ول 1880 جىلى شالقار اۋدانى قازىرگى ايشۋاق اۋىلدىق وكرۋگىندەگى شاعىن اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا وسى اۋىل №13 ەلتاي اۋىلدىق كەڭەسى دەپ اتالعان. شالقار اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ناعيما تىلەمباەۆانىڭ ايتۋىنشا, جاستايىنان قولىنا ءبىز الىپ, كيىز ءۇيدىڭ كولەڭكەسىندە اۋىل ادامدارىنىڭ ەسكى ەتىكتەرىن جاماپ وتىرعان ءجاسوسپىرىمنىڭ ارەكەتىن باستاپقىدا اكەسى مۇرات سىدىق ۇلى جاقتىرتپايدى. بۇل 1895 جىلداردىڭ شاماسى. بۇيرات-بۇيرات قۇمداردىڭ ورتاسىندا, ارال تەڭىزىنە جاقىن قۇلاندى ءمۇيىسىنىڭ ماڭىن مەكەندەپ وتىرعان اۋىل. ءشوبى سيرەك, جەرى ىستىق, قۇمدى. تەڭىز بويىمەن ءۇستىرتتىڭ شىعىس كەمەرى سوزىلىپ جاتىر. ونىڭ ارعى باسى –حيۋا. حيۋا مەن حورەزم مەدرەسەلەرىنەن وقىعان يشاندار ارالدىڭ قۇلاندىسىندا مەشىت-مەدرەسە اشىپ, بالا وقىتتى. ءۇستىرت بويىنداعى قازاق اۋىلدارى سام اسىپ, حيۋامەن ساۋدا جاسادى. ايدوس شەبەردىڭ قولونەرشىلىگىنىڭ ارتىندا وسىنداي ۇلكەن مەكتەپ تۇر. اكەسى ۇناتپاسا دا, ايدوس ەتىك تىگۋدى تاستامايدى. ەر ادامداردىڭ ساپتاما ەتىگى, كەبىس, ۇزاتىلاتىن قىزداردىڭ ءتۇرلى تاسپەن اسەمدەلگەن وكشەلى اياقكيىمى ەڭ ءوتىمدى تاۋارعا اينالدى. تەرىنى ءوزى وڭدەپ, قاجەتتى قۇرالداردى حيۋادان الدىرتادى. ناعيما تىلەمباەۆانىڭ ايتۋىنشا, ءبىراز ۋاقىت ايدوس ەتىك تىگۋدى قويىپ, اۋىل مەشىتىندە بالا وقىتادى. كەيىن مولدالىقتى تاستاپ, قايتادان سۇيەك, تاس, اعاشتان تۇرمىستىق بۇيىم جاساۋعا كوشەدى. ول قۇلاندىدان قۇم اراسىنداعى اۋلىنا تاقتا تاستار اكەلىپ, قايتىس بولعان جانداردىڭ بەيىتىنە قۇلپىتاستار جاساۋمەن دە اينالىسادى. ەرتەدە قازاق اۋىلىندا اراب گرافيكاسىمەن ورنەكتەگەن قۇلپىتاس جاسايتىن تاسشىلار دا ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولعان.
كەڭەس وكىمەتى جىلدارى ۇلكەن بورسىق, كىشى بورسىق قۇمدارىندا, ءۇستىرت بويىن مەكەندەگەن اۋىلداردا اعاش كەرەۋەت, تاماق ساقتايتىن اسادال, ساندىق, قوبديلار جاساعان. شەبەردىڭ قولىنان شىققان دۇنيەلەر 70-جىلدارعا دەيىن شالقار اۋدانىنداعى كوپ ءۇيدىڭ تورىندە تۇرعان. مال سۇيەكتەرىنەن شاعىن قوبديلار جاساپ, ساندىق, اسادالدىڭ بەتىن ورنەكتەۋگە قولدانعان. اۋداندىق مۋزەيدەگى ايدوس شەبەردىڭ بۇيىمدارىنىڭ اعاشى توزسا دا, ورنەكتەرى مەن بوياۋى ءوڭىن بەرمەي تۇر. كەبەجە, قوبديشا, اسادال بەتىندە وسىمدىك تەكتەس ورنەكتەر باسىم. كوبىنە قىزعالداق كەسكىندەلگەن. گ ۇلى, ساباقتارى, جاپىراقتارى اسا دالدىكپەن ورنەكتەلگەن. شەبەر قىزىل, جاسىل بوياۋدى كوپ پايدالانعان. ول اتتىڭ ەر-تۇرمانىن دا جاساعان. مۋزەيدە تۇرعان تاعى ءبىر دۇنيە –1951 جىلى ايدوس اقساقالدىڭ بالاسى ىلياسقا ارناپ سۇيەكتەن كومكەرىپ جاساعان ەرى.
شەبەر قارتايعاندا بالا-شاعاسىمەن شالقار قالاسىنداعى ۇرگەنىشباەۆ كوشەسىندە تۇرعان. قازىر ول ۇيدە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان جانە ايشۋاق اۋلىندا دا شەبەر اتىنداعى كوشە بار. ايتا كەتۋ كەرەك, ايدوس شەبەردىڭ دۇنيەلەرىن 1965 جىلدان باستاپ ەل ىشىنەن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ جيناعان اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىن كوپ جىل بويى باسقارعان, مارقۇم رىسجان ءىلياسوۆا ەدى.
اقتوبە وبلىسى
