كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
ءسوز بوستاندىعىنا بايىپتىلىق كەرەك
بۇگىندە بەلگىلى ءبىر توپتىڭ مۇددەسىن ەلدىك مۇراتتان بيىك قوياتىن ارىپتەستەردىڭ قاتارى قىلاڭ بەرىپ قالاتىنى بار. سول ءۇشىن ەڭ باستى مىندەتىن نارىقتىڭ ىعىنا جىعىپ جاتقان تۇستا باق-تىڭ ميسسياسىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ءداستۇرلى جۋرناليستيكانى جاڭعىرتۋ وتكىر بولىپ تۇر. قۇندىلىق كۇيرەپ, تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعانىمەن, وركەنيەتى كوش الدا كەتكەن ەلدەردىڭ وزىندە باسپاسوزدەن باسىن المايتىنداردىڭ قاتارى كوپ. ويتكەنى حالىق جۇرتتىڭ جايى مەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماسەلەنى باق بەتىنەن كورەدى.
بەلگىلى جۋرناليست, دەپۋتات نۇرتورە ءجۇسىپ «باق باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن ءباسپاسوزدىڭ ەركىندىگى قاجەت» دەگەن ەدى. ال ادامزات باسىنا تۇسكەن سىناقتار اقپاراتتىڭ ماڭىزدىلىعىن كۇننەن-كۇنگە ارتتىرا ءتۇستى. سەبەبى شۋلى وقيعالاردى جاريالاۋدا «حايپقا» ۇمتىلۋ, جەكە ماتەريالدار مەن قۇپيا اقپاراتتىڭ جاريالانۋى كاسىپكە سىزات ءتۇسىرىپ كەلەدى. سوندىقتان كوپسوزدىلىكتەن ادا, ناقتى ويعا قۇرىلعان ارنادا اعىس تابۋعا ءتيىس جۋرناليستيكانى جۇرت اڭساي باستادى. وسى ورايدا باق-نىڭ بەلسەندى دامۋى ءۇشىن اتقارىلاتىن جۇمىس تا جيىلەدى. بۇل دا بولسا, سالاعا تىڭ سەرپىن بەرىپ, جۋرناليستەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ تە جاتىر.
دەموكراتيالىق ساياساتتى ۇستاناتىن ەلدەردىڭ ءوزى دە ءسوز بوستاندىعىنا بايىپتىلىقپەن قارايدى. سەبەبى ءسوز بوستاندىعىنا ەركىندىك بەرىلگەنىمەن, ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە كەلگەندە شەكتەۋ ارتىق ەتپەيدى. دەسە دە حالىقارالىق تاجىريبەدە قوعامدىق سانانىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتۋشى جۋرناليستەردىڭ جۇمىسىن رەتتەۋگە باعىتتالعان ءۇش قۇرال جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, ەۋروپانىڭ ءارتۇرلى ەلىندەگى باق تۋرالى زاڭدار قۇقىقتىق جۇيەلەردەگى, مادەني نورمالارداعى جانە تاريحي وتكەندەگى ايىرماشىلىقتارعا بايلانىستى ءارتۇرلى. دەگەنمەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن رەتتەۋگە قاتىستى ەۋروپالىق ەلدەردىڭ كەيبىر جالپى قاعيداتتارى مەن ستاندارتتارى ورتاق. ايتالىق, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى ءسوز بوستاندىعىن نەگىزگى قۇقىق رەتىندە باعالايدى. الايدا بۇل بوستاندىقتى قورعاۋ دارەجەسى جانە وعان قويىلعان شەكتەۋلەر ءارتۇرلى. كەيبىر ەلدەردە جەككورۋشىلىككە, جالا جابۋعا نەمەسە زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى قاتاڭ نورمالار قاراستىرىلادى. سونداي-اق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن مەنشىك قۇقىعىن رەتتەيتىن ەرەجەلەر جۇمىس ىستەيدى. كەيبىر ەلدەردە مونوپوليانى بولدىرماۋ جانە مەديا ورتانىڭ الۋان تۇرلىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باق-نا يەلىك ەتۋگە شەكتەۋ قويىلعان. جەكە ءومىردى قورعاۋعا قاتىستى باپتار دا سان ءتۇرلى. كەيبىر ەلدەردە جاعىمسىز اقپاراتتاردان ادامنىڭ جەكە ءومىرىن قورعاۋ قاتاڭ ەرەجەمەن ەسكەرىلسە, ال ەندى ءبىر ەلدە جەكە اقپاراتتى كەلىسىمسىز جاريالاعاندارعا ارنالعان جۇمساق ەرەجە جۇمىس ىستەيدى.
كەيىنگى جىلدارى ەۋروپادا الەۋمەتتىك مەديا جانە تسيفرلىق پلاتفورمالاردى رەتتەيتىن زاڭدار قارقىندى دامىپ جاتىر. كەيبىر ەلدەر جالعان جاڭالىقتار, ينتەرنەتتەگى جەككورۋشىلىك جانە دەرەكتەردى قورعاۋ سياقتى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ارنايى ەرەجەلەر ەنگىزۋدەن ءبىر-ءبىرىن باسىپ وزۋعا اسىق. ال اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ەۋروپالىقتاردان ۇيرەنەر دۇنيە كوپ. سەبەبى قازىر كوپ ەلدەردە باق-تىڭ اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسەپ بەرۋىن مىندەتتەيتىن نورمالار قولعا الىنا باستادى. مىسالى, كوپتەگەن ەۋروپا ەلىندەگى اقپارات بوستاندىعى تۋرالى زاڭدار مەملەكەتتىك ورگانداردان بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اقپارات بەرۋ تۋرالى سۇراۋلارعا جاۋاپ بەرۋدى تالاپ ەتەدى. ەگەر رەسمي ورگان بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جاۋاپ بەرمەسە, جۋرناليستەر نەمەسە قوعام وكىلدەرى قاداعالاۋ ورگانىنا, ومبۋدسمەنگە نەمەسە دەرەكتەردى قورعاۋ ورگانىنا شاعىم ءتۇسىرىپ, قۇقىعىن قورعاي الادى. سول ءۇشىن ەۋروپا ەلدەرىندەگى رەسمي ورگاندار اشىقتىق پەن ەسەپ بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە وزدەرى مۇددەلى. ويتكەنى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جاۋاپ بەرمەۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمگە نۇقسان كەلتىرىپ, سوت ۇدەرىستەرى مەن قوعامدىق تەكسەرۋگە اكەلۋى مۇمكىن.
تاۋەلسىز ءباسپاسوز – دەموكراتيا نەگىزى
«اقش-تاعى ءسوز بوستاندىعى مەن ءباسپاسوز بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭ الەمدەگى ەڭ ەركىن باق-تىڭ سانىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى». اقش ەلشىلىگىنىڭ ءباسپاسوز اتتاشەسى كريستوفەر سورەنسەن وسىلاي دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل اقپارات قۇرالدارىنا دەموكراتيالىق باسقارۋدىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىندە قىزمەت ەتە وتىرىپ, مەملەكەتتىك قاداعالاۋدان جوعارى تاۋەلسىزدىكپەن ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جۋرناليستەر جاڭالىقتار جيناۋعا جانە ول ءۇشىن قوعامدىق ورىنداردى پايدالانۋعا بارلىق جاعىنان قۇقىلى. «ەركىن, تاۋەلسىز ءباسپاسوز – سالاماتتى دەموكراتيانىڭ نەگىزى. سەبەبى ناقتى اقپارات – قوعامدىق يگىلىك. بۇل ادامدارعا ولاردىڭ ءومىرىن قالىپتاستىراتىن وقيعالار مەن كۇشتەردى تۇسىنۋگە كومەكتەسەتىن يدەيا. جۋرناليست باسقالار بايقامايتىن ماسەلەلەر مەن شەشىمدەرگە نازار اۋدارادى. سونىڭ نەگىزىندە حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىنا اسەر ەتىپ, دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرا الادى», دەيدى ول.
بۇل ەلدەگى زاڭدار امەريكالىق جۋرناليستەردى سوت كەزىندە قۇپيا دەرەككوزدەردى اشۋ قاجەتتىلىگىنەن قورعايدى. سونىمەن قاتار اقش-تىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى جۋرناليستەرگە نەگىزسىز زاڭدى قىسىمعا نەمەسە ولاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك جاساپ كەلەدى ەكەن. ءتىپتى ەلدەگى كوپتەگەن ازاماتتىق ۇيىم مەن كاسىبي توپ جۋرناليستەرگە بەلسەندى قولداۋ كورسەتىپ, قۇقىقتارىن قورعايدى. مىسالى, 1967 جىلدان باستاپ ەلدەگى «اقپارات بوستاندىعى تۋرالى» زاڭ جۇرتشىلىققا كەز كەلگەن فەدەرالدى اگەنتتىكتەن جازبالارعا قولجەتىمدىلىكتى تالاپ ەتۋ قۇقىعىن بەردى. بۇل كوبىنەسە ازاماتتاردى ءوز ۇكىمەتى تۋرالى حاباردار ەتەتىن زاڭ رەتىندە سيپاتتالادى. فەدەرالدى اگەنتتىكتەر زاڭ شەڭبەرىندە سۇرالعان كەز كەلگەن اقپاراتتى, ەگەر ول جەكە ومىرگە قول سۇعىلماۋشىلىق, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سياقتى مۇددەلەردى قورعايتىن 9 ەرەكشەلىكتىڭ بىرىنە جاتپاسا, اشۋعا مىندەتتى. ءتىپتى زاڭ اگەنتتىكتەردەن اقپاراتتىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتتارىن, سونىڭ ىشىندە ءجيى سۇرالاتىن جازبالاردى ينتەرنەتتە بەلسەندى تۇردە ورنالاستىرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل اقش-تىڭ مەديا لاندشافتى ءوزىنىڭ كۇشتى قۇقىقتىق قورعانىسىمەن, سەنىمدى ينستيتۋتسيونالدىق قولداۋىمەن جانە ءباسپاسوز بوستاندىعىن باعالايتىن, قولدايتىن مادەنيەتىمەن سيپاتتالادى. بۇل ەلەمەنتتەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ازاماتتاردى ناقتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋگە, ۇكىمەتتەر مەن ينستيتۋتتاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا جانە قوعامدىق ديالوگتى دامىتۋعا قابىلەتتى دەموكراتيالىق قوعامعا باستايتىنىن بايقاۋعا بولادى.
اقپارات – قۋاتتى قۇرال
ازەربايجاندا دا باق وكىلدەرىنىڭ ەركىن قىزمەتى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. ولاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىقتارى تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتىلگەندىكتەن, قانداي دا ءبىر قىسىمعا ۇشىرامايدى. ازەربايجان حالقىنىڭ ۇلت كوشباسشىسى گەيدار اليەۆتەن باستالعان باق جۇمىسىن قولداۋ مەن باعالاۋ قازىرگى پرەزيدەنت يلحام اليەۆتىڭ تۇسىندا دا تۇراقتى نازاردا تۇر. وسى كۇنى ەلدەگى اقپارات قۇرالدارى جاھاندىق اقپاراتتىق جەلىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى.
2021 جىلعى «مەديا تۋرالى» زاڭعا سايكەس ازەربايجاندا بۇقارالىق اقپارات ەركىن. باق سالاسىنداعى مەملەكەتتىك تسەنزۋراعا, سونداي-اق وسى ماقساتتا مەملەكەتتىك ورگانداردى نەمەسە لاۋازىمداردى قۇرۋعا, قارجىلاندىرۋعا تىيىم سالىنادى.
قازاقستانداعى ازەربايجان ەلشىلىگىنىڭ اتتاشەسى نارمين گۋسەينوۆانىڭ ايتۋىنشا, باق-تىڭ بارلىق اقپاراتتى زاڭدى تۇردە ىزدەۋ, الۋ, دايىنداۋ, بەرۋ, ءوندىرۋ جانە تاراتۋ قۇقىعىنا مەملەكەت كەپىلدىك بەرەدى. سونداي-اق جۋرناليستەر تاۋەلسىزدىككە, جەكە باسىنا قول سۇعىلماۋشىلىققا, وزدەرىنىڭ كاسىبي مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن قورعاۋعا قۇقىلى. ەڭ ماڭىزدىسى, جۋرناليستەردىڭ كاسىبي قىزمەتىنە زاڭسىز ارالاسۋعا جول بەرىلمەيدى.
بۇدان باسقا, جۋرناليستەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار جۇيەلى تۇردە قابىلدانىپ وتىرادى. ازەربايجاندا 2016 جىلدان باستاپ جۋرناليستەرگە جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق نەسيە بەرىلەدى. ال گازەتتەر مەن سايتتار سالىقتان بوساتىلعان. ونىڭ ىشىندە جارنامادان تۇسكەن كىرىستەر, سونداي-اق ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمە مەديا ۇسىناتىن ماتەريالدىق كومەك سالىقتان بوساتىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار مەديا سۋبەكتىلەرى شىعاراتىن مەديا-ءونىمدى ۇسىنۋدا قوسىمشا قۇن سالىعى جوق.
انتاليا جۋرناليستەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى يدريس تاشتىڭ پايىمداۋىنشا, قازىر تۇرىك باسپاسوزىنە شۇعىل تۇردە جۋرناليست ماماندىعىن رەتتەيتىن زاڭ قاجەت. مۇنداي زاڭ بولماسا, قالاعان ادام ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنە قاراماستان «مەن ءجۋرناليسپىن» دەۋگە اكەلەدى. ال جۋرناليستيكا سالاسىنداعى بۇرمالانعان جاعدايدى جويۋ ءۇشىن قازىرگى جاعدايلار ەسكەرىلە وتىرىپ, بۇل كاسىپپەن كىم اينالىسا الاتىنىن رەتتەيتىن قۇجات اۋاداي قاجەت. سەبەبى قازىر مەديا سەكتورداعى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ بولماۋى, ءباسپاسوز بوستاندىعى, وقىتىلعان كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, تەحنيكالىق ينفراقۇرىلىم, جۇمىسپەن قامتۋ سياقتى پروبلەمالار الدىدان شىعا بەرمەك.
اقپارات – قۋاتتى قۇرال. كەشە وسىلاي دەگەن پرەزيدەنت «ازاماتتاردى اداستىراتىن اقپاراتقا جول بەرۋگە بولمايدى. ءسوز بوستاندىعى – ەلدەگى ءار باستامانى سىناۋ دەگەن ءسوز ەمەس» ەكەنىن قاداپ ايتتى. دەمەك جۋرناليستيكانىڭ بەدەلى ءسوز بوستاندىعىنان ەمەس, اقپارات الۋداعى قولجەتىمدىلىككە كەلىپ تىرەلەدى. وكىنىشكە قاراي, بيلىك وكىلدەرىنىڭ تىلشىلەرگە تىكسىنە قاراۋى قالام ۇستاعان قاۋىمنىڭ قاجەتىنشە جاۋاپ الۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ كەلەدى. جىلدار بويى قالىپتاسقان وسى پراكتيكانىڭ ىرگەسى سوگىلسە, ەل جۋرناليستيكاسىنىڭ ەڭسەسى تىكتەلىپ, قوعامداعى بەدەلى ايقىندالار ەدى. جاقىندا عانا قابىلدانعان «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ دا جۋرناليستەرگە قوسىمشا قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر بەلگىلەپ, ەرەكشە مارتەبە بەرۋدى قاراستىرادى. ءجۋرناليستىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋىن, ولاردىڭ اقپارات ىزدەۋ, سۇراتۋ, الۋ جانە تاراتۋداعى قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزسە, وتاندىق جۋرناليستيكا وزىق دەگەن ەلدەردەگى ارىپتەستەردىڭ الدىن ورايتىن كۇن دە الىس ەمەس.
