قالالار مەن وبلىستار ەكى توپقا بولىنەدى: ءوز شىعىندارىن تولىعىمەن جاۋىپ, باسقالارمەن بولىسەتىندەر – دونورلار, ەكىنشىسى – سۋبسيدياعا ارقا سۇيەيتىن رەتسيپيەنتتەر. ۇلتتىق قوردان رەتسيپيەنت ايماقتارعا 2 ترلن 125 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بەرىلەدى. بۇل قارجىدان ءبىر ايماق از السا, ءبىرى كوپ الادى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا اتىراۋ, الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسى 2023-2025 جىلدارى ارالىعىندا بيۋدجەتكە تيىسىنشە 493,2 ملرد تەڭگە, 543,4 ملرد تەڭگە جانە 583,1 ملرد تەڭگە اۋدارادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وبلىستار مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ بيۋدجەتىنە 2023 جىلى اۋدارىلعان بيۋدجەتتىك سۋبۆەنتسيا 4,9 ترلن تەڭگە بولسا, بيىلعى كولەمى – 5,1 ترلن تەڭگە. 2006 جىلدارى ەلىمىزدەگى دونور وبلىس سانى 12 بولاتىن. ولار ەل بيۋدجەتىنىڭ كەمى 70 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ كەلدى. ۋاقىت وتە كەلە دونور وبلىستاردىڭ سانى كەمىدى, ۇلتتىق قورعا تاۋەلدىلىگىمىز ءوستى.
قازىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە الماتى مەن استانا, سونداي-اق مۇنايلى اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارى دونور بولىپ وتىر. بۇل قاتارعا الماتى وبلىسى قوسىلۋى مۇمكىن.
ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, 2005-2006 جىلدارداعى قىمبات مۇناي مەن اۋقاتتى ينۆەستورلاردىڭ ەلگە كەلۋى ايماقتاردىڭ دامۋىن ونداعان جىلعا العا جىلجىتىپ كەتكەن. ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز سول مۇمكىندىكتى ەل مۇددەسىنە پايدالانا الماعانىمىزدا بولىپ تۇر. 2008-2018 جىلدارداعى داعدارىس دونور الەۋەتىنە جەتىپ قالعان ايماقتاردىڭ دامۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتتى, 8 دونور ايماق تاعى دا دونورعا تاۋەلدىلەردىڭ قاتارىنا ءتۇسىپ قالدى.
قارجىگەر-ەكونوميست بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, سالىقتى ورتالىقتاندىرۋ ايماقتاردىڭ دامۋىن تەجەدى.
«بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى جاقسارتۋ, سالىق تۇسىمدەرىن وبلىستىق بيۋدجەتتەرگە اۋدارۋ, اۋداندىق جانە اۋىلدىق بيۋدجەتتەرگە مارتەبە بەرۋدى كەش قولعا الدىق. وڭىرلەردىڭ دامۋ دەڭگەيىن تەڭەستىرۋگە باعىتتالعان بارلىق كۇش-جىگەر ناتيجە بەرمەدى: وڭىرلەردىڭ جان باسىنا شاققانداعى ايىرماشىلىعى كەيىنگى 10 جىلدا 9,73 ەسەدەن 2021 جىلى 11,8 ەسەگە دەيىن ءوستى», دەيدى.
ايماقتاردى دامىتۋ پروبلەماسى كەيىنگى 30 جىلدا ناتيجە بەرمەگەن ساقالدى رەفورمالاردىڭ قاتارىن تولىقتىردى. مىسالى, 2022 جىلى 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا بيۋدجەتتىك قامتاماسىز ەتۋ بەس وڭىردە ناشارلاعانى ايتىلادى. ولار – باتىس قازاقستان, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ جانە تۇركىستان وبلىستارى. رەتسيپيەنت ايماقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. مىسالى, قوستاناي وبلىسى اگرارلىق-يندۋستريالدى ايماق رەتىندە بەلگىلى. الايدا دونور ايماقتاردىڭ قاتارىندا ەمەس. ساراپشى سوزىنشە, ءاربىر ايماقتىڭ ەرەكشەلىكتەرى جەكە زەرتتەلۋى كەرەك.
«ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىندا مۇناي-گاز حيمياسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى, وڭتۇستىك ايماقتاردا باۋ-باقشا جەمىستەرىن ءوسىرۋ ارتىقشىلىقتارى نازارعا الىنسا دۇرىس ەدى. مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا ايماقتىق ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلۋ كەرەك. ايماق دامۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار ورىندالۋ كەرەك. ال باعدارلامالاردى ورىنداۋ ءۇشىن بىزگە كەمى 5-7 پايىزدىق ءوسىم كەرەك» دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ساراپشى زامير قاراجانوۆ رەتسيپيەنت ايماقتاردىڭ دونور ايماققا اينالۋ مۇمكىندىگى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زەرتتەلمەيتىنىن ايتادى.
«ماسەلەن, استانانىڭ دامۋى اقمولا وبلىسىنا دەم بەرسە, الماتى قالاسىنىڭ دامۋى ارقىلى جەتىسۋ وبلىنىڭ دامۋىنا جول اشۋعا مۇمكىندىك بار. ءبىر عانا «قورعاس» بەكەتىنىڭ ءوزى ەكى وبلىستى العا سۇيرەي الادى. سونداي-اق مۇنايلى وبلىستاردى دامىتۋ ارقىلى ونىڭ جاڭعىرىعىن اقتوبەگە جەتكىزۋگە بولادى. بىراق ايماقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە اسەر ەتىپ دامۋ مۇمكىندىگى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زەردەلەنە بەرمەيدى. رەسەيدە بۇل ماسەلە ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە باقىلاۋدا تۇر. ايماقتاردىڭ دونورعا اينالۋ مۇمكىندىگى نەمەسە دونور ايماقتاردىڭ قانشالىقتى شارشاپ قالعانى تۋرالى دەرەكتەردى ءتيىستى مينيسترلىكتەردىڭ سايتىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. بىزدە وسى ماسەلە قوزعالسا, سۋبسيدياعا سەنىپ, وبلىسىن اسىراپ وتىرعان وبلىس اكىمدەرى ۇيقىسىنان ويانادى, قوسىمشا ينۆەستيتسيا كوزدەرىن ىزدەيدى. كەيىنگى جىلدارى بيۋدجەت ءتۇسىمىنىڭ سىر بەرۋىپ قالۋى دونور وبلىستاردىڭ شارشاپ قالعانىن بايقاتىپ تۇر», دەيدى.
دونور ايماقتاردىڭ سانى – مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ بارومەترى. سول ءۇشىن ايماقتاردىڭ دونورعا اينالۋىنا مەملەكەت ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر ارقىلى مۇددەلى بولۋعا ءتيىس دەيدى ساراپشىلار.
الماتى
