بۇگىنگى تاڭدا «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعى – ەلىمىزدەگى عانا ەمەس, ورتالىق ازياداعى جالعىز مامانداندىرىلعان مەكەمە. يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇراسى – جارتاس ونەرىنىڭ كورنەكتى ەسكەرتكىشىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مۋزەي-قورىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. تاڭبالى كەشەنى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جاي-كۇيىنە مونيتورينگ جاسايدى, پەتروگليفتەردى ساقتاۋ بويىنشا جوبالاردى جۇزەگە اسىرادى. بۇكىلالەمدىك مۇرا وبەكتىسىن ءتيىمدى باسقارۋدا وراسان زور تاجىريبەگە يە بىردەن-ءبىر ورىن.
2021 جىلى مۋزەي-قورىقتىڭ ۋاقىتشا كەڭسەسىنىڭ ورنىنا تاڭبالى ماڭىنان ءىرى ساۋلەت كەشەنى – ساپار ورتالىعى سالىندى. وندا ءماجىلىس زالى, مۋزەي, كىتاپحانا, عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان قىزمەتتىك ءۇي-جايلار, قالپىنا كەلتىرۋ زەرتحاناسى قاراستىرىلعان, سونداي-اق مۋزەي-قورىقتىڭ تۋريستەرى مەن قوناقتارىن قابىلداۋعا قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان. تاڭبالى مۋزەي-قورىعىندا ورتالىق ازيانىڭ جارتاس ونەرى ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ جانە ساقتاۋ جونىندە ساراپتامالىق كەڭەستەر, عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن ادىستەمەلىك سەمينارلار وتەدى. مۇنىڭ بارلىعىنا ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر مەن تاڭبالى پەتروگليفتەرىن زەرتتەگەن ارحەولوگ عالىمداردىڭ, گەولوگتەر مەن بيولوگتەردىڭ ەڭبەگى ارقاۋ. بىرەگەي پەتروگليفتەردى كۇتىپ ساقتاعان ساۋلەتشى ماماندار مەن قالپىنا كەلتىرۋشىلەردىڭ ەڭبەگى جانە بار. ءسويتىپ, تاڭبالىنىڭ ارقاسىندا تۇتاس وركەنيەتتى الەمنىڭ ۇزدىك يگىلىگى – ەسكەرتكىشتىڭ الەمدىك امبەباپ قۇندىلىعىن نەگىزدەۋگە مۇمكىندىك تۋدى.
تاڭبالى پەتروگليفتەرىن 1957 جىلى قازكسر عا-نىڭ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى وڭتۇستىك قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جەتىسۋ وتريادىن باسقارعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كاسىبي ارحەولوگى اننا گەورگيەۆنا ماكسيموۆا (1923–2002) اشقان. 1970–1980 جىلدارى شاتقال ەسكەرتكىشتەرىن گەولوگتەر ا.مەدوەۆ جانە ب.اۋباكىروۆ, ارحەولوگتەر ا.مارياشەۆ, ا.ەرمولاەۆا زەرتتەسە, 1988 جىلدان باستاپ زەرتتەۋ جۇمىستارىن ا.روگوجينسكي جۇرگىزە باستاعان. 90-جىلداردىڭ باسىندا ارحەولوگ ا.روگوجينسكي مەن گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولات اۋباكىروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن تاڭبالىدا مەملەكەتتىك مۋزەي-قورىق قۇرۋ ماقساتىندا پەتروگليفتەر, ەجەلگى قونىستار مەن قورىمدارعا كەشەندى گەو-ارحەولوگيالىق عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن. وندا تاڭبالىنىڭ كونە پەتروگليفتەرىنىڭ جاسى بەلگىلەندى, اينالاداعى لاندشافت ەگجەي-تەگجەي زەرتتەلدى, كەيىنگى 3 مىڭ جىلداعى وڭتۇستىك-شىعىس قازاقستان پالەوكليماتىنىڭ وزگەرۋى تۋرالى العاشقى دەرەكتەر الىندى.
سول جىلدارى قازاقستاندا العاش رەت پەتروگليفتەردى كونسەرۆاتسيالاۋ جانە سۋرەتتەرى بار قيراعان جارتاستاردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ەكسپەريمەنتتىك جۇمىس قولعا الىندى. 2000 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن مۇندا كونسەرۆاتسيالاۋ جۇمىستارى حيميك-قالپىنا كەلتىرۋشى ليۋبوۆ چارلينانىڭ باسشىلىعىمەن ىسكە استى. 2002–2006 جىلدارى يۋنەسكو جوبالارى اياسىندا نورۆەگيا, رەسەي, قىرعىزستان جانە وزبەكستاننان كەلگەن شەتەلدىك مامانداردىڭ تاجىريبەسىن پايدالانا وتىرىپ, تاڭبالىدا پەتروگليفتەردى ساقتاۋ, قۇجاتتاۋ جانە باقىلاۋ ادىستەرى ازىرلەندى. وسىنداي حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن كاسىبي تاجىريبە الماسۋدىڭ ارقاسىندا ورتالىق ازياداعى جارتاس ونەرىن ساقتاۋ بويىنشا بىرەگەي تەحنولوگيالاردىڭ تۇتاس كەشەنى دايىندالدى. تاڭبالىداعى رەستاۆراتورلاردىڭ جەمىستى جۇمىس تاجىريبەسى – ورتالىق ازيانىڭ وزگە دە ەلدەرىنىڭ ماماندارىنا ۇلگى. وسىنىڭ نەگىزىندە جارتاستاعى سۋرەت ونەرىن ساقتاۋدىڭ وتاندىق مەكتەبى قالىپتاستى دەسەك ابدەن بولادى.
قازاقستان عالىمدارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى تاڭبالى پەتروگليفتەرىنىڭ بىرەگەي الەمدىك قۇندىلىعىنا نەگىزدەمە بولدى, ول 2004 جىلى «تاڭبالى ارحەولوگيالىق لاندشافىنىڭ پەتروگليفتەرىن» يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگىزۋ كەزىندە تانىلدى.
تاڭبالى پەتروگليفتەرىن نەگىزدەۋگە 90-جىلداردىڭ باسىندا ب.اۋباكىروۆ باستاپ, ا.روگوجينسكي جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى دالەل بولدى (1994 جىلى ا.روگوجينسكي «ارحەولوگيچەسكي كومپلەكس ەپوحي برونزى ۋروچيششا تامگالى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى). وندا تاڭبالىداعى ءارتۇرلى تاريحي داۋىردەگى ەلدى مەكەندەر مەن قورىمدار العاش رەت ءبىرتۇتاس ارحەولوگيالىق (رەليكتى, پالەومادەني) لاندشافت رەتىندە قاراستىرىلدى. بۇل رەتتە پەتروگليفتەر جەتەكشى ورىن الدى.
تاڭبالىنىڭ جوعارى مادەني ماڭىزدىلىعى – قولا داۋىرىندەگى ادامدار العاش رەت ءوز قۇدايلارىنىڭ كوركەم بەينەلەرىن جاساپ, ولارعا انتروپومورفتىق كورىنىس بەرە ءبىلدى. تاڭبالىنىڭ جاھاندىق ماڭىزى – ادام اشىق اسپان استىندا كۇن عيباداتحاناسىن جاساي وتىرىپ, شىعارماشىلىق دانالىق پەن لاندشافتىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىن دارىندى تۇردە ۇيلەستىرە الدى. ءدال وسى ەرەكشەلىكتەر بىرەگەي دەپ تانىلدى, ەسكەرتكىشتى 2004 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگىزۋگە نەگىز بولدى.
كەيىنگى جىلدارى تاڭبالىعا جاقىن ورنالاسقان قوعالى مەن المالى شاتقالدارى ارحەولوگيالىق تۇرعىدا زەرتتەلگەن. ولار ەجەلگى تۇرىك ءداۋىرى مەن قازىرگى زاماننىڭ بۇرىن بەلگىسىز بولعان ەسكەرتكىشتەرىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قوعالىدان ەجەلگى تۇرىك ميفولوگياسى مەن كۋلتتىك عۇرىپتىق تاجىريبەدەگى كەيىپكەرلەر مەن تۇتاس كورىنىستەردى بەينەلەيتىن ءۇش ءمۇيىزدى ءتاج كيگەن ايەل كەيىپكەرىنىڭ بەينەسى (ۇماي), تۇركى كوسەمىنە تابىنۋ (قاعان), تاعى باسقا بىرەگەي جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ شوعىرى تابىلدى. ال المالى شاتقالىنان كوپتەگەن ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تۇراق تابىلدى, ولاردىڭ ماڭىندا باتىس تۇرىك, تۇرگەش جانە قارلۇق قاعاناتتارىنىڭ تاڭبالارى كەزدەسەدى.
وسىلايشا, تاڭبالى ماڭىنداعى ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ ونىڭ ماڭىزىن قولا ءداۋىرى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, ورتالىق ازيانىڭ ەرتە ورتاعاسىرلىق تاريحىندا ۇلكەن ءرول اتقارعان باتىس تۇرىك, تۇرگەش جانە قارلۇق قاعاناتتارىنىڭ ءىرى ورتالىعى رەتىندە جاڭاشا باعالاۋعا نەگىز. بۇل – المالى جانە قوعالىنى زەرتتەي تۇسۋگە, تاڭبالى مۋزەي-قورىعىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىپ, يۋنەسكو تىزىمىندە كەڭەيتۋ ءۇشىن قۇجاتتاما دايىنداۋعا بولادى دەگەن ءسوز. قازىر المالى مەن قوعالىدا كەشەندى زەرتتەۋ ماقساتىندا «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعىنىڭ عىلىمي تاريحي-ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى قۇرىلىپ جاتىر. ول ەسكەرتكىشتەردىڭ بارلىق ءتۇرىن (پەتروگليفتەر, قونىستار, قورىمدار, ت.ب.) انىقتاۋ جانە قۇجاتتاۋ, ەسكەرتكىشتەردىڭ ورنالاسۋ كارتاسىن جاساۋ, المالى مەن قوعالى ارحەولوگيالىق لاندشافتارىنىڭ ناقتى شەكارالارىن انىقتاۋ ءۇشىن كەرەك. اۋقىمدى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا بەلگىلى وتاندىق جانە شەتەلدىك مامان-تۇركولوگتەر – ارحەولوگتەر, تاريحشىلار مەن فيلولوگتەر قاتىسادى. بۇل «تاڭبالى» تاريحي-ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنا حالىقارالىق سيپات بەرەدى.
تاڭبالى نوميناتسياسىن يۋنەسكو تىزىمىندە كەڭەيتۋ جونىندەگى الداعى جۇمىس باسقا دا بىرەگەي ەسكەرتكىشتەردىڭ ۇلكەن توبىن دۇنيەجۇزىلىك مۇراعا ەنگىزۋگە جول اشاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسىعان وراي «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعى بيىلعى مامىر ايىندا «جيىرما جىلدان كەيىن: ورتالىق ازيانىڭ جارتاس ونەرى ەسكەرتكىشتەرىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە نوميناتسيالاۋ جەتىستىكتەرى جانە جاڭا كەلەشەگى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك سەمينار وتكىزدى. وعان قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان جانە وزبەكستاننان كەلگەن ارحەولوگتەر مەن كونسەرۆاتورلار, الەمدىك مۇرانىڭ الەۋەتتى نىساندارىندا زەرتتەۋ تاجىريبەسى بار, يۋنەسكو تىزىمىنە وڭىرلەردەگى بىرەگەي ەسكەرتكىشتەردى ەنگىزۋ جاعىن ازىرلەيتىن جارتاس ونەرىنىڭ ماماندارى قاتىستى. تالقىلاۋ قورىتىندىسىنىڭ ناتيجەسىندە يۋنەسكو تىزىمىنە جارتاس ونەرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ۇلتتىق سەريالىق جانە جەكە نوميناتسيالارىن دايىنداۋ بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ستراتەگياسى كەلىسىلدى. ساراپشىلار ورتالىق ازيانىڭ جارتاس ونەرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىرىڭعاي عىلىمي ءتاسىلى مەن الدىڭعى جىلدارى ازىرلەنگەن قۇجاتتاما ستاندارتى نەگىزىندە ولاردى زەردەلەۋ جانە ساقتاۋ جونىندەگى قىزمەتتى جالعاستىرۋ, بولاشاق ۇلتتىق سەريالىق نوميناتسيالاردىڭ قۇرامىن جانە الەۋەتتى وبەكتىلەردىڭ ءتىزىمىن انىقتاۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. قازىر عىلىمي-ادىستەمەلىك سەمينارعا قاتىسۋشىلاردىڭ اناليتيكالىق باياندامالارى, پىكىرتالاس ماتەريالدارى جانە وڭىرلىك ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىلارى «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعىنىڭ ارنايى ەڭبەكتەر جيناعىندا جاريالاۋ ءۇشىن ازىرلەنىپ جاتىر.
بيبىگۇل داندىعاراەۆا,
«تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۋزەي-قورىعىنىڭ
ديرەكتورى
