جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ ەكى بىردەي شىعارماسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر پەسا جازىپ شىعۋ ارقىلى ينستسەنيروۆكا اۆتورى قويىلىمنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, قازاق ۇلتىنىڭ بويىنداعى نەبىر اسىل قاسيەتتەردى, دۇنيەتانىمدىق ەرەكشەلىكتەردى ايشىقتاعان. بارىسحاننىڭ اۆتوردىڭ ءوزى ەكەنى تۇسىنىكتى, بۇل – اۆتوبيوگرافيالىق تۋىندى. سپەكتاكلدىڭ قۇندى تۇستارىنىڭ ءبىرى دە وسىندا. بۇكىل قازاق ءۇشىن قاستەرلى ەسىم – شەرحان مۇرتازانىڭ ءوز اناسىنا, بالالىق شاعى مەن تۋعان مەكەنىنە جاساعان رۋحاني تاعزىمى ىسپەتتى بۇل تۋىندىلار قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعى م.اۋەزوۆ تەاترىندا قايتا تۇلەپ, ءوزىنىڭ ساحنالىق عۇمىرىن باستادى. جازۋشىنىڭ كوزى تىرىسىندە سوناۋ تاراز قالاسىنان الماتىعا ارنايى كەلىپ تاماشالاعان, باتاسىن بەرىپ, ريزاشىلىعىن تانىتقان نىشانالى دۇنيە.
قازاق باسىنان نەبىر ناۋبەت ءوتتى. سونىڭ ءبىرى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ەدى. قازاقستاننان مايدانعا 1 ملن 378 مىڭ ادام اتتانىپتى. ولاردىڭ 600 مىڭنان استامى قازا بولعان نەمەسە حابار-وشارسىز كەتكەن. اسكەرگە جارامدى ەر-ازامات تۇگەل سوعىستا. تىلدا قارتتار, ايەلدەر مەن جاس بالالار قالدى. «بارلىعى مايدان ءۇشىن, بارلىعى جەڭىس ءۇشىن!» دەگەن ۇرانمەن حالىقتىڭ قولىنداعى بار مالى مەن استىعى جۇيەلى تۇردە الىنىپ وتىردى; اشتىق, اۋرۋ جايلاعان, جەتىم-جەسىر قان قاقساعان, قاريالار جوقتاۋ ايتىپ جەر توقپاقتاعان ۋاقىت قايتا تۋدى. سپەكتاكل ءبىر ءۇيدىڭ وقيعاسىن بايانداۋ ارقىلى بۇكىل حالىقتىڭ جاي-كۇيىن, سول زاماننىڭ كارتيناسىن كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. بۇل جەردە جالعان پاتريوتيزم, جالعان كەۋدەمسوقتىق كورمەيسىز. ءتىپتى جيناق بەينە, جيناق تاعدىرلار دا جوقتىڭ قاسى. جارىق ايعا عانا مۇڭىن شاعىپ, جاسىعانىن كورسەتەتىن بارىسحاننىڭ اناسى ايشا (قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءداريا ءجۇسىپ, جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بايان قاجىنابيەۆا) – حالىق جاۋى رەتىندە ۇستالعان مۇرتازانىڭ (قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جالعاس تولعانباي) جارى, ول – شيەتتەي ءۇش بالاسىمەن جالعىز قالعان سورماڭداي جەسىر. بالالارىمەن قاتار ونىڭ قولىنا قاراپ وتىرعان الىس تۋىس بولىپ كەلەتىن قاريالار وتباسى بار. ولار: كوزى كورمەيتىن كەمپىر قامقا (قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى گۇلنار جاقىپوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ايزادا ساتىبالديەۆا), قاريا ماماي (قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تۇڭعىشباي ءال-تارازي, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ايدوس بەكتەمىر), ولاردىڭ سوعىستا ولگەن بالاسى وراقتىڭ جەسىرى توتيا كەلىن (اراي ءومىروۆا) جانە ون بەس جاستاعى ۇلى نۇرپەرزەنت (ەرمەك بەكتاسوۆ, مەرەي مۇحتار ۇلى). نۇرپەرزەنت ءوزىنىڭ سىنىپتاسى ايدايدى (ساياجان رەال بلانكو, اجارلىم باقىتجانوۆا) سۇيەدى. ايداي دا وعان عاشىق. وسىلارمەن بىرگە سپەكتاكلدە اۋىلدىڭ بريگاديرى تاسبەت («قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى جانداربەك سادىرباەۆ) بار. ول ايشامەن كوڭىل كوتەرمەك بولادى, ايشا كونبەيدى. سول ءۇشىن بۇكىل وتباسى ءسۇتىن تالعاجاۋ ەتىپ وتىرعان جالعىز سيىردى اۋرۋ دەپ ورتەپ جىبەرۋگە وكىم ەتەدى.
قاراپ وتىرساڭىز, جان شوشيتىن اۋىر جاعداي. بىراق ولار ومىردەن جەرىمەك ەمەس. كۇن ساناپ, ءتۇن ساناپ ومىرلەرىن سۇرە بەرەدى. كوكتەمدە ۇشىپ كەلگەن ناۋىرزەككە قۋانادى, ۇيدەن ورمەكشى شىقسا, سوعىستان وراق كەلىپ قالا ما دەپ ۇمىتتەنەدى. ءبىرىن-ءبىرى ەگەر تەز ۇيىقتاپ قالساڭ, قارنىڭنىڭ اشقانى بىلىنبەي قالادى دەپ سەندىرەدى.
ايشا بار بولعانى ايەل عانا. ادەتتە قازاق «ايەل قىرىق جاندى» دەپ سەنىم ارتادى. شىندىعىندا ولاي ەمەس قوي. مىسىقتىڭ توعىز ءومىرى بولمايتىنى سياقتى, ايەلدىڭ دە قىرىق جانى جوق. بىراق قازاق ايەلىنىڭ قاسيەتى دە سوندا: قىرىق جاندى ەكەنىنە بارشا جۇرتتى يلاندىرىپ قويعان. «اي مەن ايشا» سپەكتاكلىن قازاق ايەلىنە ارنالعان ودا دەسە دە بولادى. قويىلىمدا ءبىر اڭىز ايتىلادى: ء«بىر حاننىڭ كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قوريتىن ەلىگىن تۇندە قاسقىر جەپ كەتىپتى. حان ورداسى جاۋ شاپقانداي الاساپىران بولىپتى. «قاسقىردى تىرىدەي ۇستاپ اكەلىڭدەر! مۇنىڭ تەرىسىن تىرىدەي سىپىرىڭدار!», دەيدى حان قاھارلانىپ. ول كەزدە نەشە ءتۇرلى قاساپشى بار, ءتىرى قاسقىرعا پىشاق سالىپ, تەرىسىن سىپىرعاندا, الگى ارلان ءبىر قىڭق ەتپەپتى. تەك شوق شاشقان كوزدەرىنەن بىرەر تامشى جاس شىقسا كەرەك. ارلان قانى شىققان جالاڭاش ەتىنە ءشوپ-شالام, قيىرشىقتاس جابىسىپ, ورنىنان ارەڭ تۇرىپتى. دىمىن شىعارماستان ادام كوزىنەن ۇزاپ كەتكەن. كوزدەن تاسا بولعاندا عانا زارلانا ۇلىعان. ادامدار اراسىنان تاسا بولعانشا شىداپ, كوكتەگى ايعا قاراپ, تاڭىرگە عانا مۇڭىن شاعاتىنى سودان دەيدى». ايتۋلى قويىلىمعا باس كەيىپكەر بولىپ وتىرعان ايشا دا – وسى. ونىڭ بويىنان ءبىز قازاق ايەلىنە ءتان بارلىق اسىل قاسيەتتى كورەمىز. مۇرتازا ءوزىن جەندەتتەر الىپ بارا جاتقاندا: «ايشا! بالالارعا يە بول. اتىمدى وشىرمە!» دەپ كەتەدى. ءبىر رەت ەمەس, ءۇش مارتە قايتالايدى. ايتۋعا وڭاي. كوپ ۇزاماي سوعىس باستالادى, قولىندا ءۇش بالا, ماماي مەن سوقىر قامقا. ولار بالاسى وراقتان ايىرىلىپ, قىلشىلداعان جاس توتيا كەلىنگە يە بولا الماي وتىر. توتيا كەتەمىن دەپ جۇلقىنادى. «قايدا الگى قۋ جەتىم؟ تۋماي جاتىپ اكەسىن جالماعان جالماۋىز قايدا؟ باسىڭدى جۇتقىر شەشەك, بۇل شەشەكتىڭ شوقپىتى قايدا, ويباي؟ كەتەم بۇل مولادان, كەتەم, ويباي!». توتياعا كىم نە دەي الادى؟ ول – جاس. جاستىققا سوت بولۋشى ما ەدى؟ بىراق ول كەتسە, بەسىكتەگى اسكەربەكتى قوسا اكەتپەك. وراقتىڭ كوزى – جەر الەمدە قالعان جالعىز بەلگىسى. ء«ارى-بەرىدەن كەيىن مىسىعىڭ جوعالىپ كەتسە دە, ءىشىڭ اشىپ قالادى. مىنا مەنىڭ جاعدايىمدا مىسىق ەمەس, ادام جوعالايىن دەپ وتىر عوي. وراقتىڭ جالعىز بالاسىنان ايىرىلعالى وتىرمىز. ماسقارا بولاتىن بولدىق. مەن كوزىمنىڭ تىرىسىندە ۇرىعىمدى الدەقايدا قاڭعىرتىپ, ءتىرى جەتىم, جاۋتاڭ كوز ەتىپ جىبەرە المايمىن», دەيدى سورلى ماماي. سودان سوڭ ون بەستەگى نۇرپەرزەنتتى ەسكى سالت بويىنشا امەڭگەرلىك جورالعىسىمەن توتياعا قوسۋعا بەل شەشەدى. «ساسقان ۇيرەك ارتىمەن سۇڭگيدى». ول باسقا ەشبىر امال كورمەيدى. وعان ايشا قارسى, بارىسحان قارسى, نۇرپەرزەنت قارسى, توتيا قارسى. بىراق ماماي مەن قامقا قارا جەردىڭ وزىندەي مەڭىرەۋ. قويىلىمدا ۇرپاق ساقتاۋ ماسەلەسى تاعى دا الدىڭعى پلانعا شىعادى. قازاق ءۇشىن ۇرپاقسىز قالۋدان ارتىق قاسىرەت جوق. قالايدا ۇرپاقتى ساقتاپ قالۋ كەرەك. ءبىزدىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگىمىز – وسى ادامداردىڭ تۇسىنىك-پايىمدارىنىڭ ارقاسى, ەڭبەكتەرىنىڭ اقتالۋى.
زامان كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن وزگەرىستەرگە ۇشىراپ جاتىر. سالت-ءداستۇر مەن ۇلتتىق دۇنيەتانىم زاماناۋي جاڭارۋ, جاڭعىرۋ ىقپالىنا ۇشىراماي تۇرمايدى. گيبريدتى مادەني دامۋ عاسىرىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ءوز قۇندىلىقتارىن ءتۇرلى جولمەن ساناعا سىڭىرۋگە تىرىسقان (جانە ءسىڭىرىپ ۇلگەرگەن) جاھاندىق مادەنيەتكە قارسى تۇرار جالعىز قاسيەت – وسى كوك ءبورىنىڭ شىدامى ەكەنى انىق. بىراق ول وسىندا, بىزبەن بىرگە مە؟ الدە جوق پا؟ ۇرەيلى ساۋال.
قازاق وزگەرگەن الەمنەن تىس, ءوز كاپسۋلاسىندا قايماعى بۇزىلماي بۇيىعىپ وتىرا المايدى, بىزگە دە جاڭا الەمدىك مادەنيەتكە ساي بەيىمدەلۋگە تۋرا كەلەدى, وعان قۇرباندىق بولىپ كەتپەي, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ, ادەبيەتىمىزدىڭ, ونەرىمىزدىڭ شەكاراسىن كەڭەيتۋ ارقىلى قول جەتكىزسەك, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
قالاي دەگەنمەن دە جاڭا مەجەنى, جاڭا سوقپاقتى جاستار كورسەتپەسە, كارى قاشاندا ءوزىنىڭ قاۋىپسىز بىلگەنىنەن شىقپاق ەمەس. سپەكتاكل بارىسحان, نۇرپەرزەنت پەن توتيا كەلىننىڭ قۇستارمەن بىرگە بيىككە شارىقتاپ ۇشىپ كەتۋىمەن اياقتالادى.
كارىلەر ولار ۇشقان ۇيانى كۇزەتىپ, شىراقشى بولىپ وتىرا بەرمەك. ولاردىڭ زاپىرانى, ولاردىڭ زارى جاستاردىڭ بويىنا دارىمايدى. ولاردىڭ يممۋنيتەتى ونى قابىلدامايدى, سىرتقا تەبەدى. سەبەبى ءومىر سۇرۋگە ءتيىس, ەندى ۇرپاق ساقتاۋ اماناتى سولارعا ءوتتى.
«بارىسحان, نۇرپەرزەنت! ۇشىڭدار! مىنا جەلدى قانات قىلىپ ۇشىڭدار! مەن وشاقتارىڭدى باعىپ وتىرامىن. وشاقتارىڭ دا سەندەردىڭ ءبىر جۇلدىزدارىڭ. ەشقاشان ۇمىتپايسىڭدار. جاققان وتتارىڭ ەشقاشان سونبەسىن!», دەيدى ايشا انا. جاڭا زاماننىڭ كوك بورىلەرى ەندى ولار بولماق كەرەك, قازاقتىڭ تۇقىمىن ساقتاپ قالاتىن ەندى سولار.
مادينا وماروۆا,
جازۋشى, دراماتۋرگ
