فوتو: ن.بايبۋلين.
ماۋلەن اشىمباەۆ پالاتانىڭ وسى سەسسياداعى جۇمىسىن قورىتىندىلاپ, سەناتورلاردىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىنە نازار اۋداردى جانە الدا اتقارىلاتىن ءىستىڭ باسىم باعىتتارىنا توقتالىپ ءوتتى.
«پالاتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردى جانە جولداۋدا, ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا, ۇلتتىق قۇرىلتايدا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ناتيجەلى جۇمىس ىستەدى. جاڭا سەسسياعا دەيىن دەپۋتاتتار وڭىرلەرگە بارىپ, جۇرتشىلىقپەن كەزدەسىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى الاڭداتقان وزەكتى پروبلەمالارعا نازار اۋدارادى. ولاردى زەردەلەپ, وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتەدى. بۇل جۇمىس پالاتانىڭ الداعى سەسسياداعى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە نەگىز بولاتىنى انىق», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات توراعاسى سەسسيا بارىسىندا پالاتا 4 ۇكىمەت ساعاتىن, كوميتەتتەردىڭ 50-گە جۋىق كوشپەلى وتىرىسىن, 100-دەن استام دوڭگەلەك ۇستەل مەن كەزدەسۋلەر وتكىزگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ودان بولەك, سەناتورلار 200-گە جۋىق دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى. اتالعان ءىس-شارالاردا قابىلدانعان ۇسىنىمدار جۇمىسقا الىنىپ, ۇكىمەتكە جانە جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولداندى.
«پارلامەنت وسى سەسسيادا 100-گە جۋىق زاڭ قابىلدادى. ولاردىڭ ۇشتەن بىرىنە دەپۋتاتتىق كورپۋس باستاماشى بولدى. ازاماتتاردىڭ مەملەكەت ىستەرىن باسقارۋعا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە ارنالعان زاڭناما قاتاڭداتىلىپ, لۋدومانيامەن كۇرەس شارالارى قولعا الىندى. العاش رەت «ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» ارنايى زاڭ قابىلداندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە, سالانى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە ارنالعان زاڭدارعا دا ماڭىزدى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن قولداۋ ماقساتىمەن «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سەناتورلار پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان باعدارلامالار مەن جوبالاردى, ونىڭ ىشىندە «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باستاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. پالاتانىڭ قاراۋىنا كەلىپ تۇسكەن زاڭدار شەشىم قابىلدار الدىندا ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن جانە ساراپشىلارمەن بىرگە تالقىلانىپ, جان-جاقتى زەردەلەنىپ وتىردى. وسى جانە باسقا دا قابىلدانعان زاڭدار ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەپ, سەنات سپيكەرى دەپۋتاتتار مەن بارلىق مۇددەلى تاراپقا بەلسەندى جۇمىس ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى.
پالاتانىڭ سەسسياداعى قورىتىندى وتىرىسىندا سەناتورلار نۇرلان سۇلتانوۆتى جوعارعى سوت سۋدياسى قىزمەتىنەن بوساتتى. ولار ەل پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنۋىن قاراۋ ناتيجەسىندە وسىنداي شەشىم قابىلدادى. ۇسىنىلعان كانديداتۋرا الدىن-الا كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىندە تالقىلاندى. وتىرىس بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى دەنيس شيپپ وقىپ بەردى.
سونداي-اق وتىرىس كەزىندە دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ءارى شارالارى تۋرالى» جارلىعىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىمەن ازىرلەنگەن «ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدى, سونداي-اق, وعان ىلەسپە «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ادام ساۋداسىنا, ۆانداليزم كورىنىسىنە جانە بوتەننىڭ مۇلكىن بۇلدىرۋگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قر-نىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە ادام ساۋداسىنا, ۆانداليزم كورىنىسىنە جانە بوتەننىڭ مۇلكىن بۇلدىرۋگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى قاراپ, ماقۇلدادى. زاڭدارعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋگە, وسى سالاداعى قىلمىستار ءۇشىن جازا تۇرلەرىن قاتاڭداتۋعا ارنالعان. سونداي-اق ۆانداليزم جانە بوتەننىڭ مۇلكىن بۇلدىرگەنى ءۇشىن قاراستىرىلاتىن شارالار دا كۇشەيتىلەدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭ نورمالارى جابىرلەنۋشىلەرگە قر ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى زاڭناماسىنا سايكەس ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر الۋعا جاڭا قۇقىق بەرۋدى كوزدەيدى. وسىعان بايلانىستى «جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى قورى تۋرالى» زاڭعا ادام ساۋداسىنا قاتىستى قىلمىستار تىزبەسىن كەڭەيتۋ جونىندە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى.
كۇن تارتىبىنە سايكەس وتىرىستا «جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭ, سونداي-اق, وعان ىلەسپە «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جىلۋ ەنەرگەتيكاسى, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جانە رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قر-نىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدار دا قارالىپ, ماقۇلداندى. جاڭاشىلدىقتاردىڭ قاتارىندا جىلۋ ەنەرگەتيكاسىنا قاتىستى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ, بۇكىل سالاعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ, تاريف بەلگىلەۋ قاعيداتتارىن ايقىنداۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سياقتى باسىمدىقتار بار. ودان بولەك, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋدىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنيكالىق ورىندىلىعى جاعدايىندا دامىتۋعا ىنتالاندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. زاڭدا ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمدار بولىگىندە ولاردىڭ فۋنكتسيالارىن وڭىرلىك ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمدارعا بەرە وتىرىپ, رەفورما جۇرگىزۋ ماسەلەسى دە نازارعا الىنعان. بۇل رەتتە 2025 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ تۇتىنۋشىلاردى ەنەرگيامەن جابدىقتاۋ ماقساتىمەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋ جونىندەگى قىزمەت تۇرىنە ليتسەنزيا ەنگىزىلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
بۇگىن دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن قىلمىستىق سيپاتتان ارىلتۋ جانە قر-نىڭ زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قر-نىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدار دا قارالىپ, ماقۇلداندى. بۇل قۇجاتتاردىڭ نورمالارى كاسىپكەرلەردى قىلمىستىق قۋدالاۋ وربيتاسىنا نەگىزسىز تارتۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى شارالار كەشەنىن قامتيدى. سونداي-اق ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
سونىمەن بىرگە سەناتورلار «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن ستاتيستيكا, حالىقتى قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, دەرەكتەردى باسقارۋ, زاڭدى تۇلعالاردى تىركەۋ جانە ارتىق زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋدى بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى دا ماقۇلدادى. بۇل زاڭ 5 كودەكسكە جانە 36 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى. ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك كودەكسكە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارىنىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مارتەبەسىن جانە ونىڭ قۇزىرەتتەرىن بەكىتۋ جونىندە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. «بالامالى دەرەكتەر», «دەرەكتەر ءونىمى» جانە «ۇلتتىق تىركەلىمدەر» ۇعىمدارىن ەنگىزۋ تۋرالى دا جاڭاشىلدىقتار بار.
سەنات وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىق اراسىندا ويىنعا تاۋەلدىلىككە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ويىن بيزنەسى, لوتەرەيا قىزمەتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى, مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە ارتىق زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋدى بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جانە وعان ىلەسپە «قر-نىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ دا قارالىپ, ماقۇلداندى. زاڭعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر ەلەكتروندىق كازينو مەن ينتەرنەت-كازينو قىزمەتىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋدى, 21 جاسقا دەيىنگى ادامدارعا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا, سونداي-اق, ساتۋشىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىنسىز ساۋدا اۆتوماتتارى, وزگە دە ەلەكتروندىق نەمەسە مەحانيكالىق قۇرىلعىلار ارقىلى ساتۋعا تىيىم سالۋ, قۇمار ويىندارعا تاۋەلدى ادامداردى مەديتسينالىق وڭالتۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ جانە ولارعا كونسۋلتاتسيالىق مەديتسينالىق باقىلاۋدى ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان ەڭبەك جونىندەگى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانعا بەرۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى.
بۇدان باسقا, سەنات دەپۋتاتتارى «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كولىك جانە ەلەكترموبيلدەرگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى»,«قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءمىنىس جانە ءمىنىس-جەگىن جىلقىلاردىڭ وتاندىق تۇقىمدارىن ساقتاۋ جانە ءوسىمىن مولايتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى», «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» قر-نىڭ كودەكسىنە (سالىق كودەكسى) وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى قاراپ, ماقۇلدادى.
وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندە قارالعان سوڭعى ماسەلەلەر حالىقارالىق كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋعا قاتىستى بولدى. اتاپ ايتقاندا, پالاتا دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن سينگاپۋر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ساۋداسى جانە ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ اراسىنداعى تسيفرلىق ينكليۋزيا جانە ترانسفورماتسيا جونىندەگى ازيا-تىنىق مۇحيتى مينيسترلىك كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭداردى ماقۇلدادى.
ءىس-شارادا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى.
