كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
شىندىق – شىعارمانىڭ جۇرەگى. كەيىپكەرىڭنىڭ كەسكىن-كەلبەتىنەن شىندىققا جاناسپايتىن نە اسىرا سىلتەگەن, نە جەرىنە جەتكىزبەي, ءبىر قايناۋى ىشىندە كەتكەن وقىس تۇستاردى بايقاسا, ساۋاتتى وقىرمان مايلاپ بەرسەڭ دە كىتابىڭدى ودان ءارى وقىمايدى. ال قۋانىشتىڭ شىندىعى – تەڭىز توڭىرەگىندەگى تىرلىكتەر. جارىقتىق ۇلى تەڭىز كەيبىر ەسەرسوق پەندەلەردىڭ پەيىلدەرىنە كەيىستىك بىلدىرگەندەي, وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ بىرتىندەپ جاعالاۋدان الىستاي باستادى عوي. قۋانىش وسى كورىنىستىڭ ءبارىن بالاڭ جۇرەگىنەن وتكىزگەن, كەيىن ەس جيىپ, وقۋ ءبىتىرىپ, جازۋشىلىققا بۇيرەك بۇرعان شاقتا تارتىلعان تەڭىز تاعدىرى شىعارماشىلىعىنىڭ ەڭ باستى تاقىرىبىنا اينالدى. بىرەۋلەر, بالكىم, تەڭىزدى جىرلاۋمەن الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ىلىككەن, ءتۇز گرانيتىندەي تەگەۋرىندى تالانتىمەن ءدۇيىم ەلدى مويىنداتقان, كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق اسا سيرەك ايتىلاتىن ماراپات – كلاسسيك قالامگەر اتانعان ابەكەڭنەن, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتەن نە قالدى دەپ تە ويلاۋى مۇمكىن. «سوڭعى پارىز» – ارال تەڭىزىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنىڭ ولمەس شەجىرەسى, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە ۇزدىكسىز وقىلاتىن ماڭدايى جارقىراعان عاجايىپ تۋىندىلار.
الايدا كىم-كىمنىڭ دە وزەگىن ورتەيتىن بۇل اششى تاقىرىپ سارقىلىپ قالدى دەي المايمىز. ورايىن تاۋىپ كەستەلەي بىلسە, تەڭىز توڭىرەگىندە ءالى دە جازۋعا سۇرانىپ تۇرعان تىڭ تاقىرىپتار جەتكىلىكتى ەكەن. بايقاعانىم, قۋانىش جيەنباي تەڭىز توڭىرەگىندەگى كوپ ادام اڭعارا بەرمەيتىن تۇيتكىلدى پروبلەمالاردى مايدان قىل سۋىرعانداي ەپتىلىكپەن ءارى سالقىنقاندى سابىرلىقپەن شابىتىنا شابىت قوسىپ, كوركەم اڭگىمە, حيكاياتتارىن ايتپاعاندا, ءۇش بىردەي رومان جازدى: «داڭق تۇرمەسىنىڭ تۇتقىنى», ء«ان سالۋعا ءالى ەرتە», «جەر ۇستىندە دە جۇماق بار». ادەبي جىلدىڭ قورىتىندىسىندا تابىستى شىعارمالار تۇرعىسىنان باياندامالارعا ىلىكتى, ەلىمىزگە بەلگىلى ادەبيەتشىلەر مەن سىنشىلار رومانداردى تالداپ, كولەمدى ماقالالار جازدى. بىرنەشە شىعارماسى ورىس جانە باسقا دا تىلدەرگە اۋدارىلدى. مۇنى قۋانىشتىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ەلەۋلى جەتىستىگى دەپ باعالاعانىمىز ابزال.
بىلتىر «فوليانت» باسپاسى قۋانىشتىڭ «ۋ مەن ۋىلدىرىق» اتتى كىتابىن شىعاردى. اتى ايتىپ تۇرعانداي, مۇنىڭ دا تەڭىز تۋرالى شىعارمالاردان توپتاستىرىلعانى بەلگىلى. كىتاپ ءۇش حيكايات, جيىرما شاقتى كوركەم اڭگىمەدەن تۇرادى. وسى كىتاپ بيىل اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىر. ودان بۇرىن اۆتور شىعارماسى مارتەبەلى سىيلىققا ەكى مارتە ۇسىنىلعان-دى, بيىل ءۇشىنشى رەت.
ۇلى تەڭىزدىڭ كەلمەسكە كەتكەندىگى راس. تەڭىز ەكىگە ءبولىندى. ەندىگى ءۇمىت – كىشى ارالدا. كىشى ارالدىڭ دا اناۋ ايتقانداي كەنەرەسىنەن اسىپ-توگىلىپ جاتقانى شامالى. «ۋ مەن ۋىلدىرىقتا» «ونى مازالاماڭىزدارشى» دەيتىن حيكايات بار. تاقىرىبى تارتىپ تۇر, وقىماسىڭا قويمايدى. جۇمابەك – «ۋرال» موتوتسيكلىمەن اندا شاپقىلاپ, مۇندا شاپقىلاپ, جەرلەستەرى «سەنىڭ كومەگىڭ قاجەت» دەسە, «جەدەل جاردەم» سەكىلدى زاماتىندا جەتىپ باراتىن اۋىلداعى قاراپايىم دانەكەرلەۋشى. «قاراپايىم دانەكەرلەۋشى» ايتقانعا عانا جەڭىل, ال جۇمابەك – شىن مانىندە, ايتۋلى شەبەر. الدەكىمدەردىڭ قاقپاسىن, جاڭادان كىرگەلى جاتقان ءۇيدىڭ ەسىك-تەرەزەسىن, ءتىپتى اۋىل سىرتىنداعى بەيىتتىڭ قورشاۋىن سان ءتۇرلى تەمىرمەن اشەكەيلەپ, دانەكەرلەپ بەرۋ دەگەن وعان تۇككە تۇرمايدى. تەمىردەن ءتۇيىن تۇيەتىن حاس شەبەر جۇمابەك. جانقيارلىق ەڭبەگىنىڭ وتەۋىن سۇراپ, الدىن الا «كەلىسىمشارتقا» وتىراتىن جۇمابەك قايدا؟ جۇرتتىڭ ازدى-كوپتى بەرگەنىنە ءماز, ۇستەمەاقى دامەتپەيدى. ال سول توپىراقتىڭ ءاتىبىرلى ازاماتى رەتىندە تارتىلعان تەڭىز تاعدىرى جۇمابەكتىڭ دە جۇرەگىن اۋىرتادى, ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولەدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ ەلدىڭ نازارىن اۋداراتىنداي, كىشى تەڭىزگە جاناشىر بولاتىنداي قولىنان نە كەلەدى؟
جۇمابەك ارى ويلانىپ, بەرى ويلانىپ, اقىرى مىناداي بەرىك شەشىمگە توقتالادى. قاڭىلتىردان اسپان تىرەيتىن ەسكەرتكىشتى پورتتى قالانىڭ كەمە قاتىنايتىن قاقپاسىنا ورناتپاقشى. ەسكەرتكىشتىڭ سيلۋەتى – ەشكىمگە ۇقسامايتىن تىڭ. اسپانعا ايبات شەككەن جۇدىرىق. ياعني تۋعان تابيعاتقا جاندارى اشىمايتىن قاسكوي پەندەلەرگە تۇيىلگەن جۇدىرىق, سولارعا ايتىلعان لاعىنەت! بومبا! اۋىلداعى قاراپايىم شەبەر جۇمابەكتىڭ جوباسىن دۇنيەجۇزىنە ايگىلى ءمۇسىنشى زۋراب تسەرەتەلي اتىنداعى حالىقارالىق قور قولداپ, وڭ ساپار تىلەيدى. ويعا العان شارۋاسى ورىندالعانشا تىنىم تاپپاعان دانەكەرلەۋشى اقىرى ەسكەرتكىشتى تۇعىرىنا قوندىرادى. جاقۇتتاي جالتىراعان الىپ ەسكەرتكىش ماڭايداعىلارعا «تۋعان تابيعاتقا جاۋىزدىق جاساعاندارىڭدى دوعارىڭدار!» دەگەندەي, كۇندىز-ءتۇنى سەس كورسەتىپ تۇر. بۇل كەزدە جۇمابەكتىڭ كوزى ابدەن ناشارلاعان ەدى. مىنە, وسى ءساتتى پايدالانىپ, اۋدان اكىمى ايتۋعانوۆ قايدان شىقسا, ودان شىقسىن دەپ, ەسكەرتكىشتى جاساعانداردىڭ توبىنا ەركەتوتاي ۇلىن قوسىپ كەپ جىبەرەدى. ەسكەرتكىشتىڭ اياق جاعىنداعى التىنداعان تاقتايشاعا جۇمابەك يساعاليەۆپەن بىرگە اكىمنىڭ ۇلىنىڭ اتى-ءجونى دە جازىلادى. كوزىنە وتا جاساتىپ, ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقان جۇمابەك مۇنداي سوراقىلىقتى كورگەندە دۇنيەدەن باز كەشىپ, ايدالاعا قاڭعىپ كەتكىسى كەلەدى... ارعى جاعى تۇسىنىكتى, شىعارما اسا تارتىمدى جازىلعان.
ەكىنشى حيكايات – «ۋ مەن ۋىلدىرىق». تاعى تەڭىز توڭىرەگىندەگى تىرلىكتەر دوڭگەلەنىپ كوز الدىڭا كەلەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە ءتىرى جاننىڭ قاپەرىنە كەلمەگەن ايتۋلى وقيعا – ەسبەرگەن جۇماسۇلتانوۆ جاعالاۋداعى جاتاعان كونەبوگەن اۋلىنان شاڭ بەرەدى. كونەبوگەن – قۋانىشتىڭ كىندىك كەسكەن تۋعان اۋىلى. ەسبەرگەن اناۋ-مىناۋ ادام ەمەس, ەسىمى سول توڭىرەككە بەلگىلى, وتە دىلگىر, قىزمەتتىڭ دە تۇتقاسىن ۇستاعان. تۇرمىستىق جاعدايى دا «حانعا سالەم بەرمەيدى». ونىسىنان بۇرىن ول – جاستاۋ كەزىندە تەڭىز استىنا سۇڭگىپ, دەم الماستان ۇزاق ۋاقىت شىدامدىلىقپەن جۇزە الاتىن اتاقتى «چەمپيون». وسى «چەمپيوندىعى» اتاق-ابىرويىن اسپانمەن تىلدەستىرەدى. تەڭىز استىندا ۇزاق ۋاقىت دەم الماستان جانە سكافاندرسىز جۇزە الاتىندىقتان, وعان قۇدا تۇسۋشىلەر شاشتىڭ تۇگىنەن كوپ. اسىرەسە سان ءتۇرلى سەبەپپەن سۋعا باتقان كەمەلەردىڭ تۇرەنىندەگى باعالى زاتتاردى سۋ بەتىنە شىعارۋ ءۇشىن ەسبەرگەن سەكىلدى جۇرەك جۇتقاندار كەرەك-اق. ءارى وندايلارعا تولەنەر گونوراردىڭ مولشەرى تۇسكە كىرەدى. انا ءبىر جىلدارى اتتاي قالاپ, پەتەربورداعى مۇحيت پەن تەڭىز تىرشىلىگىن زەرتتەۋ ورتالىعى جۇماسۇلتانوۆتى ارنايى شاقىرتىپ العان. اتاقتى «ۆودولاز» ەس-اعاڭ بارەنتس تەڭىزىندەگى سۋعا باتقان كەمەنىڭ التىندارىن سۋ بەتىنە شىعارۋدا دا ەل ەسىنەن كەتپەستەي ەرلىك كورسەتكەن. نورۆەگياداعى دۇنيەجۇزىلىك اكۆاريۋم بىرلەستىگىندەگىلەر دە ەسبەرگەنمەن ءجيى-ءجيى حابارلاسىپ تۇرادى.
تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك بورىشتى بار بولمىسىمەن سەزىنە بىلەتىن جانە ونىڭ ءومىر بويى بويتۇمارداي ۇمىتىلمايتىنىن بىلەتىن كوپتى كورگەن ەسبەرگەننىڭ جان دۇنيەسى مۇندايدا قايتىپ بايىز تاپسىن. كىشى تەڭىزدىڭ دەنە تىتىركەنتەرلىك قازىرگى ايانىشتى جاعدايى دۇڭكىل-دۇڭكىل ەستىلىپ جاتادى. جاعالاۋعا جاۋىننان سوڭعى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاعان بالىق زاۋىتتارى قونىستانىپ العان. ولارعا كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەۋ كەرەك, ساپالى بالىق كەرەك, بالىق ونىمدەرىن شەتەلگە توننالاپ جونەلتۋ كەرەك. بىراق مۇنداي «اۋىرلىقتى» كىشى تەڭىز كوتەرە الا ما, بەلى شويىرىلىپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە بولماشى بايلىعى يت تارتقان قارا تەرىدەي تونالىپ, اقىرى قۇم سۋىرعان قۋ تاقىرعا اينالماسىنا كىم كەپىل؟ بۇرىن بالىق ۋىلدىرىق شاشاتىن كوكتەم ايلارىندا ءتىرى جان كاسىپ ىزدەپ, ايدىنعا قايىق سالىپ, تاۋەكەل جاسامايتىن. بالىق ۋىلدىرىق شاشاتىن مەزگىلدە شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, ايدىنعا اتتانعاندار ايلاپ, جىلداپ ايىپ تولەيتىن. جاعاداعى شۇپىرلەگەن بالىق زاۋىتتارى مۇنداي «زاپرەتكە» قۇلاق اسا ما؟ بالىق, بالىق...
ەسبەرگەن ءوز كۇشىنە سەنىپ, وسى كەلەڭسىزدىكپەن كۇرەسۋگە قالاداعى تۇرمىس-جايىمەن ۋاقىتشا قوشتاسىپ, ءبىر كەزدەگى بالالىق شاعى وتكەن كونەبوگەنگە كوشىپ كەلەدى. كەلە سالا ىسكە كىرىسەدى, تەڭىز استىنا سۇڭگىپ, ۋىلدىرىق شاشار مەزگىلدە وڭاي ولجاعا كەزىكپەك بولعانداردىڭ تورلارىن اياۋسىز كەسكىلەيدى. قولدان كەلگەنشە بالىقتىڭ ءوسىپ-ونۋىنە جاعداي جاسايدى. تەڭىزدىڭ بولماشى بايلىعىنا بىردەن قارق بولعىسى كەلەتىندەر بالىقتى ۋمەن اۋلايتىن دا جاڭاشا ء«ادىس» تاۋىپ العان. ەسبەرگەن تۋعان جەرگە وسى ءۇشىن كەلدىم عوي دەپ, تىنىم كورمەيدى, تالاي-تالاي اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ «اۋىزدارىنا قۇم قۇيادى».
حيكايات بۇرىن ادەبيەتىمىزدە كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن توسىن ەپيزودتارعا تولى. جالىقتىرمايدى, جىلدام وقىلادى. بۇل دا – قۋانىشقا ەجەلدەن تانىس تاقىرىپتىڭ ءبىر قىرى.
«قاشقىن». جازۋشى قۋانىش جيەنبايدىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىنەن ارال توڭىرەگىن بىلاي قويعاندا, تەڭىزگە ءتيىپ تۇرعان تورەتام, بايقوڭىر كوسمودرومى, قورقىت كەسەنەسىنە قاتىستى وقيعالار جيىنتىعى كوپتەپ ۇشىراسادى. بۇلار بۇرىن-سوڭدى قاعازعا تۇسپەگەن, بۇرىن-سوڭدى ەشكىم جازباعانداي تىڭ تولعانىستارمەن جەرىنە جەتكىزە سۋرەتتەلەدى. وعان اۆتوردىڭ مۇمكىندىگى مولىنان جەتىپ تۇر. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى ەكولوگيا ماسەلەلەرىن تولىققاندى, جان-جاقتى قامتۋعا تىرىسادى. «قاشقىنداعى» ءبورىباي – اپەندىلىگىمەن الدىنا جان سالمايتىن, اۋزىنان شىققان ءاربىر ءسوزى بىردەن اۋىلعا قاراي تارتىپ تۇراتىن اتاجۇرتتىڭ ءيسى بۇرقىراعان ناعىز قازاعى. تورەتامنان ۇلكەن قالاعا كوشىپ كەلىپ, جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتەتىن پىسىق ايەلىنىڭ ارقاسىندا تاكسيست بولىپ ورنالاسادى. ايەلى گۇلجاميلا – كوپتى كورگەندىگىمەن دە, كىسىمەن ءتىل تابىسقىش پىسىقتىعىمەن دە, ومىرگە بەيىم العىرلىعىمەن دە ءبورىبايدى ون وراپ الاتىن كۇردەلى بەينە. ءبىر كەزدەرى تورەتام كوسمودرومىندا اسپازشى بولىپ قىزمەت ىستەگەنى بار. «تورەتامنان كوشەيىك, قالاعا بارىپ جۇرت سەكىلدى بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن تىرلىك جاسارمىز, بالالارىمىزدىڭ كەلەشەگىن ويلايىق» دەپ ءبورىبايدىڭ قۇلاعىن سارسىتقالى قاش-شان. بىراق تۋعان اۋىلىن قيمايتىن ءبورىباي وعان كونبەي جۇرگەن. قۇلاننىڭ قاسۋىنا – مىلتىقتىڭ باسۋى, گۇلجاميلا ارمانداعان جاعداي ويلاماعان جەردەن تۋا قالادى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا كۇنكورىستىڭ قامىمەن اركىم ناپاقا تابۋ ءۇشىن تۇس-تۇسقا تەنتىرەپ كەتتى عوي. سونىڭ ءبىرى ءبورىباي ەدى. ءبورىبايلار بەتباقدالانى كەزگىلەپ, سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى مەتالل راكەتالاردىڭ سىنىقتارىن جينايتىن. اۋىلدا ولاردى قابىلداۋشىلار تاعاتسىزدانا توسىپ وتىراتىن. ودان تۇسەتىن تابىس تا قوماقتى ەدى. سول جولى ءبورىبايدىڭ سيرەك مەتالل جيناپ جۇرگەن ءبىر «كوماندالاسى» كەزدەيسوق يىسكە ۋلانىپ, ايدالادا جان تاپسىرادى. مۇردەنى اۋىلعا اكەلىپ جەرلەيدى. ماسەلە مۇنىمەن بىتپەيدى, قۇقىق قورعاۋشىلار كەلگىشتەپ, اجالدىڭ سەبەبىن, مارقۇمنىڭ جانىندا كىمدەردىڭ بولعانىن, وعان دەر كەزىندە نەگە كومەك كورسەتىلمەگەنىن, تاعى تاعىلاردى ىندەتىپ سۇرايدى. قىسقاسى, ءبورىبايلاردى دا كىنالى دەپ جاۋاپقا تارتپاقشى. سويتكەن ءبورىباي ەندى گۇلجاميلانىڭ دەگەنىنە كونبەسكە امالى قۇرىپ, ءبىر تۇندە اناۋ-مىناۋلارىن جيناپ, استىنان سۋ شىققانداي, قايدا باراتىندارىن دا ەشكىمگە ايتپاستان, اۋىلدان كوشىپ كەتەدى. ءبورىبايلاردىڭ قالاداعى قىم-قيعاش تىرلىگىنە كەيدە كۇلەسىڭ, كەيدە قىنجىلاسىڭ. گۇلجاميلا ءبورىبايدى قانشا جەردەن «جۇماقتىڭ تورىنەن شىعاردىم» دەسە دە, ونىڭ اۋىلعا دەگەن ساعىنىشى ءبىر باسىلمايدى... جيناققا ەنگەن اڭگىمەلەردىڭ دە ايتارى مول, شىمىر جازىلعان دۇنيەلەر.
سول ەكولوگيالىق اۋىرتپالىقتىڭ ناق نۇكتەسىندە ءومىر سۇرگەن, تەڭىز ەكۆاتورىنداعى ءىرىلى-ۇساقتى وقيعالاردى بالا كۇنىنەن باستان كەشكەن, كۋاگەر بولعان, سول ءوڭىردىڭ ادامدارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستاعى جازۋشى قۋانىش جيەنبايدىڭ بۇل تاقىرىپقا باتىل ءارى تياناقتى قالام سىلتەۋى – زاڭدىلىق. بىلاي قاراعاندا, ونىڭ بار شىعارماسى قينالىستان, قيماستىقتان تۋىپ, تەڭىزگە تامعان كوز جاسىنا ۇقسايدى.
بيىل حالىقارالىق ارالدى قورعاۋ قورىنا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ توراعالىق ەتەدى. مەملەكەتارالىق ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ ءبىرازى ەندى وڭ شەشىمىن تاپپاق. ارال – الەم نازارىندا, تاياۋدا ەۋروپالىق وداققا مۇشە 19 مەملەكەتتىڭ ەلشىلەرى ارالدا بولدى, شەتەلدىك قالامگەرلەر دە تارتىلعان تەڭىز تاعدىرى تۋرالى كىتاپ جازامىز دەپ ەرەكشە قۇلشىنىس تانىتىپ وتىر. ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى قازىردىڭ وزىندە جاعا-
لاۋدا ءجۇر.
قورىتىندىلاي كەلگەندە, جازۋشى قۋانىش جيەنبايدىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان «ۋ مەن ۋىلدىرىق» اتتى پروزالىق كىتابى وسى سىيلىققا ابدەن لايىق.
مولداحمەت قاناز,
جازۋشى
