قۇنانباي – جاقسى قازاق

ماسەلە وسىلاي بولعاندا, قۇ­نان­­باي تۋرالى ءسوز قالاي باستال­ماق؟

ءبىرىنشى ءسوز. قۇنانباي – دارا تۇلعا.

ەكىنشى ءسوز. قۇنانباي – اقىن, ويشىل ابايدىڭ اكەسى.

كەيىنگى كەزدە قۇنانبايدىڭ وبرازىن, تاريحي پورترەتىن جاساۋ­دا ادەبيەت جانە ونەر سالاسىندا قۇنانبايدى جەكە-دارا دارىپتەۋ اڭعارىلادى.

مۇحتار ومارحان ۇلى اۋە­زوۆ بولسا, قۇنانبايعا ابايدىڭ ولشە­مىمەن كەلگەن. ول قۇنانبايدىڭ وبرازىن اباي ارقىلى اشقان. بۇل – كەرەمەت جانە ەشقاشان وزگەرمەيتىن شىندىق.

* * *

كەڭەس زامانىندا «اباي جولىن» تەرەڭ تۇسىنبەگەن ادەبيەتشىلەر قۇنانباي مەن ابايدىڭ اراسىنان بىتىسپەيتىن قاقتىعىس تاپتى. ولارى قاتە ەدى. مەن «اباي جولى» رومانىن 4-5 رەت قايتالاپ وقىپ شىققان اداممىن, بىراق ەشبىر جەردە مۇحتار اۋەزوۆ ابايدى اكە­سىنە نە اكەسىنىڭ بالاسىنا قارسى انتوگونيستىك تۇلعالار ەتىپ بايان­داماعان. ماسەلە مىندا:

قۇنانباي – ءوز زامانىنىڭ ادامى. قۇنانباي – ءداستۇرلى قوعامدا تۋىپ, ءوسىپ-ونگەن تۇلعا. ونىڭ سوزدەرى مەن ىستەرى – ءوز زامانىنىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارى.

اباي – جاڭا زاماندا ءوسىپ-ءونىپ كەلە جاتقان تۇلعا. ونىڭ سوزدەرى دە, ىستەرى دە اكەسىنەن وزگەشە بولۋى – تابيعي جاعداي. بۇل جەردە ەشقانداي قايشىلىق جوق. كەرى­سىنشە, اباي اكەسىن ونەگە تۇتىپ, ۇستاز سانايدى.

«اباي جولى» رومانىندا قۇ­نانباي مەن ابايعا قاتىستى مىناداي جولدار بار: «قۇنانباي با­لاسى ابايعا: «سەن وقىدىڭ دا, ءبىلىم الدىڭ, ۇستاز كوردىڭ», – دەيدى (394-ب.). ء«بىز نادان وستىك. بىراق سول ءبىلىمىڭ جۇرت الدىندا اتا سىي­لاۋ­دى نەگە بىلدىرمەيدى ساعان؟ كوپ كوزىنشە تالاسىپ كەپ, اكەڭ­دى سۇرىنتكەندە نە مۇراتقا جەت­پەكسىڭ؟» (394-ب.). ءبىلىمنىڭ اتا سىيلاۋعا قاۋقارى جەتپەسە, ول نە ءبىلىم؟ قۇنانباي دۇرىس ايتىپ وتىر. داستۇرىمىزدە اتانىڭ الدىنان شىعۋ – ادەپسىزدىك. كوپتىڭ الدىندا اكەنى ءسۇرىندىرۋ – قانداي ءبىلىم؟ ول جاقسىلىق نىشانى ەمەس.

– ول كىناڭىز ورىندى. ايىپ مەندە ەكەنى راس. عافۋ ەتىڭىز!» – دەدى (394-ب.)».

بايقاساق, جەڭىس – اباي جا­عىندا ەمەس, قۇنانباي جاعىندا. اكەگە قارسى شىعۋ ءبىلىم بە؟

قۇنانباي ابايعا ساباق بەردى.

* * *

«اباي جولى» رومانىندا مۇح­تار اۋەزوۆ بايدالى, قاراتاي, بو­جەي, بايسال ءبارى كاۋمەن ۇيىندە تۇستەنىپ وتىرعاندا «جاقسى كىم؟» دەگەن ءسوز شىعىپ قالادى. وعان قاراتاي: «جاقسى – قۇنانباي», – دەپ جاۋاپ قايىرادى (اباي جولى, 3-كىتاپ, 173–174-ب.).

«اباي جولى» رومانىندا جاق­سى دەگەن ءسوز ەكى ادامعا عانا قاتىستى ايتىلعان. ءبىرى – قۇنانبايعا, ەكىنشىسى ابايعا قاتىستى.

بۇل – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قۇنان­بايعا جانە ابايعا بەرگەن باعاسى. كەيىنىرەك «اباي دەگەن جاقسى شىعىپتى» دەيدى روماندا (اباي جولى, 2-كىتاپ, 446-ب.).

* * *

مۇحتار اۋەزوۆ وسى جاعدايدى روماندا جان-جاقتى بەينەلەپ بايانداعان.

جازۋشى حاكىم ابايدىڭ اكە­سىنىڭ پورترەتىن جاساعان. بۇل ول­شەم ۇنەمى دە ساقتالۋى كەرەك. قۇ­نانباي – ابايدىڭ اكەسى. وسى باستى قۇندىلىق. مۇحتار اۋەزوۆ الەمگە ابايدىڭ اكەسىنىڭ وبرازىن ۇسىنعان. «اباي جولى» رومانىنىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى كىتاپتارىنىڭ باس­تى كەيىپكەرى – قۇنانباي.

كەيىنگى كەزدەردە قۇنانباي تۋرالى وبرازىن, قۇنانباي تۋرا­لى تاريحي دەرەكتەردى بالاسى اباي­عا قاتىسسىز جەكە-دارا قاراس­تى­رۋشىلىق اڭعارىلادى. ويلاي­مىن, قۇنانبايدى ابايدان ءبولىپ قاراستىرۋ دۇرىس بولار ما ەكەن؟

باسىمدىلىق قاي جاعىندا, قۇ­نان­باي تۇلعاسى عانا ما؟ جوق الدە, ونىڭ ابايدىڭ اكەسى بولعاندىعى قاجەت پە؟

وسى ماسەلەدە جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ قۇنانبايدى ابايدىڭ اكەسى رەتىندە بەينەلەگەن. وسى باعىت دۇرىس. قاجەتتىلىك قۇنانبايدىڭ ابايدىڭ اكەسى بولعاندىعىندا.

قۇنانبايدى جەكە-دارا قاراس­تىرۋ قانداي شىندىققا باستايدى؟ ويلانۋ كەرەك!

* * *

بۇگىنگە قۇنانباي وبرازىنىڭ قاجەت­تىلىگى نەدە؟

بىرىنشىدەن, ول – اقىن, ويشىل اباي­دىڭ اكەسى.

ەكىنشىدەن, قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوعا­مىنىڭ ابىزى.

ۇشىنشىدەن, توبىقتى قاۋىمى, جۇر­تى­نىڭ, ەلىنىڭ كوشباسشىسى.

تورتىنشىدەن, ءسوزى, ءىسى ونەگە بولاتىن شەشەن.

بەسىنشىدەن, قۇنانباي, قالاي دەسەك تە, ءداستۇرلى قوعام مەن جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قيلى زاماننىڭ اراسىنداعى كوپىر, وتكەل.

التىنشىدان, قۇنانباي وبرازىنان قازاق حالقىنىڭ مۇڭلى تاريحىن ايقىن اڭعارامىز.

جەتىنشىدەن, قۇنانباي – بالاسى ابايعا ساباق بەرە وتىرىپ, ونىڭ اقىن, ويشىل بولىپ قالىپتاسۋىنا ۇستازدىق ەتكەن تۇلعا.

عاريفوللا ەسىم,

اكادەميك, جازۋشى