شىۇ – تۇراقتى دامۋ مەن كوپجاقتى ديالوگ الاڭى

سوندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساراپشى ماماندار ونىڭ قاۋىپسىز­دىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ۇلگىسىن قۇرۋ جانە ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى مەن جالپى الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق ىسىنە ەرەكشە ۇلەس قوسقاندىعىنا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەندىگىن ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەن ەدىك. سونداعى كوكەيىمە تۇيگەنىمىز, وسى ماسەلەگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ءوز باستاۋىن سوناۋ 90-جىلداردىڭ باس كەزىندەگى كسرو-نىڭ ىدىراۋىنىڭ ناتيجەسىندە ورتالىقازيالىق كەڭىستىكتە قالىپتاسقان گەوساياسي جاعدايدان الاتىنىن ەسكەرمەي تۇرىپ, بۇل تاقىرىپتى يگەرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى بولاتىن.

سەبەبى ساياسي ساحناعا جاڭادان شىققان پوستكەڭەستىك ەلدەردەگى ىشكى تۇ­راقسىزدىق پەن ارالارىنداعى شە­شىل­­مەگەن كوپتەگەن ماسەلە ولاردىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە كەدەرگى جاسادى. تابيعات بوس كەڭىستىكتى قالامايدى دەمەكشى, الەمدە قالىپتاسقان جاڭا گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق احۋال وسى ايماققا كوز تىگىپ, وندا قۇرىلعان تاۋەلسىز رەسپۋبليكالاردى ءوز ىقپالى­نا قاراتقىسى كەلگەندەردىڭ قاتارىن ءوسىردى. وسى «ماي شەلپەكتەن» دامەتكەن ءىرى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قىتاي, رەسەي, تۇركيا, يران مەن اقش-تى جاتقىزۋعا بولادى. بۇلاردىڭ اراسىندا پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەرمەن تەك قحر مەن رف-نىڭ عانا ورتاق شەكاراسىنىڭ بولعاندىعىن ەسكەرگەن ءجون. سوندىقتان ەكەۋى دە كورشىلەرىمەن قارىم-قاتىناستا وزدەرىن بارىنشا «بايسالدى» ۇستاۋعا تىرىستى. سەبەبى رەسەيدىڭ ءوزى دە بۇرىنعى كسرو-عا كىرگەن رەسپۋبليكالار سياقتى ساياسي جانە ەكونوميكالىق داعدارىستى باسىنان كەشىپ جاتتى. قىتايدى وسىنىڭ سالقىنىنان ونىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىندە ەتنوستىق جانە ءدىني نەگىزدەگى شيەلەنىستەردىڭ تۋ مۇمكىندىگى الاڭداتتى. سوندىقتان قحر سولتۇستىكتەگى كورشىلەرىمەن قاۋىپ-قاتەردەن گورى ورنىقتى بايلانىستاردى ساقتاپ قالۋعا مۇددەلى بولدى. ويتكەنى ول ەڭ الدىمەن ەكونوميكانى دامىتۋ مەن « ۇلى قىتايدى» قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى ىشكى پروبلەمالارىن شەشۋگە باسىمدىق بەردى. ياعني قىتاي ادەتتەگى­دەي تالاي سىننان وتكەن تاعاتتىلى­عىن تانىتىپ اقىرىن كۇتۋ ساياساتىنا جۇگىندى. ول كورشىلەرىنىڭ دامۋى مەن جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ باعىت-باعدارىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, وسى ايماققا قاتىستى سارالانعان ساياسات جۇرگىزۋگە تىرىستى. قازاقستانمەن بايلانىستا ونىڭ قىتايمەن ەكى اراسىنداعى ەڭ ۇزىن ورتاق شەكاراسى مەن ەكونوميكالىق جانە رەسۋرستىق الەۋەتى ەسكەرىلدى. جالپى العاندا, «پانتيۋركيزم يدەولوگياسى مەن ساياسي يسلام» تاقىرىبى پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار مەن قىتاي بيلىگىنىڭ جۇرگىزىپ جاتقان ساياساتىنىڭ ءالسىز تۇسى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولدى. ولاي بولسا, قىتاي باسشىلىعىنا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىندەگى ساياسي بيلىكتى سول قالپىندا ساقتاپ, وسى ستاتۋس-كۆونى بەكىتۋ قاجەت ەدى. سوندىقتان 1992 جىلدىڭ باسىندا ول ورتالىق ازيانىڭ جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتەرىن حالىقارالىق قۇقىقتىڭ سۋبەكتىلەرى رەتىندە تانىپ, ولارمەن تولىققاندى ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتتى. دەمەك بۇل قىتاي ءۇشىن ء«بىر ەل, ەكى جۇيە» قاعيداتى نەگىزىندە تايۆاننىڭ قحر-دىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەندىگىنىڭ مويىندالىپ, تاتۋ كورشىلىك پەن بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ ساياساتىن بۇلجىتپاي ۇستانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنىڭ ارتا تۇسكەندىگىن كورسەتەدى.

ال 90-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ قىتايدىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە قاتىستى كوزقاراسى ءبىرشاما وزگەرىسكە ۇشىراپ, وعان تازا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستان بولەك گەوستراتەگيالىق مۇددە قوسىلدى. ەندىگى جەردە ءبىرىنشى كەزەككە ولارمەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك پەن «يسلام فۋندامەنتاليزمىمەن كۇرەس» ماسەلەلەرى شىقتى. ءدال وسى كەزەڭدە رەسەي مەن قىتاي اراسى جاقىنداپ, باتىس ەلدەرىنىڭ ۇستەمدىگىنە قارسى تەپە-تەڭدىك قۇرۋعا باعىتتالعان اليانس پايدا بولىپ, ولار ەندىگى جەردە اقش-تىڭ بۇكىل الەمگە ءوز دەگەنىن ىستەتۋگە باعىتتالعان ساياساتىنا كونە المايتىندىعىن كورسەتە باستادى. ويتكەنى باتىستىڭ گەگەمونيا مەن وكتەمدىك ساياساتى ءورشىپ, ­ول جاڭاشا سيپاتقا يە بولدى. ول الەمنىڭ تىنىشتىعىن بۇزىپ, ورتاق ايماقتىق قاۋىپتەر ۆيرتۋالدى سالادان شىندىققا اينالدى. اتالعان احۋال ورتالىق ازياداعى عانا ەمەس, الەمنىڭ باسقا ايماقتارىنداعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىردى. سوندىقتان بولار, 1996 جىلدىڭ ساۋىرىندە شانحايدا قىتاي جاعىنىڭ باستاماسىمەن «شەكارا ماڭىنداعى ايماقتاردا اسكەري سەنىمدى نىعايتۋ تۋرالى كەلىسىم» مەن 1997 جىلى ماسكەۋدە «شەكارا ايماقتارىنداعى قارۋلى كۇشتەردى ءوزارا قىسقارتۋ تۋرالى كەلىسىمىنە» قول قويۋ ارقىلى شانحاي بەستىگىن قۇرۋدىڭ نەگىزى قالاندى. «كوپ­پوليارلى الەم جانە جاڭا الەمدىك ءتارتىپ­تىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى رەسەي-قىتاي بىرلەسكەن دەكلاراتسياسى» قابىلداندى.

كەيىن, اراعا ەكى جىل سالىپ, ول «شان­حاي فورۋمى» اتاندى, ال 2001 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا شانحاي ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمى دۇنيەگە كەلىپ, ونىڭ قاتارى­نا وزبەكستان قوسىلدى. ونىڭ قىزمەتى­نىڭ باستى باعىتتارى ايماقتىق قاۋىپسىز­دىك, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستار ماسەلەسىن قامتىدى. ياعني شىۇ قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكا سالاسىنداعى ارىپتەستىككە باسىمدىق بەردى. شىنىنا كەلسەك, مۇنىڭ ءبارى باتىسقا ۇناعان جوق, كەرىسىنشە, بۇل ونى تىتىركەندىردى. سوندىقتان اقش باستاعان ۇجىمدىق باتىس ەلدەرى تارتىنىپ قالمادى: يۋگو­سلاۆيا بومبانىڭ استىندا قالدى, تاشكەنتتەگى جارىلىس, «11 قىركۇيەك», اۋعانستانداعى تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيا مەن يراكقا باسىپ كىرۋ تاعى باسقا وسى سياق­تى ءىس-ارەكەتتەر حالىقارالىق احۋالدى باسەڭ­دەتۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە, ونى قاتايتىپ, ودان بەتەر شيەلەنىستىرىپ جىبەردى.

بۇل جاڭا عانا قۇرىلعان شىۇ-عا ءوزىنىڭ كولەڭكەسىن تۇسىرمەي قويمادى. اقش پەن ناتو سياقتى سىرتقى فاك­توردىڭ ىقپالى ارتا ءتۇستى. ول سونى­مەن بىرگە «حالىقارالىق قۇقىق نەگىزدەرىن جانە ونىڭ ماڭىزدى قاعيداتى – تەڭ, ورتاق, بولىنبەيتىن, جان-جاقتى جانە تۇراقتى قاۋىپسىزدىكتى بۇزۋدى ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالدىرىپ جىبەردى. سالدارىنان قازىر جاھاندىق الەمدىك ءتارتىپ تۇبەگەيلى وزگەرىپ, گەوسايا­سي شيەلەنىستەر بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە ۇلعايىپ, ساۋدا جانە سانكتسيا­لىق سوعىس كۇشەيىپ كەتتى. ەندەشە, شىۇ دا وبەكتيۆتى تۇردە سىن-قاتەر­لەر­گە تاپ بولدى. ويتكەنى بىلاي دا شىۇ-عا كىرەتىن ەلدەردىڭ دامۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى بولعاندىقتان ولاردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى مەن ساياسي ىقپالى دا بىركەلكى ەمەس ەدى. سوندىقتان ساراپشىلار اراسىندا وسى جاعدايدىڭ ولاردىڭ نەگىزگى ماسەلەلەر بويىنشا كونسەنسۋسقا قول جەتكىزۋىنە كۇمانمەن قاراعاندار دا بولدى. ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ قارجى­لىق, ازىق-ت ۇلىك جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى پروبلەمالارى دا سەزىلدى. سونىمەن قاتار, وكىنىشكە قاراي, شىۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىندا بۇرىننان كەلە جاتقان قاي­شىلىقتاردىڭ دا بولعاندىعىن تەرىس­كە شىعىرا المايمىز. ونىڭ ۇستىنە كەيبىر مۇشە مەملەكەتتەردىڭ شىۇ-عا قاتىستى ۇستانىمدارىندا بەلگىسىزدىك, ولاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا بەلگىلى ءبىر سالقىندىقتىڭ بايقالاتىندىعى تۋرالى سوزدەر دە كەيدە مامانداردىڭ ورتاسىندا ورىن الدى.

شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ساياسي, ەكو­نوميكالىق, يندۋستريالىق جانە گەو­گرافيالىق سالالارداعى ءارتۇرلى «سال­ماعىنا» قاراماستان ۇيىم اياسىندا تەڭ قۇقىلى سەرىكتەستىك قالىپتاسىپ, ول كوپتەگەن تابىسقا قول جەتكىزدى. بۇگىنگى تاڭدا ۇيىمعا مۇشە ەلدەر ۇيىم­داس­قان قىلمىسپەن, لاڭكەستىكپەن جانە ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇرەستە كۇش-جىگە­رىن ۇيلەستىرىپ, ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىقتى كەڭەيتىپ, اۋە, اۆتوموبيل, تەمىرجول جانە قۇبىر جۇيەسىن قۇرۋ بو­يىنشا جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. شىۇ-نىڭ قۇرىلعانىنان بەرى كوپ ۋاقىت وتپەسە دە, ول الەمدىك قوعامداستىقتا ءوزىن ماقسات­تار­دى انىق تۇسىنەتىن جانە وعان جەتۋ جولىن­دا سەنىمدى قادامدار جاساۋعا قابى­لەتتى جانە ءتيىمدى ۇيىم رەتىندە تانىتتى.

بۇۇ جانە مۇددەلى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن سەرىكتەستىكتى ساقتاپ, ونى تابىستى دامىتا وتىرىپ, شىۇ قىسقا مەرزىمدە تاريحي ستاندارتتار بويىنشا جاڭا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ مىقتى تىرەكتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. جاھاندىق سەنىم داعدارىسى مەن ەكونوميكاداعى تەرىس ۇردىستەر قالىپتاسقان تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ كۇشەيتىپ, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى دامۋعا دەگەن سىن-قاتەرلەردىڭ سانىنىڭ ارتۋى جاعدايىندا شىۇ وعان توتەپ بەرىپ, ءوز تارتىمدىلىعى مەن كوپجاقتى سەرىكتەستىكتى قالىپتاس­تىراتىن قاعيداتتارىن ارتتىرىپ كەلەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ شىۇ-نىڭ استانا ءسامميتىن اشۋ كەزىندەگى قۇتتىقتاۋ سوزىندە: «شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ءبىزدىڭ ۇيىم حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندەگى ماڭىزدى تەتىككە اينالىپ, تۇراقتى ءوسىم مەن جالپى ىلگەرىلەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ماڭىزدى ۇلەس قوسىپ كەلەدى... شانحاي رۋحىن نىعايتا وتىرىپ, شانحاي قاعيداتتارىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ, ءبىز بىرلەستىگىمىزدىڭ بىرەگەيلىگى مەن وراسان زور الەۋەتى­نىڭ ارقاسىندا شىۇ ەڭ ىقپالدى جانە بەدەلدى حالىقارالىق قۇرىلىمداردىڭ بىرىنە اينالدى, وعان دەگەن قىزىعۋشى­لىق تۇراقتى تۇردە ارتىپ كەلەدى», دەدى. دەمەك قازىرگى كەزدە شانحاي ۇيى­مى ءوزىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, قۇبىلمالى الەمگە بە­يىم­­دەلىپ, جاڭارۋ جولىنا ءتۇسىپ, اشىق الەمدىك ەكونوميكانى قۇرۋ جانە كوپ­جاقتى ساۋدا جۇيەسىن نىعايت­اتىن ۇلكەن ديالوگ الاڭىنا اينالىپ وتىر. شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشى­لارى كەڭەسىنىڭ استانا وتىرىسىندا بەلا­رۋس رەسپۋبليكاسىن ۇيىم قۇرامىنا قابىلداندى.

شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ارا­سىن­داعى ءوزارا سەنىمدى, دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىكتى نىعايتۋدىڭ نەگىزى – گۋما­نيتارلىق سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىل. مادەنيەتتەر ديالوگى ادامداردى جالپى گۋمانيستىك قۇن­دى­­لىقتار مەن ۇمتىلىستار نەگىزىندە بىرىكتىرەدى جانە كسەنوفوبيا, ءدىني نەمەسە ەتنوستىق توزبەۋشىلىك پەن ۇلتقا بايلانىستى كەمسىتۋشىلىك كورىنىستەرىن بولدىرمايدى. ەۋرازيا قۇر­لىعى­نىڭ 65 پايىزدان استامىن قۇراي­تىن اۋماعى جانە الەم حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى, ياعني 3,5 ميللياردتان استام حالقى بار, الەمدىك ءىجو-ءنىڭ تورتتەن بىرىنەن استامىن وندىرەتىن ەلدەردى بىرىكتىرەتىن شانحاي ۇيىمنىڭ نەگىزگى وركەنيەتتىك ميسسياسى – مادەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگتى دامىتۋ ارقىلى قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرىنىڭ الدىن الۋ. بۇل ۇدەرىس­كە شىۇ ەلدەرى حالىقتارى­نىڭ باي تاريحي-مادەني مۇراسى ىقپال ەتەدى. وسى تۇرعىدا شىۇ اياسىندا ما­دەني بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ, حالىق­تار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ مادەني داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىن قۇرمەتتەۋ, مادە­نيەتتەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋ جانە ىلگەرىلەتۋ, ەلدەر اراسىنداعى مادەني الماسۋ مەن ىنتىماقتاستىق, ايماقتىڭ مادەني جانە تابيعي مۇراسىن ساقتاۋ شىۇ-نىڭ پراكتيكالىق جۇ­مى­سىنىڭ ماڭىزدى باسىمدىعىنا جاتاتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون.

شىۇ-نى قۇرۋدىڭ باستاۋىندا تۇر­عان مەملەكەت رەتىندە قازاقستان – وسى ۇيىمنىڭ فورماتىنداعى ءوزارا ءىس-قي­مىل­دىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى. كونس­ترۋكتيۆتى قاتىسۋ جانە تەڭ ديالوگكە باعدارلانۋ قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ايماقتاعى ۇستانى­مىن نىعايتادى جانە مەملەكەتتەر ارا­سىنداعى ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىكتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. ول سوناۋ 1992 جىلى رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستاننان تۇراتىن پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بىرلەسكەن دەلەگاتسياسى اياسىندا بىرلەسكەن شەكارالار ايماعىندا سەنىم شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىتايمەن بەلسەندى كەلىسسوزدەر جۇرگىزە باستاعاندىعى بەلگىلى. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسى بويىنشا مينسكىدە وسىنداي بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلعان. سوندىقتان بۇل حاتتامانىڭ شىۇ قۇرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن دا ەسكەرگەن ابزال.

بۇگىندە قازاقستان وسى ۇيىمعا توراعا­لىق ەتۋ اياسىندا شىۇ-نىڭ استانا ءسامميتىن وتكىزدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ شىۇ-عا توراعالىعى جۇمىسىنىڭ باسىمدىق­تارىن ايقىنداپ بەردى. ولاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا قازاقستان قاۋىپسىزدىك, ءادىل ەكونوميكالىق ورتا جانە تازا پلانەتا ءۇشىن جاڭا پاراديگمانى ۇسىناتىن شىۇ-نىڭ ء«ادىل بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جولىن­داعى الەمدىك بىرلىك» باستاماسىن ۇستان­دى. سول سياقتى «شانحاي رۋحىن» كورسە­تەتىن دوستىق, تاتۋ كورشىلىك, تەڭ قۇ­قىق­تىق جانە ءوزارا قولداۋ سياقتى مەملە­كەت­ارالىق قاتىناستاردىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە سۇيەندى.

قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسىنا كەلسەك, ءتۇرلى دەڭگەيدە 150-گە جۋىق ءىس-شارا, سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق دامۋ, تۋريزم, ەنەرگەتيكا, بيزنەس سالالارىندا فورۋمدار جانە شىۇ جاستار كەڭەسى وتكىزىلىپتى. «ۇيىمنىڭ شارتتىق بازاسى ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگيا, ەكونوميكالىق ىنتى­ماقتاستىق ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالا­س­ىنداعى كەلىسىم, ەنەرگەتيكالىق ىن­تى­ماق­تاستىقتى دامىتۋ ستراتەگياسى سياق­تى 60 جاڭا قۇجاتپەن تولىق­تىرىلعان. شىۇ سەرىكتەس­تەرى سانالاتىن حالىقارا­لىق ۇيىمدار­دىڭ قاتارى كوبەيىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋعا كوشۋ ۇدەرىسى قارقىن­دى دامي باستادى. سونداي-اق قازاق­ستان توراعالىعى كەزىندە مادە­ني-گۋ­ما­نيتارلىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, «شىۇ ەلدەرىنىڭ رۋحاني كيەلى ورىندارى» جوباسى مەن «شىۇ جىبەك جولى» ءبىرىنشى حالىقارالىق مۋزىكا فەستيۆالى ۇسىنىلىپ, 2024 جىل شىۇ-نىڭ ەكولوگيا جىلى دەپ جاريالاندى.

شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى­نا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭە­سى­نىڭ وتىرىسىندا 25 قۇجاتقا قول قويىلدى. ماسەلەن, شانحاي ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت­تەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانىپ, ء«ادىل الەم, كەلىسىم جانە دامۋ جولىنداعى جاھاندىق بىرلىك تۋرالى» شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باستاماسى جانە ونىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ جوباسى, تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا 2025-2027 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى, 2024-2029 جىلدارعا ارنالعان ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگياسىن جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا قاتىستى 2030 جىلعا دەيىن­گى ستراتەگياسى, 2030 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى, ينۆەستورلار قاۋىمداستىعى تۋرالى شەشىم, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر مەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اياسىنداعى ديالوگ سەرىكتەستەرى اراسىنداعى ىقپالداستىقتى نىعايتۋ جونىندەگى جول كارتاسى, حالىقارالىق اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىل جوسپارى سياقتى ماسەلەلەر بويىنشا ازىرلەنگەن شەشىمدەر قارالىپ, بەكىتىلدى. سونداي-اق سامميتكە قاتىسۋشىلار شىۇ قىزمەتىن بۇگىنگى كۇننىڭ شىنايىلىعىنا قاتىستى كەشەندى جاڭعىرتۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى ماقۇلدادى.

استاناداعى شىۇ ءسامميتى اياسىندا العاش رەت «شىۇ+» فورماتىنداعى كەز­دەسۋ ءوتتى. قازاقستاننىڭ باستاماسى­مەن 2023 جىلعى 1 قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسام­ب­لەياسىنىڭ 77-سەسسياسىنىڭ پلە­نار­لىق وتىرىسىندا «بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمى مەن شانحاي ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمى اراسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىق» قارارى قابىلدانادى. ناتيجەسىندە استانا سام­ميتىندە شىۇ مەن بۇۇ اراسىنداعى ارىپتەس­تىك­تى نىعايتۋ باعىتىندا تاعى ءبىر باتىل قادام جاسالدى. ونىڭ جۇمىسىنا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش قاتىس­تى. ياعني, «شىۇ+» فورماتىنداعى وتى­رى­­سىنىڭ تالقىلاۋلارى «كوپجاقتى ديا­لوگ­تى كۇشەيتۋ – تۇراقتى بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇمتىلۋ» تاقىرىبى اياسىندا وتكىزىلدى.

ولاي بولسا, استانا ءسامميتى جاھان­دىق سيپاتتاعى ماڭىزعا يە وقيعا­لار قاتارىنا جاتادى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى شىۇ-عا توراعالىق ەتۋ اياسىندا قازاقستان تاراپىنان اتالعان ۇيىمنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتكەن كوپتەگەن جەمىستى جۇمىس اتقارىلىپ, قازاقستان ءوزىنىڭ بۇل ۇيىمداعى مىندەتتەرى مەن جوسپارلارىن تولىققاندى ورىندادى. بۇعان قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستاننىڭ توراعالىعى تۋرالى جوعارىداعى سوزدەرى مەن بۇۇ باس حاتشىسى ا.گۋتتەريشتىڭ وسى سامميتكە ارنايى كەلىپ, ونىڭ جۇمىسىنا جوعارى باعا بەرۋى دالەل بولا الادى. سونىمەن بىرگە رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ «استانا ءسامميتىنىڭ مازمۇنى جاعىنان شىن مانىندە حالىقارالىق سيپاتقا يە» دەگەن ءسوزى كوپ نارسەنى اڭعارت­سا كەرەك. ءوز كەزەگىندە شىۇ باس حاتشى­سى چجان مين دە قازاقستاننىڭ ۇيىم­عا توراعالىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكەن­دىگى تۋرالى كوزقاراسىن ءبىلدىردى.

سونىمەن, قازاقستاننىڭ شىۇ-عا توراعالىعىنىڭ ءبىر جىلدىق جۇمىسى­نىڭ قورىتىندىسى مەن ونىڭ ەلەۋلى ناتيجەلەرىنە قاتىستى ايتىلىپ جاتقان جىلى لەبىزدەر مەن بەرىلىپ جاتقان جوعارى باعالارىنىڭ قازاقستان ءۇشىن قۇندىلىعى سوندا, ول شىن مانىندە وسى ەكى ارالىقتا شىۇ-عا كىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ ميلليونداعان ادامدارىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى جاھاندىق ماسەلەلەردى كوتەرە ءبىلدى. ۇيىمنىڭ مۇشە ەل­دەرىن سول ىسكە جۇمىلدىرىپ, قويان-قول­تىق ارەكەت جاساپ, ادىلدىك, ادالدىق, ىنتىماق­تاستىق پەن جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتىن باسشى­لىققا الا وتىرىپ, ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الاتىن الەۋەتىن بۇكىل الەمگە تاعى ءبىر دالەلدەدى.

جاپسارباي قۋانىشەۆ,
عجبم مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى