كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
زاڭدىق نەگىز
بۇل دەرت تۋرالى, ونىمەن قازىردەن كۇرەسۋ كەرەكتىگى جونىندە دابىل قاعىلىپ, ءتۇرلى باستامالاردىڭ كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىنا بىرنەشە جىل ءوتتى. بۇل كەسەلمەن كۇرەستىڭ زاڭدىق نەگىزدەمەسىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى ايقىندادى دەسەك, اقيقاتىن ايتقان بولار ەدىك. بيىلعى ناۋرىزدا اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قوعامنىڭ دامۋىن تەجەپ, ۇلتقا قاۋىپ ءتوندىرىپ كەلە جاتقان بىرنەشە كەسەلدى اتادى. سولاردىڭ ىشىندە لۋدومانياعا ايرىقشا توقتالدى. ويتكەنى بۇل دەرت قوعامعا بارىنشا تامىر جايىپ, كۇن وتكەن سايىن دەندەپ كەلە جاتىر. مەملەكەت باسشىسى قۇمارپازدىققا شىرمالعان 400 مىڭ ادام تۇتاس ءبىر قالانىڭ حالقىنىڭ سانىمەن پارا-پار ەكەنىن ەسكەرتىپ, كۇرەستىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلۋىن تاپسىردى.
«شىن مانىندە, لۋدومانيا – بەيبىت كۇندە ەلدىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتقان قاتەر. سونىڭ كەسىرىنەن تالاي شاڭىراق شايقالدى. تالاي ازامات زاڭ بۇزىپ, قىلمىسقا ۇرىندى. قۇمار ويىن ءۇشىن قارىزعا باتىپ, وزىنە قول جۇمساعان جاندار تۋرالى حابارلار, وكىنىشكە قاراي, كۇن سايىن تاراپ جاتادى. بۇل دەرت جاس ۇرپاققا وتە ۇلكەن زيان كەلتىرەدى. ونلاين-ويىندار بالالاردىڭ كۇندەلىكتى ەرمەگىنە اينالىپ بارادى. قۇزىرلى ورگاندار بىلتىر ينتەرنەت-كازينونىڭ بەلگىسى بار 4 مىڭنان استام سايتتى بۇعاتتادى. ءبىز ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن كەشەندى جوسپار قابىلدادىق. ۇكىمەت لۋدومانيامەن كۇرەسكە قاتىستى ءدال سونداي جوسپار قابىلداۋى كەرەك. ءبىز جاستاردىڭ قۇمار ويىنعا سالىنىپ, ارزان تابىسقا ۇمتىلۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ادال ەڭبەكپەن تاپقان تابىس قانا بەرەكەلى بولادى», دەگەن ەدى پرەزيدەنت سول جولى.
ءۇزىلىسسىز قاعىلعان دابىل
كوپ ۇزاماي پارلامەنت ىسكە كىرىستى, «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ باستاماسىمەن نەگىزگى زاڭ مەن وعان ىلەسپە زاڭداردىڭ جوبالارى ابدەن ءپىسىرىلىپ, جەتىلدىرىلدى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ بۇل وزەكتى ماسەلەنىڭ قاراستىرىلىپ كەلە جاتقانىنا 2 جىلعا جۋىقتاعانىن, كەيبىر نورمالارعا رەتتەۋشىلىك تالاپتار توڭىرەگىندە تالداۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا ۇكىمەتتىڭ قورىتىندىسىن الۋدىڭ وزىنە ءبىر جارىم جىل ۋاقىت كەتكەنىن ايتتى.
– زاڭ جوباسىنا ماجىلىستەگى بارلىق فراكتسيا وكىلدەرى باستاماشى بولدى. وسى كەزەڭ ىشىندە قانشاما تالقىلاۋ, ءبىراز پىسىقتاۋ بولدى. قوعام دەرتىنە اينالعان بۇل ماسەلەگە قاتىستى قانشاما دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانىپ, ارنايى وتىرىستار ۇيىمداستىرىلدى. بۇل ماسەلەگە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا, بىرنەشە رەت ەرەكشە توقتالعانىن جاقسى بىلەسىزدەر. دەمەك بۇل اتالعان ماسەلەنىڭ قوعام ءۇشىن وتە وزەكتى ءارى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. ونى مىنا جايتتاردان بايقاۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, قۇمار ويىنىنا شىرمالعاندار سانىنىڭ ارتۋى. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, كەيىنگى ەكى جارىم جىلدا ەلىمىزدىڭ شامامەن ءاربىر بەسىنشى ادامى ويىن وينايدى ەكەن نەمەسە قۇمار ويىندارىنا قانداي-دا ءبىر قاتىسى بار. ال ونىڭ ىشىندە 400 مىڭداي ادام ويىنعا سالىنىپ, بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولاردىڭ تۇراقتى كليەنتىنە اينالعان. سۇمدىعى, بۇل دەرت بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى دە شارپىپ وتىر. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مالىمەتىنشە, شامامەن 200 مىڭعا جۋىق كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالا باسقا ادامنىڭ اتىنان بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەرگە ءباس تىگىپ, ازارتتىق ويىندار وينايدى ەكەن. وزگە ادامنىڭ لوگينىمەن بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەرگە ءباس تىگۋشى ادامدار دا از ەمەس. بىراق ولاردىڭ سانى ناقتى قانشا ەكەنى بەلگىسىز, – دەيدى ە.بەيسەمباەۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ويىنعا دەگەن قۇمارلىقتىڭ سالدارى وتباسى ينستيتۋتىن السىرەتىپ, ايرانداي ۇيىپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ ويرانىن شىعارىپ جاتىر. ەڭ سوراقىسى, ەلىمىزدەگى اجىراسۋلاردىڭ 40%-ىنا وسى لۋدومانيا تىكەلەي سەبەپ بولىپ وتىر ەكەن.
– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا باراتىنداردىڭ دەنى – قۇمار ويىنعا شالدىققاندار. بىلتىر الماتى وبلىسىندا جانتۇرشىگەرلىك جاعدايدا ايەلى مەن ەكى بالاسىن اياۋسىزدىقپەن ءولتىرىپ, ءۇيىن ورتەپ جىبەرگەن وقيعا قوعامدى ءدۇر سىلكىندىردى. قۇمارپازدىقتىڭ كەسىرىنەن قولىن قانعا بوياعان قىلمىسكەر ناعىز لۋدومان بولعان. وكىنىشكە قاراي, بولماشى عانا اقشاعا بولا ءۇش بىردەي ادامنىڭ ءومىرىن قيدى, – دەگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى بۇل كەسەلدىڭ كەزەكتى كەسىرى ءسۋيتسيدتىڭ ورشۋىنە دە ءتيىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
ماسەلەن, 2022 جىلى ەلىمىزدە 3 مىڭ 676 ادام وزىنە قول جۇمساپ قازا تاپسا, ولاردىڭ ءاربىر بەسىنشىسىنىڭ سوڭى لۋدومانياعا كەلىپ تىرەلگەن.
– وكىنىشكە قاراي, بۇل دەرت قازىر اسكەردە دە كەڭ ەتەك العان. ولاردىڭ كوبى قۇمار ويىننىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي جاتقانىن بىلەمىز. وسىدان ءبىر جىل بۇرىنعى كۋرسانتتىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ سەبەبى دە – ويىنقۇمارلىق دەرتىنىڭ سالدارى. سونداي-اق قىلمىستىڭ بەلەڭ الۋىنا دا لۋدومانيا كوپ يتەرمەلەپ وتىر. ەلىمىزدە قىلمىس جاسايتىنداردىڭ 20 پايىزى لۋدوماندار ەكەنى بەلگىلى بولدى. ولار باسكە تىگەتىن اقشا تابۋ ءۇشىن الدىمەن قارىز الادى, سودان سوڭ ۇرلىق, توناۋ سەكىلدى قىلمىستارعا بارادى, – دەيدى ە.بەيسەنباەۆ.
كولەڭكەلى ەكونوميكا كۇشەيدى
بۇدان بولەك, لۋدومانيانىڭ سالدارى كولەڭكەلى ەكونوميكانى دا كۇشەيتىپ وتىر. ويتكەنى ويىن نارىعىنىڭ توڭىرەگىندە ۇلكەن قاراجات اينالىمدا ءجۇر. ماسەلەن, بىلتىر بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ جىلدىق اينالىمى بەيرەسمي اقپاراتتار بويىنشا 1 تريلليون تەڭگەگە جەتكەن. دەمەك مۇنىڭ اينالاسىندا مۇددەلى توپتار, لوببيستەردىڭ تۇرعانى ايدان-انىق. وسىندا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەردەن ەلىمىزدە ويىنقۇمارلىق ىندەتى ءورشىپ, ەل قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرە باستاعانىن انىق بايقاي الامىز.
وسىنداي ەل ءىشىن ۋلاي باستاعان الەۋمەتتىك ۆيرۋستى بارىنشا اۋىزدىقتاپ, تويتارىس بەرۋ ءۇشىن جۋىردا قابىلدانعان زاڭ اياسىندا بىرقاتار شارالاردى ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
– زاڭدا ماكسيمالدى تۇردە بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولاردىڭ جارناماسىن شەكتەۋ قاراستىرىلعان. وندا ۇيلەردىڭ قاسبەتتەرىندە, فاسادتارىندا, عيماراتتاردا, قۇرىلىستاردىڭ قورشاۋلارىندا, كولىك قۇرالدارىندا سىرتقى جارناماعا تىيىم سالىنادى. ينتەرنەت رەسۋرستارىندا, رەسمي سايتتاردا, تەلەارنالار مەن راديودا, مەرزىمدى باسپا باسىلىمدارىندا, كينو بەتتەرىندە, ءموبيلدى وپەراتورلاردىڭ سمس حاتتامالارىنا دا جارناماعا تولىق تىيىم سالىنادى. ەندى بەلگىلى بلوگەرلەر مەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى تانىمال تۇلعالارعا مۇنداي ويىن تۇرلەرىن جارنامالاۋعا تىيىم سالىنىپ وتىر. جارناما جاساۋعا تەك سپورتتىق نىساندار, سپورتتىق باعىتتاعى سايتتار, تەلەارنالار مەن سپورتتىق ءىس-شارالاردا عانا رۇقسات ەتىلمەك, – دەيدى ە.بەيسەنباەۆ.
تىيىمدار مەن شەكتەۋلەر
زاڭنىڭ تاعى ءبىر قۋانتىپ وتىرعان تۇسى, بۇدان بىلاي ويىندا ءباس تىگۋ جاسى 21 جاستان 25 جاسقا دەيىن كوتەرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار وتەلمەگەن اليمەنتتىك جانە نەسيەلىك قارىزى بار ازاماتتاردىڭ دا قۇمار ويىنعا ءباس تىگۋ مۇمكىندىگى شەكتەلدى. سونداي-اق بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ قۇمار ويىنعا قۇمارتقان جاسوسپىرىمدەر دە اياعىن تارتىپ جۇرەتىن بولدى. ويتكەنى ولاردىڭ زاڭسىز ويىن ويناۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن زاڭدى تۇلعالار دا قوماقتى ايىپپۇل ارقالاپ, ءتيىستى ليتسەنزياسىنان ايرىلادى. وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر نورمادا زاڭسىز ونلاين كازينو ۇيىمداستىرۋشىلارعا قىلمىستىق كودەكستىڭ 307-بابى اياسىندا جازا قولدانىلماق.
وسى رەتتە تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ, قۇقىق قورعاۋ جانە اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ ءباس تىگۋىنە ءبىرجولا تىيىم سالىندى. وسىلايشا, شامامەن 220 مىڭعا جۋىق قىزمەتكەر قۇمار ويىن ويناي المايتىن بولدى. بىزدىڭشە, بۇل تىيىم ءبىر جاعىنان مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزبەك.
قوعامدا ۇلكەن دۇربەلەڭ تۋعىزعان لۋدومانياعا تۇساۋ سالار زاڭ قابىلدانعالى ەلدە ءبىر جاقسىلىققا دەگەن ءۇمىت بار. ويتكەنى وسى ءبىر دەرت قانشاما ادامنىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالىپ, قانشاما وتباسىنىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتىر. بۇعان ارنايى ستاتيستيكا كەلتىرۋدىڭ دە قاجەتى جوق. كەز كەلگەن ادامنىڭ ايتەۋىر ءبىر تۋىسى, تانىسى, نە كورشىسىنىڭ وسى ءبىر اتى جامان الەۋمەتتىك كەسەلمەن اۋىراتىنى جاسىرىن ەمەس.
وسى رەتتە ەسىرتكىمەن كۇرەس جانە لۋدومانياعا قارسى باعىتتالعان «Narkostop» جانە «ۆ نە يگرى» جوبالارىن جۇزەگە اسىرىپ جۇرگەن «حاق-نازار» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى نۇرجان جاقىپوۆ قابىلدانعان جاڭا زاڭ قوعامعا ءوزىنىڭ وڭ اسەرىن تيگىزۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
– بورىشكەرلەردىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىندە تۇرعان ادامداردىڭ ءباس تىگۋىنە سالىنعان تىيىم – وتە دۇرىس شەشىم. نەگە دەسەڭىز, ءوزى بورىشكەر بولا تۇرا, ارعى سالدارىن قاپەرىنە دە الماي تاعى دا قىزىققا باتىپ, قۇمار ويىنعا كىرگەنى – ناعىز لۋدومانيانىڭ كورىنىسى. سوندىقتان بۇل زاڭ لۋدوماننان كورەسىنى ابدەن كورگەن وتباسىلاردى قورعاۋعا كومەكتەسپەك. سەبەبى مۇنداي ادامدار ءوز وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اتىنان ءجيى قارىز الىپ, تىعىرىققا تىرەپ تاستاعان. ال جارناماعا شەكتەۋ قويعانى دا كوڭىلگە مەدەۋ بولىپ وتىر. سەبەبى جارناما – جاڭا ادامداردى قۇمار ويىنعا قىزىقتىرادى جانە لۋدومانيادان ايىعىپ جۇرگەن ادامنىڭ ويىن بۇزادى. وسى شەكتەۋلەردى ەسكەرسەك, قابىلدانعان زاڭنىڭ تيىمدىلىگىن بايقاۋعا بولادى, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى.
جالپى, لۋدومانيانى اۋىزدىقتاۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار, ياعني ەلىمىزدىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ويىن بيزنەسى, لوتەرەيا قىزمەتىنە قاتىستى وزگەرىستەر 11 زاڭ مەن 3 كودەكسكە ەنگىزىلدى.
