قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ سىن-قاتەرى
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «شىۇ پليۋس» سامميتىنە قاتىسۋشىلار الدىندا سويلەگەن سوزىندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى رولىنە ايرىقشا توقتالدى.
– بۇگىندە الەم بۇرىن-سوڭدى بولماعان گەوساياسي قايشىلىقتار مەن قاقتىعىستاردىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى تۋىنداعان كۇردەلى سىناقتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ارحيتەكتۋراسىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. تۇتاس ادامزات ءۇشىن ونىڭ زاردابى اۋىر بولۋى مۇمكىن. وسىنداي سىن ساعاتتا بىزگە وڭىرلىك جانە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ۇجىمدىق كۇش-جىگەر ارقىلى بەيبىتشىلىكتى, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن وراسان زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءوز بەدەلىمەن, ەلەۋلى ەكونوميكالىق جانە ادامي رەسۋرستارىمەن تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزىپ, زاماناۋي سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ ءۇشىن ءتيىمدى شەشىمدەر ازىرلەي الادى. قازاقستاننىڭ شىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە كوتەرگەن «كوپجاقتى ديالوگتى نىعايتۋ – ورنىقتى بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇمتىلۋ» اتتى ۇرانى ورتاق ميسسيامىزدىڭ ءمان-ماڭىزىن ايقىن كورسەتەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ بەيبىت جانە ۇيلەسىمدى دامۋ ماسەلەسىن ىلگەرىلەتۋدى شىۇ اياسىنداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ باستى مىندەتى رەتىندە اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى «ۇجىمدىق كۇش-جىگەر مەن پاراساتتى ديپلوماتيا ارقىلى عانا الەمدەگى باستى قايشىلىقتاردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ, دۇنيەجۇزىندە ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. مەن بۇعان سەنىمدىمىن» دەي كەلە: «وسى ورايدا كەلەسى جىلى سەكسەن جىلدىعىن اتاپ وتەتىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا زور ءۇمىت ارتىلادى. بۇل امبەباپ ۇيىمنىڭ بالاماسى جوق, ونىڭ الەۋەتى ءالى دە مول. ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز – بۇۇ-نىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن, ءححى عاسىر سىن-قاتەرلەرىنە ءتيىمدى قارسى تۇرا الاتىن باستى حالىقارالىق ينستيتۋت رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ. قازىرگى زاماننىڭ ءتۇرلى پروبلەماسىنا قاتىستى ورتاق ۇستانىمنىڭ جارشىسى رەتىندە «شىۇ داۋىسى» حالىقارالىق ارەنادا قاتتىراق ەستىلۋى كەرەك جانە سولاي بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان ءبىز قابىلداعان تاتۋ كورشىلىك, سەنىم جانە ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارى تۋرالى مالىمدەمە وتە وزەكتى», دەدى.
ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى زور
قازاقستان پرەزيدەنتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 80, سونداي-اق شىۇ مەن بۇۇ ىنتىماقتاستىعىنىڭ 20 جىلدىعىنا قاراي ء«ادىل الەم, كەلىسىم جانە دامۋ جولىنداعى جاھاندىق بىرلىك تۋرالى» باستامانى قولداۋ ءۇشىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ رەزوليۋتسياسىن قابىلداۋدى ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا ايرىقشا ءمان بەرگەن ءجون. سەبەبى سانكتسيالىق داۋلار جاھاندىق ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرىپ, ونىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنىڭ اياسىن تارىلتىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا بىزگە وڭ ديناميكانى ساقتاۋعا جانە الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ساۋدا-ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ نەعۇرلىم يكەمدى ستراتەگياسىن قۇرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزگەن پرەزيدەنت «قازىرگى كەزەڭدە شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى 4 پايىزدان 9 پايىزعا دەيىنگى جوعارى ءوسىم قارقىنىن كورسەتىپ وتىر. شىۇ مەملەكەتتەرىنىڭ الەمدىك ءىجو-دەگى ۇلەسى قازىردىڭ وزىندە 30 پايىزدى قۇرايدى. بۇگىندە ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساۋداسى 8 ترلن دوللاردان استى. بۇل – الەمدىك ساۋدانىڭ تورتتەن بىرىنە تەڭ», دەدى.
مەملەكەت باسشىسى ازيانىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان وركەندەۋىنە كوبىنە شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ىقپالى زور ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق قازاقستان تاراپى قىتايدىڭ ىشكى اۋقىمدى نارىعىنا شىۇ ەلدەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن تاۋار اينالىمىن 3 ترلن دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ نيەتىن قۇپتادى.
– شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى وراسان زور. ءبىز ونى تولىققاندى پايدالانۋىمىز قاجەت. بۇگىن شىۇ ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىن قابىلدادىق. اتالعان قۇجات وسى باستى ماقساتقا ساي كەلەدى. شىۇ-نىڭ ەاەو, بريكس جانە اسەان سەكىلدى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەرمەن ءوزارا ىقپالداستىعى كەڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. كولىك جولدارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن ودان ءارى نىعايتۋ الەمدىك ساۋدانىڭ تۇراقتى وسىمىنە زور ىقپال ەتەدى. شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ اۋماعى ارقىلى 350 مىڭ شاقىرىمنان استام تەمىرجول وتەدى. الەمدەگى جۇك تاسىمالىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى وسى جولدارعا تيەسىلى. سوندىقتان شىۇ كەڭىستىگى جاھاندىق ساۋدانى دامىتۋعا ارنالعان ۇلكەن ەۋرازيالىق بەلدەۋگە اينالا الادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەۋرازيالىق كولىك جۇيەسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىكتەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» مەگاجوباسىن, ترانسكاسپي كولىك باعىتىن جانە «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» ءدالىزىن ءوزارا ۇشتاستىرۋ, ستراتەگيالىق پورتتار مەن لوگيستيكالىق ورتالىقتاردىڭ سەرىكتەستىك جەلىسىن قۇرۋ ىسىندەگى باستامالارى تۋرالى مالىمدەدى.
مەملەكەت باسشىسى قازىرگى جاعدايدا ەكولوگيا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسكەنىنە توقتالىپ: ء«بىز ءتۇرلى تابيعي كاتاكليزمدەردىڭ ايتارلىقتاي كوبەيگەنىنە كۋا بولدىق. الەمدەگى بارشا مەملەكەت بۇدان وراسان زور زارداپ شەگىپ وتىر. جۋىردا قازاقستان بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۋ تاسقىنىن باستان وتكەردى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, بۇل تابيعات اپاتىنىڭ اۋقىمى جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كليماتتىڭ سىن-قاتەرلەرىن جالعىز ەڭسەرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى انىق. الەمدىك قاۋىمداستىق ەكونوميكانى دەكاربونيزاتسيالاۋ جونىندەگى باتىل قادامىن جالعاستىرۋعا ءتيىس دەپ سانايمىن. بىراق بۇل مەملەكەتتەردىڭ دامۋعا جانە جاڭعىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى مىندەتتەرىنە زيانىن تيگىزبەۋى كەرەك», دەدى.
سىندارلى ۇسىنىس سەرپىن بەرەدى
قاسىم-جومارت توقاەۆ ىشكى سۋ كوزدەرىنىڭ دەگراداتسياعا ۇشىراۋ پروبلەماسىن شەشۋ, جاڭا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بۇل باعىتتاعى ورتاق كۇش-جىگەرى بۇۇ باس اسسامبلەياسى جاريالاعان مۇزدىقتاردى ساقتاۋدىڭ حالىقارالىق جىلى اياسىنداعى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋعا شىۇ-نىڭ قوسقان ناقتى ۇلەسى بولماق.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, شىۇ قىزمەتىنىڭ اسا ماڭىزدى باعىتىنىڭ ءبىرى – مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ. بۇل سالا قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە ۇدايى نازاردا بولدى.
– قازاق جەرى – ەجەلدەن ءتۇرلى وركەنيەتتەر توعىسقان مەكەن. ۇلكەن ەۋرازيانىڭ بىرەگەي مادەني كودىن بويىنا سىڭىرگەن شىۇ-نىڭ الىپ كەڭىستىگى حالىقتار اراسىن جاقىنداتۋعا دانەكەر بولىپ, ءوزىنىڭ تاريحي ءرولىن ودان ءارى اتقارا بەرۋگە ءتيىس جانە سولاي بولارىنا سەنىمدىمىن. وسى ورايدا مادەني ورتالىقتار اشۋ پارمەندى شارا سانالادى. بۇكىل شىۇ اۋماعىندا وسىنداي جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەلدەرىمىز اراسىندا بارىنشا تىعىز مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس ورناتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىن. بۇل ىسكە جاستاردى بەلسەندى تارتۋ ماڭىزدى. وسى رەتتە ولاردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا جانە ءوزارا قارىم-قاتىناسىن جانداندىرۋعا بارىنشا جاعداي جاساۋ قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ جاس كوشباسشىلارى مەن تالانتتارىنىڭ جىل سايىنعى كەزدەسۋىن وتكىزۋ, ديالوگ اياسىنداعى سەرىكتەستەردىڭ جاڭا وقۋ ورىندارىن قوسۋ ارقىلى شىۇ ۋنيۆەرسيتەتتەرى جەلىسىن كەڭەيتۋ, تەحنيكالىق ماماندىقتار ءۇشىن بولىنەتىن گرانت سانىن جىلدان-جىلعا كوبەيتۋ جونىندە ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
بۇدان كەيىن ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ شىۇ اياسىنداعى جانە «شىۇ پليۋس» فورماتىنداعى جان-جاقتى ءارى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىققا بەيىلدى ەكەنىن مالىمدەدى. سونداي-اق سەرىكتەس ەلدەردىڭ بارلىق كونسترۋكتيۆتى ۇسىنىسى ۇيىمنىڭ ودان ءارى قارقىندى دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
القالى جيىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, يران پرەزيدەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مۇحاممەد موحبەر, قحر توراعاسى سي تسزينپين, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, پاكىستان پرەمەر-ءمينيسترى شاحباز شاريف, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, ءۇندىستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سۋبرامانيام دجايشانكار, موڭعوليا پرەزيدەنتى ۋحنااگين حۋرەلسۋح, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, تۇرىكمەنستان حالك ماسلاحاتىنىڭ توراعاسى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ, تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان, ءباا جوعارعى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, راس-ءال-حايما امىرلىگىنىڭ بيلەۋشىسى شەيح ساۋد بەن ساقر ءال قاسيمي ءسوز سويلەدى.
جاھاندىق وزگەرىستەر ۇيىم قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءتىزىمىن ارتتىرارى انىق. ال ۇيىم اياسىنىڭ كەڭەيۋ ۇدەرىسى جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشا ءتۇستى. ءمانى زور جيىننىڭ ماڭىزى سول, الەمدىك دەڭگەيدەگى قاۋىمداستىق ساياسي تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كىلتىنە اينالۋعا ءتيىس.
