ناعاشىسىنا تارتقان
بىراق ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرلەرىمىز ولاي ەمەس. تايپاقتىڭ تۇكپىرىندەگى اۋىلدا تۋىپ-وسكەن اعايىندى امانگەلدىۇلدارىن قيىن دا قىزىقتى ماماندىققا قىزىقتىرعان, الىپ كەلگەن كادىمگى كىتاپ بولىپتى. امانگەلدى قاراعويشيەۆ كەڭشاردا قاراپايىم جۇرگىزۋشى بولىپ قىزمەت ەتكەنىمەن, ۇيىنە كوپ كىتاپ جيناپتى. ال اناسى ساۋلە – اۋىلدا 3 مىڭ بالانىڭ كىندىگىن كەسكەن ايتۋلى اكۋشەر ەدى. بار بايلىعى – بالالارى جانە جەكە كىتاپحاناسى بولعان شاڭىراقتا رۋحاني قۇندىلىق, ادامگەرشىلىك قاعيدالارى ۇستەم تۇراتىن.
– اسىرەسە ءبىزدىڭ, بالالاردىڭ جاقسى كورىپ وقيتىن ەكى كىتابىمىز بار ەدى. ونىڭ ءبىرى – «تىنىشتىق كۇزەتىندە» دەپ اتالاتىن, ەكىنشىسى «سارقاباندا بولعان وقيعا» ەدى. ىشىندە نەشە ءتۇرلى قىلمىستىق وقيعا جازىلعان شىتىرمان شىعارمانى ءىنىم ەرتاي ەكەۋمىز قولىمىزدان تاستاماي وقىدىق. ەرتاي سول كەزدىڭ وزىندە «ميليتسيا بولام» دەيتىن. بۇل 70-جىلداردىڭ ورتاسى», دەپ ەسكە الادى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى.
اۋلەت بالالارىنىڭ ىشكى ىستەر سالاسىنا قىزىعۋشىلىعىنا تاعى ءبىر سەبەپ تۋعان ناعاشىلارى – مالىك پەن ەسقارا قۋاندىقوۆ ەكەۋى دە ماسكەۋ اكادەمياسىن بىتىرگەن وفيتسەر كادر بولعان ەكەن. ەكەۋى دە پولكوۆنيك شەنىنە جەتكەن. مالىك اعاي جىمپيتى اۋدانىندا ىشكى ىستەر ءبولىمىن باسقارعان. «ناعاشىلارىمىزدىڭ سارىالا تۇيمەلى اسكەري فورماسىن كورىپ وستىك, بولاشاق ماماندىعىمىزعا بۇل دا اسەر ەتكەن سياقتى», دەيدى ەرتاي قاراعويشيەۆ.
نۇرسۇلتان
وتباسىنىڭ ۇلكەن ۇلى نۇرسۇلتاننىڭ ىشكى ىستەر سالاسىنا كەلۋى وڭاي بولماپتى.
– ميليتسيا بولۋدى جاس كەزىمنەن ارمانداعانىم راس. مەكتەپ بىتىرگەلى جۇرگەندە ۇستازىمىز ءلايلا اپاي ۆولگوگراد تەرگەۋ مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن باۋىرجان ساتىبالديەۆ دەگەن كۋرسانتپەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىردى. وتە قىزىقتى كەش بولدى. بۇرىننان قىزىعۋشىلىعىم بار, جانىپ كەتتىم. بىرنەشە سۇراق قويدىم. قاتتى قۇلشىنىس بولدى. بىراق ول كەزدە زاڭگەرلىك وقۋ قول جەتپەستەي كورىنەتىن. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ كەشىكپەي اسكەر قاتارىنا الىندىم. اسكەردەن كەلگەن سوڭ قازمۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە بارۋعا باتىلىم جەتپەدى. ءسويتىپ, تالدىقورعانداعى زاڭ تەحنيكۋمىنا تاپسىردىم. بىراق ءبىر ورىنعا 15 ادامنان كەلىپ تۇر ەكەن. قۇجات قابىلداپ وتىرعان ادام: «سىزگە ەش ءۇمىت جوق-اۋ» دەدى. سودان پۇشايمان بولىپ اۋىلعا قايتتىم, – دەپ ەسكە الادى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى. بۇل 1984 جىل بولاتىن.
كەيىن ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىن بىتىرگەن نۇرسۇلتان ءبىراز جىل كومسومول جۇمىسىندا ءجۇردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تايپاق اۋداندىق جاستار ءىسى جانە سپورت ءبولىمىن باسقاردى.
– 1995 جىلى جەلتوقسان ايىندا تايپاق اۋدانىندا وقىس وقيعا بولدى. بانك عيماراتىندا ءۇش ادام قازا تاپتى. اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باسشىلارى اۋىستى, جەكە قۇرام ىشىندە مورالدىق جاعدايدى ساۋىقتىرىپ, ءتارتىپ ورناتۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىندە تۇردى. سول كەزدە مەنى ىشكى ىستەر سالاسىنا قىزمەتكە شاقىردى, – دەيدى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى.
1996 جىلى تايپاق اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى باستىعىنىڭ جەكە قۇراممەن جۇمىس بويىنشا ورىنباسارى بولىپ قىزمەتكە كىرىسكەن نۇرسۇلتانعا العاشىندا وڭاي بولعان جوق. 32 جاسقا كەلگەن, جاسىنان ءتۇرلى ۇيىمدى باسقارىپ, جۇمىستا شىڭدالعان جىگىت, ەڭ الدىمەن, قاتاڭ ءتارتىپتى قولعا الدى. اراق ىشپەيتىن, تەمەكى تارتپايتىن سپورتشى ازامات جاڭا قىزمەتىنە جان-تانىمەن كىرىستى. جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قوستانايداعى زاڭ ينستيتۋتىن وقىپ الدى.
– قىزمەت بارىسىندا تالاي-تالاي وقيعا بولدى. 2000 جىلى تومپاق دەگەن اۋىلدا بولعان 4 ادامنىڭ ءولىمى تەك تايپاق اۋدانىن عانا ەمەس, وبلىستى ءدۇر سىلكىنتتى, – دەيدى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى.
...2000 جىلدىڭ ناۋرىز ايى بولاتىن. پوليتسياعا تومپاق اۋلىنان: «ەلەكتر باعاناسىنىڭ بويىنان ولگەن ادام تابىلدى, توققا سوعىلعان سياقتى. اۋىل شەتىندەگى ۇيدەن ەشكىم شىقپاي جاتىر, قارت ەرتە تۇراتىن ەدى» دەگەن حابار كەلدى. جانىنا ساراپشى 1-2 سەرجانت, تەرگەۋ توبىن الىپ نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى وقيعا ورنىنا جەدەل جەتتى. «بارىپ قاراساق, توققا سوعىلعان بەلگى جوق, ۇرىپ-سوققان, قىلعىندىرعان, زورلىقپەن ولتىرىلگەنى بەلگىلى بولدى. سوسىن حابارلاعان كىسىنى شاقىرتتىم. «تانيسىڭ با؟» «تانيمىن. وسى اۋىلداعى پالەن دەگەن قارتتىڭ بالاسى. ءۇيى اۋىل شەتىندە, 300 مەتردەي جەردە بولەك تۇرعان ءۇي». ولىكتى سالىپ الىپ, ۇيگە باردىق. تۇندە شامالى قار جاۋعان ەدى, ءۇيدىڭ جانىنا كەلگەن موتوتسيكلدىڭ ءىزى بار ەكەن. ايعايلاپ ەدىم, ەشكىم شىقپادى. ەسىكتى يتەرىپ, ىشكە كىردىم, الاشا تاپ-تازا. پيستولەتىمدى وقتاپ الىپ, سەرجانتتى ەسىك الدىنا قالدىرىپ, ىشكى ۇيگە كىردىم. ورتاڭعى بولمەدە ەكى كىسى جاتىر ەكەن, كورپە جابۋلى. كورپەنى تارتىپ ەدىم, قارتتى كوردىم, قان-قان, قىلعىندىرىپ ولتىرگەن. كورپەنىڭ اراسىنان پىشاق ءتۇستى. ەكىنشى كورپەنىڭ استىندا كەمپىرى جاتىر ەكەن. ونى دا قىلعىندىرعان. ۇلكەن جاعىنا كىرسەم, جينالماعان توسەك ۇستىندە كەلىنى ەتپەتىنەن جاتىر ەكەن. ونى تەرەزەنىڭ تيۋلىمەن قىلعىندىرىپتى. اناسىنىڭ جانىندا كىشكەنە بالا جاتىر, قيمىلداپ قالدى, «بالا ءتىرى ەكەن!» دەپ ايعايلاپ جىبەردىم, جالما-جان ءسابيدى كورپەگە وراپ, الىپ شىقتىم. ەسىكتى جاۋىپ, ەشكىم كىرمەۋىن بۇيىرىپ, بىردەن وبلىستىق باسقارماعا حابار بەردىك», دەپ ەسكە الدى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى.
ءتورت ادامنىڭ ءولىمى – اسا اۋىر قىلمىس سانالاتىن. تايپاق پوليتسيا بولىمىنە «وقيعا ورنىنا ەشكىم جاقىنداماسىن, بۇل ىسپەن ورالدان باراتىن تەرگەۋ توبى اينالىسادى» دەگەن حابار كەلدى. وبلىستان نۇرلان قارابەكوۆ باستاعان ماماندار, كريميناليستەر كەلىپ ىسكە كىرىستى. تەرگەۋ ءىسى وتە كۇردەلى ءجۇرىپتى. اۋىر قىلمىس 21 كۇننەن كەيىن اشىلعان...
پوليتسيا پودپولكوۆنيگى نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى بۇدان كەيىن دە تالاي-تالاي وقيعانىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. 2000 جىلى جارتى جىلداي قاراتوبە اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بولعانى بار. ودان كەيىن ورال قالالىق پوليتسيا باسقارماسىندا زەينەت جاسىنا جەتكەنشە ءتۇرلى قىزمەت اتقاردى. قالالىق پوليتسيا باسقارماسىندا باستىقتىڭ تاربيە جانە كادر ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى بولدى. وسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ تە تالاي جەتىستىككە جەتتى. مىسالى, 2000 جىلى پرەزيدەنتتىك كوپسايىستا نىساناعا تيگىزۋدەن ۇزدىك شىقتى. تالاي رەت وبلىستىڭ نامىسىن قورعاپ, رەسپۋبليكالىق جارىستارعا دا بارىپ ءجۇردى.
نۇرسۇلتان امانگەلدى ۇلى قازىر ورال قالاسىندا تۇرادى, 2010 جىلدىڭ سوڭىنان بەرى زەينەت دەمالىسىندا.
ەرتاي
ەرتاي امانكەلدى ۇلىنىڭ جاس كەزىندە-اق جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ دەتەكتيۆ شىعارمالارىن ءسۇيىپ وقيتىنىن جوعارىدا ايتقانبىز. «اسىرەسە «سارقاباندا بولعان وقيعا» شىعارماسىنان تەرگەۋشى, انىقتاۋشى سياقتى ماماندىقتاردىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ, قىلمىستىڭ قالاي اشىلاتىنىن, قيىندىعىن العاش ءتۇسىندىم» دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ەرتاي دا 10-سىنىپتى بىتىرگەن كەزدە ميليتسيا ماماندىعىن تاڭداعان. بىراق ول كەزدە ورال قالاسىندا زاڭگەرلىك, قۇقىق قورعاۋ باعىتىندا وقۋ ورنى جوق ەدى. مەكتەپتى جاقسى بىتىرگەنىمەن, قاراپايىم جۇرگىزۋشىنىڭ بالاسى الىسقا كەتە الماپتى. 1984 جىلى ورالدىڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا, گەوگرافيا-بيولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. 1985 جىلى ءبىرىنشى كۋرستان سوڭ اسكەرگە كەتتى. قيىر شىعىستا بورىشىن وتەپ كەلگەن سوڭ وقۋىن جالعاستىرىپ, 1991 جىلى ءبىتىردى. ەڭبەك جولىن سايقۇدىق اۋلىندا مەكتەپ مۇعالىمى بولىپ باستادى.
– 1997 جىلى اۋىلدا توقىراۋ باستالدى عوي. اسىرەسە ۇرلىق كوبەيدى. اۋىل اكىمى جەڭىس وسپانوۆ دەگەن ازامات بولاتىن. ءبىزدىڭ اۋىل اۋدان ورتالىعىنان 150 شاقىرىم شالعاي ەلدى مەكەن ەدى. اۋىلعا ۋچاسكەلىك پوليتسيا كەلمەيدى. كەلسە دە تۇراقتى تۇرۋىنا ءۇي جوق. باسقا جاقتىڭ ازاماتتارى 1-2 اي عانا تۇرىپ, كەتىپ قالاتىن. اۋىل اكىمى مەنى «ميليتسياعا كىرىپ, اۋىلعا ۋچاسكەلىك ينسپەكتور بول» دەپ ۇگىتتەي باستادى. «ەلدى قورعايىق, قىلمىس كوبەيىپ كەتتى» دەپ نامىسىمدى جانىدى. ءسويتىپ, 1997 جىلى اقپان ايىنىڭ 22-سىندە ءوز ەركىممەن ارىز جازىپ, ميليتسيا قاتارىنا كىردىم, – دەيدى ەرتاي قاراعويشيەۆ.
وسىلايشا, ەرتاي امانگەلدى ۇلى دا قاراپايىم ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتىندە ەڭبەك جولىن باستادى. ول كەزدە كۇن سايىن ۇرلىق بولىپ جاتاتىن. ۇرى-قارىنىڭ باسىنعانى سونداي, مالدى قورادان الىپ كەتەتىن. اۋىلدىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن ەرتاي بىردەن ىسكە كىرىستى. كوپ كەشىكپەي كورشى قىرىققۇدىق اۋلىنان 18 باس مال ايداعان ۇرىلار قولعا ءتۇستى. ەلدى قان قاقساتىپ جۇرگەن اعايىندى جىگىتتەر ەكەن. ءتۇن ىشىندە اتقا ءمىنىپ, قوراداعى مالدى تۇگەل ايداپ كەتىپ جۇرگەن قاراقشىلاردىڭ ۇرلىق مالدى ساتۋ جۇيەسى دە جولعا قويىلعان كورىنەدى. سايقۇدىق جىمپيتى اۋدانىمەن شەكتەسەدى, ار جاعىنان اقتوبە وبلىسىنان مال الۋشىلار كەلەدى. كۇندىز مالدى ساي-سالاعا جاسىرىپ, تۇندە «كاماز»-دارعا تيەپ, اقتوبە وبلىسىنا تيەپ اسىرىپ وتىرعان.
«اعايىندى ۇرىلار قولعا تۇسكەن سوڭ ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن اۋىلدا مال ۇرلىعى سۋ سەپكەندەي باسىلدى», دەپ ەسكە الادى ەرتاي امانگەلدى ۇلى.
1998 جىلى قىركۇيەك ايىندا ورال قالالىق پوليتسيا بولىمىنە اۋىسقان ەرتاي قاراعويشيەۆ انىقتاۋشى, اعا انىقتاۋشى بولىپ قىزمەت ەتتى. 2012 جىلى بقو ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ انىقتاۋ بولىمىندە باستىقتىڭ ورىنباسارى بولدى. 2015 جىلى جانىبەك اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, 2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ابىرويمەن ەڭبەك ەتتى. بۇگىندە پوليتسيا پودپولكوۆنيگى ە.قاراعويشيەۆ جاسىنا بايلانىستى زەينەتكە شىققانىمەن, جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرىپ, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن كەيىنگى جاستارعا ۇيرەتىپ ءجۇر.
قۋات
امانگەلدى اۋلەتىنىڭ كەنجەسى قۋات قاراعويشيەۆ – الدىڭعى ەكى اعاسىنىڭ داڭقتى جولىن لايىقتى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ءىزباسار. العاشقى بۋحگالتەرلىك ماماندىعىن تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسى ينستيتۋتىندا العان قۋات تا كەيىن قوستاناي زاڭ ينستيتۋتىن ءبىتىردى. پوليتسياداعى قىزمەتىن 1996 جىلى باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ قارجىلاي قامتاماسىز ەتۋ باسقارماسىنا قاراستى باقىلاۋ-رەۆيزيا بولىمىندە اعا رەۆيزور بولىپ باستادى. كەيىن اعا رەۆيزور بولدى. 1998 جىلى بقو ءىىد-نىڭ 9-باسقارماسى – جالعان اقشا جاساۋشىلارمەن جانە كونتراباندامەن كۇرەس ءبولىمىنىڭ جەدەل ۋاكىلى بولىپ قىزمەت ەتتى. كەيىننەن قايتادان دەپارتامەنتتىڭ ەسەپ-قيساپ, قارجى سالاسىنا ءبىرجولا اۋىستى. 2010 جىلدىڭ اقپان ايىنان بەرى بقو پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ قارجى باسقارماسىن باسقارىپ كەلەدى. 2013 جىلدان بەرى پوليتسيا پولكوۆنيگى.
– قۋات امانگەلدى ۇلى – ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ۇزدىگى توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى. ۇزاق جىلعى قاجىرلى قىزمەتى ءۇشىن كوپتەگەن مەملەكەتتىك ماراپاتقا يە بولدى. 2021 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل» مەرەيتويلىق مەدالىن وڭىرىنە تاقتى. 2015 جىلى ءوزىنىڭ اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىنە لايىقتىعى جونىندە جانە بۇدان دا جوعارى لاۋازىمداردى اتقارۋعا ۇسىنۋ ءۇشىن كادر رەزەرۆىنە تىركەۋگە الىنعان, – دەيدى بقو ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ءباسپاسوز ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى اسىلاي عۇباشەۆا.
مىنە, ءبىر اۋلەتتەن شىققان ءۇش سارداردىڭ ەڭبەك جولى وسىنداي. ءاۋ باستا ادەبي كىتاپتان باستالعان اۋەستىك جاس ۇلانداردى ماماندىق تاڭداۋعا, وتان تىنىشتىعىن كۇزەتۋ جولىنا الىپ كەلىپتى. ادەبيەتتىڭ اسەرى, شىعارمانىڭ كۇشى دەگەن وسى. مۇمكىن ءبىزدىڭ كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ ونەگەلى ءومىر جولى وسى جولداردى وقىپ وتىرعان جاس بۋىنعا اسەر ەتەر. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ دە ەڭبەگىمىز تەككە كەتپەگەنى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتە: نۇرسۇلتان, قۋات, ەرتاي اكەسى امانگەلدى جانە اناسى ساۋلەمەن بىرگە
