسپۋبليكامىزداعى دەموگرا­فيا­لىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمىن ارتتىرۋ شارا­لارىن قولدانۋ قاجەت. سونداي-اق شەتەلدەگى قانداستاردىڭ اتاجۇرت­قا بەت بۇرعان ۇلى كوشىن بارىنشا جانداندىرعان ءجون. ارينە, وسى ەكى باعىتتا دا ەلەۋلى ىستەر تىندىرىلىپ, ەداۋىر ناتيجەگە قول جەتكىزىلگەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەندىگى ماسەلە – قول جەتكەنگە توقمەيىلسىمەي, قارقىندى ۇدەتە ءتۇسۋ قاجەتتىگىندە.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالى­مەتىنە سۇيەنسەك, وسى جىلدىڭ باسىندا حالقىمىزدىڭ سانى 20 033 842 ادام بول­دى. بۇل بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعان­دا 267 035 ادامعا كوپ, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى – 257 742 ادام, كوشى-قوننىڭ وڭ سالدوسى – 9 293 ادام.

جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇر­عىندارىن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىر­لەرگە ەرىكتى قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسى­نا ەنگىزىلگەن 6 وبلىستىڭ بارلىعىندا بىلتىر تابيعي ءوسىم بولدى. ناقتى ايتساق, تۇركىستان وبلىسىندا قايتىس بولعان كىسىلەر سانىنان دۇنيەگە كەلگەن سابيلەر سانى – 45 705 ادامعا, الماتى وبلىسىندا – 24 277 ادامعا, جامبىل وبلىسىندا – 18 629 ادامعا, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 17 507 ادامعا, قىزىلوردا وبلىسىندا – 15 459 ادامعا, جەتىسۋ وبلىسىندا 8 360 ادامعا ارتىق ەكەن. ال وسى جونىندەگى كورسەتكىش قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلدايتىن قاراعاندى وبلىسىندا – 5 629 ادام, اباي وبلىسىندا – 4 532 ادام, اقمولا وبلىسىندا – ­4 019 ادام, پاۆلودار وبلىسىندا – 2 906 ادام, ۇلىتاۋ وبلىسىندا – 2 534 ادام, قوستاناي وبلىسىندا – 1 303 ادام, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 679 ادام بولدى. تەك سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ومىردەن وتكەن جاندار سانىنان دۇنيەگە كەلگەن سابيلەر سانى 359 ادامعا كەم ءتۇستى. سونىمەن قاتار قاراعاندى مەن ۇلىتاۋ وبلىستارىنان باسقا قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلداۋشى وڭىرلەردە كوشىپ كەلۋشىلەردەن كوشىپ كەتۋشىلەر سانى كوپ بولعاندىقتان, تۇرعىنداردىڭ جالپى سانىنىڭ كەيىنگى جىلدارداعى ازايۋ ءۇردىسى ودان ءارى جالعاستى.

وسى ورايدا رەسەيدە 2007 جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن «انا كاپيتالى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى سياقتى الەۋ­مەتتىك جوبانى ءبىزدىڭ ەلدە دە ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋدى ۇسىنىپ جۇرگەن ازاماتتار مەن قوعام قايراتكەرلەرى بار. ماسە­لەن, بيىلعى 6 ناۋرىزدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ وسى ماسەلە بويىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆاعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.

«ەلىمىزدە بالا تۋعاننان كەيىن بەرى­لەتىن جاردەماقى بار. ونىڭ مولشەرى 1-3 بالاعا – 140 مىڭ تەڭگە, ءتورت جانە ودان كوپ بالاعا – 232 مىڭ تەڭگە. ال رەسەي­دىڭ انا كاپيتالىنىڭ سوماسى ءبىرىنشى بالا­عا – 639 مىڭ رۋبل (3 ملن 195 مىڭ تەڭ­گە­گە تەڭ), ەكىنشى بالاعا – 883 مىڭ رۋبل ­(7 ملن تەڭگەگە تەڭ). ءبىزدىڭ جاردەماقى­مەن سالىستىرۋعا كەلە مە؟ ارينە, جوق. قازاقستانعا دا لايىقتى, ادىلەتتى انا كاپيتالىن جاساقتايتىن ۋاقىت جەتتى», دەدى ماجىلىسمەن.

دەپۋتاتتىق ساۋالعا رەسمي جاۋاپ بەرگەن ۆيتسە-پرەمەر رەسەيدىڭ تاجى­ريبەسى بويىنشا ەلىمىزدە انا كاپيتالىن ەنگىزۋ ماسەلەسى بىرنەشە رەت زەر­دە­لەنىپ, تالقىلانعانىن ايتا كەلىپ: «رەسەيدە انا كاپيتالى تولەمى سەرتيفي­كات تۇرىندە راسىمدەلەدى, ونى بالا ءۇش جاسقا تولعاننان كەيىن عانا بەلگىلى ءبىر ماقساتتارعا جۇمساي الادى (تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا, ءبىلىم الۋعا جۇمساۋعا). ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قا­راس­تىرىلعان جاردەماقىنىڭ رەسەيدەگى جۇ­يەدەن ايىرماشىلىعى – ول اي سايىن تولەنەدى جانە ونى پايدالانۋعا شەكتەۋ جوق. مىسالى, 2024 جىلى 4 بالاسى بار وتباسىنا اي سايىن 59 183 تەڭگە تولەنىپ كەلەدى, ورتا ەسەپپەن 18 جىلدا (كامەلەتتىك جاسقا تولعانعا دەيىن) ونىڭ جالپى سوماسى كەم دەگەندە 12,8 ملن تەڭگە بولادى. بۇل كورشى ەلدىڭ تولەماقىسىنان بىرنەشە ەسەگە ارتىق, الدەقايدا ءتيىمدى جانە جاردەماقى تولەمدەرىنىڭ ۋاقتى­لى ءارى تۇراقتى تولەنەتىنىنە كەپىلدىك بەرىلگەن. اتالعان جاردەماقى تولەم­دە­رىن وتباسىنىڭ جيناقتاۋعا مۇمكىن­دىگى بار جانە بەلگىلى ءبىر ماقساتتارعا عانا ەمەس, قاجەتتىلىگى بويىنشا جۇمساۋ­عا بولادى. بۇعان قوسا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى اياسىندا بالالار كاپيتالىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ارناۋلى زاڭ قابىلداندى. وندا ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن بالالاردىڭ ەسەپشوتىنا اۋدارىپ, ونى ءبىلىم الۋ جانە تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋ ءۇشىن جۇمساۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كوزدەلگەن. مەملەكەت تاراپىنان وسى باعىتتاعى جۇيەلى جۇمىس جالعاسا بەرەدى جانە ۇدايى جەتىلدىرىلىپ وتىرادى», دەگەن ءۋاج ايتتى.

شىنتۋايتىندا, رەسەيدە «انا كاپيتالى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى 17 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتسا دا, ول سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىن تۇبەگەيلى جاق­سارتتى دەپ ايتۋ قيىن. مىسالى, روسستاتتىڭ – مەملەكەتتىك ستاتيستيكانىڭ فەدەرالدىق قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بىلتىر رەسەي حالقىنىڭ سانى 296,6 مىڭ ادامعا ازايىپ, وسى جىلدىڭ باسىندا 146 150 789 ادام بولعان. روسستاتتىڭ بولجامىنا قاراعاندا, رە­سەيدە بالا تۋدىڭ ازايۋىنا بايلانىس­تى حالىق سانى 2030 جىلعا قاراي 143,2 ملن ادامعا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن.

بالا تۋعان انالارعا بىرجولعى قو­سىمشا كوتەرمەاقى تولەۋ دەموگرا­فيا­نىڭ ءتۇيىندى ماسەلەسىن شەشپەيتىنىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجى­ريبەسىنەن دە بايقاۋعا بولادى. بۇدان 20 جىلداي بۇرىن وبلىستىق اكىمدىكتىڭ باستاماسىمەن قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ دەمو­گرافيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماقسا­تىندا «جاڭا تۋعان سابيگە – 30 مىڭ تەڭگە» الەۋمەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانىپ, وعان جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جىلىنا شامامەن 250 ملن تەڭگە جۇمسالدى. بۇل جاردەماقى مولشەرى سول كەزدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن جاردەماقىدان ەكى ەسەدەي كوپ ەدى. الايدا اتالعان باعدارلامادان ويداعىداي ناتيجە شىقپاعان سوڭ ودان باس تارتۋعا تۋرا كەلدى. ودان كەيىن وڭىردە بالا تۋدى كوبەيتۋ ماقساتىندا «ۇرپاق قورى» الەۋمەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل باعدارلاما بويىنشا ءتورتىنشى جانە ودان كەيىنگى بالالاردىڭ ومىرگە كەلۋىنە بايلانىستى وتباسىداعى ءار بالا ءۇشىن 160 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە الەۋمەتتىك تولەم تولەۋ جانە بالا كامە­لەتتىك جاسقا تولعانعا دەيىن دەپوزيتكە اقشالاي قارجى اۋدارۋ قاراستىرىلعان ەدى. الايدا «ۇرپاق قورىنىڭ» عۇمىرى ەكى جىلعا جەتپەي وبلىستىق بيۋدجەتتە قارجى جەتىسپەۋىنە بايلانىستى ابى­رويسىزداۋ توقتاتىلىپ تىندى. ابىروي­سىزداۋ دەيتىنىمىز – «ۇرپاق قورىنا» ءۇمىت ارتىپ, 2012 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءتورتىنشى جانە ودان كەيىنگى بالاسىن دۇنيەگە اكەلگەن ءبىرسىپىرا انا اتالعان باعدارلاماعا ەنگىزىلمەي قالىپ, ورىندى وكپە-رەنىشتەرىن بىلدىرگەن. وكىنىشكە قاراي, «ۇرپاق قورى» بويىن­شا كوپبالالى وتباسىلارداعى 3 070 سا­بي­­گە وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قى­رۋار قاراجات ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتىڭ جەرگىلىكتى فيليالىندا اشىلعان ارناۋلى دەپوزيتتەرگە سالىنعانىمەن, تەڭگەنىڭ 2015 جىلعى دەۆالۆاتسياسىنا ۇشىراپ, قۇنسىزدانىپ قالدى. ال اتالعان الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ وڭىردەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا تيگىزگەن ىقپالى شامالى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. سەبەبى حالقىنىڭ تابيعي ءوسىمى جوق, ءارى كوشى-قون سالدوسى تەرىس وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا جەتە كوڭىل بولىنبەي, كوپتەگەن اۋىلدىڭ توز-توزى شىعىپ, تۇرعىندارى باسقا جاققا ۇدەرە كوشىپ كەتىپ جاتقاندىعىندا بولسا كەرەك. «ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەمەكشى, ۇكىمەت دەموگرافيالىق احۋالى الاڭداتىپ وتىرعان تەرىسكەي وڭىرلەردى تەڭگەرىمدى دامىتۋ جانە ولارعا وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى مەن قانداستاردى كوبىرەك قونىستاندىرۋ ماسەلەلەرىنە جەتە نازار اۋدارسا يگى.

جالپى, ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەمو­گرافيالىق ساياسات تۋرالى ارنايى زاڭ دا, تۇجىرىمداما دا جوق. وسىعان وراي ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىن ازىرلەپ, وندا ەلدىڭ دەموگرافيالىق ساياساتى ماسەلەلەرىن دە قامتىماقشى كورىنەدى. بۇل رەتتە ءبىر ەسكەرەرلىك جايت بار. بەلگىلى دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆ وتباسىدا جالعىز-اق بالا بولۋى كەز كەلگەن ۇلتتىڭ تۇبىندە قۇرۋىنا اكەلەدى, ەكى بالا ۇلتتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى, ال ءۇشىنشى بالا ۇلتتىڭ وسۋىنە كەپىلدىك بەرەدى دەگەن ەدى. مارقۇم عالىمنىڭ بۇل پىكىرى حالقىمىزعا ايتىپ كەتكەن وسيەتى ىسپەتتى. ال قازىرگى كەزدە جاس وتباسىلاردىڭ كوبى تۇرمىستىڭ قيىندىعىن سىلتاۋ ەتىپ, ءبىر-ەكى بالا تۋمەن شەكتەلىپ ءجۇر. سوندىقتان دا «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستەگى «كوپبالالى وتباسى – قۇرامىندا بىرگە تۇراتىن ءتورت جانە ودان كوپ كامەلەتكە تولماعان بالاسى بار وتباسى» دەگەن انىقتامانى قايتا قا­راپ, ءۇش بالالى وتباسىنى دا كوپبالالى وتباسىعا جاتقىزۋ قاجەت سياقتى. مۇ­نىڭ ءوزى ەلىمىزدە كەمىندە ءۇش بالالى وتباسىلار سانىن كوبەيتۋگە ءھام ۇلتىمىز­دىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپالىن تيگىزۋى مۇمكىن.