زاڭ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋ تۋرالى بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن, قوعامنىڭ سۇرانىستارىن جانە مەديا سالاسىنىڭ دامۋ ۇردىستەرىن ەسكەرە وتىرىپ جاساقتاۋدى مىندەتتەدى.
مىنە, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتۇرلى سىنعا ۇشىراپ, سۇرىپتالعان زاڭدا جۋرناليستەردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ, جۋرناليستەردىڭ قۇقىقتارىن نىعايتۋ سىندى بىرقاتار تىڭ ەرەجەلەر قاراستىرىلعان. ماسەلەن, شۇعىل اقپاراتقا جاۋاپتى مەكەمە 3 ساعاتتىڭ ىشىندە جاۋاپ بەرۋگە, ال كەڭ كولەمدەگى ساۋالعا 5 كۇن ىشىندە اقپارات بەرىلۋگە ءتيىس. ەگەر ءجۋرناليستىڭ تالابى ورىندالماعان جاعدايدا تارتىپتىك جازا قاراستىرىلادى. ءتىپتى سوگىس, نە قاتاڭ سوگىس الادى. سونداي-اق ازاماتتار اقپارات قۇرالدارىنان جالعان اقپارات نەمەسە ار-نامىسىنا نۇقسان كەلتىرەتىن اقپاراتتى تەرىستەۋدى ماتەريال جارىق كورگەن ساتتەن باستاپ ءبىر جىل ىشىندە عانا تەرىسكە شىعارۋعا مۇمكىندىگى بار.
«نەگىزى بۇعان دەيىن مۇنىڭ مەرزىمى جوق بولاتىن. 10 نە 15 جىل بۇرىن جازىلسا دا, شەنەۋنىكتەر نەمەسە بيزنەس قاۋىمداستىق وكىلدەرى ار-نامىسىما, ىسكەرلىك بەدەلىمە نۇقسان كەلتىردى دەپ سوتقا شاعىمدانا الاتىن. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋدىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىندە مينيسترلىك وكىلدەرى ءۇش جىل دەپ ۇسىنعان بولاتىن. بىراق مەدياقاۋىمداستىق, دەپۋتاتتار بىرلەسە ءبىر جىلعا دەيىن قىسقارتۋدى قولدادى. بۇل ءپوزيتيۆتى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى دەپ ايتار ەدىم. اتالعان ماتەريالعا جاۋاپ بەرۋدى نەمەسە جوققا شىعارۋدى تالاپ ەتۋ مەرزىمى ءبىر جىلدان كوپ بولۋى مۇمكىن, ويتكەنى زاڭدا (38-باپتا) شاعىم بەرۋدىڭ مەرزىمى عانا ايتىلعان. تاعى ءبىر ماسەلە – مۇنداي شيەلەنىستەردى سوتقا دەيىن رەتتەۋ ءتارتىبى وزگەرمەدى. باق رەداكتسيالارىنان جاۋاپ قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرۋدى نەمەسە جوققا شىعارۋدى تالاپ ەتۋ مەرزىمى – ءبىر اي. ايتا كەتەتىنى, بەلگىلى ءبىر اقپارات تەك ءبىر مەكەمەگە قاتىستى بولماسا, باسقا دا انىقتاۋدى تالاپ ەتەتىن بولسا, اقپاراتتى سۇراتۋ كەزىندە زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن جاۋاپ بەرۋ مەرزىمى باق رەداكتسياسىنا ەسكەرتە وتىرىپ, 15 جۇمىس كۇنىنە دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن», دەيدى جۋرناليست ەسەنگۇل كاپقىزى.
قۇجاتتا كەيىنگى ەكى جىلدا كوپ تالقىلانعان ء«باسپاسوز كارتاسى» مۇلدەم الىنىپ تاستالدى. ويتكەنى كارتا ەنسە, اقپارات تەڭ بەرىلمەيدى دەگەن ءۋاج ايتىلعان ەدى.
«ەتيكا ماسەلەسى دە وتە ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى. ەڭ باستىسى – جۋرناليستەردىڭ مىندەتتەرىنە كاسىبي ەتيكا نورمالارىن ساقتاۋ ماسەلەسى قوسىلدى (26-باپ 3-تارماق). بۇل جەردە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ جانە جۋرناليستەردىڭ كاسىبي ەتيكاسى دەگەن بار. نەگىزى الەمدىك تاجىريبەدە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ۇيىمدارى نە قاۋىمداستىقتارى بولسىن, تومەننەن قۇرىلادى. ونى ەشقانداي قۇزىرلى مەكەمە, مەملەكەتتىك ورگان قۇرمايدى. الەمدىك قاۋىمداستىقتا, حالىقارالىق تاجىريبەدە جۋرناليستەردىڭ ەتيكا ماسەلەلەرىن جۋرناليستەردىڭ وزدەرى رەتتەيدى ءارى ەتيكالىق كودەكستى دە قابىلدايدى. بىزدە «جۋرناليستەردىڭ ەتيكا ماسەلەلەرىن كىم جانە قالاي رەتتەيدى؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ەندى زاڭ اياسىندا باق-تىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قوعامدىق كاسىبي كەڭەستەر قۇرىلادى. بۇل رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق تيپتە بولادى. ولار ەرەجە نەگىزىندە جۋرناليستەردىڭ ەتيكا كودەكستەرىن جاسايدى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاراۋىنا ۇسىنىستار ەنگىزەدى», دەيدى ە.كاپقىزى.
ال مەدياساراپشى قاليما تاجىقۇل جۋرناليستەرگە ماتەريال دايىنداعان كەزدە زاڭداعى 23-باپتى نازارعا الۋدى ۇسىندى. ويتكەنى تولىقتىرۋلار مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن قۇجاتتا باق كونتەنتىنە مونيتورينگ جاساۋ تەتىگى ەنگىزىلگەن. سوعان سايكەس «قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك دامۋىنا جانە جالپىعا بىردەي ۇلتتىق, مادەني جانە وتباسى قۇندىلىقتارىنا زيان كەلتىرەتىن دۇنيەلەر بىردەن تەكسەرىلەدى».
«بۇزۋشىلىقتار تۋرالى حابارلامانى جىبەرۋ ءتارتىبى وزگەرگەن جوق (9-باپ). ەگەر بۇل حابارلاماعا كەلىسپەگەن جاعدايدا, رەداكتسيا بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە جازباشا قارسىلىق حاتىن جولداۋعا ءتيىس. قازاقتىلدى كونتەنتتىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن 50 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىن وسەتىندىگى قاراستىرىلدى. ياعني 2025 جىلدان باستاپ 55 پايىزعا, 2027 جىلدان باستاپ 60 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلەدى. شەتەلدىك باق-تىڭ قازاقستانداعى كولەمى, مازمۇنى جانە اقپاراتتىق نەگىزدەرى زاڭداعى باپتا نەگىزگە الىنىپ وتىر. بۇعان قوسا قۇجاتتاعى باق-تى گرانت ارقىلى قارجىلاندىرۋ تەتىگىنە كەلسەك, بۇل رەتتە بالالارعا ارنالعان كونتەنت جانە ايماقتىق باق-تى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. گرانت الۋشىلار اراسىندا مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك ەمەس باق بولۋعا ءتيىس. جالپى, گرانتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ كەمىندە 2/3 بولىگى مەملەكەتتىك كونتەنتتى شىعارۋعا ءبولىنۋى مىندەتتى. گرانتتار تاقىرىبىن مەملەكەتتىك ساياسات جونىندەگى كوميسسيا بەكىتەدى. ءوز كەزەگىندە كوميسسيانىڭ قۇرامى مەدياۇيىمداردىڭ كەمىندە 1/3 وكىلدەرىن قۇرايدى. باق-تى گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا قاتىستى بارلىق ەرەجە 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەدى», دەيدى ول.
مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا گرانتتار بەرۋ, اككرەديتتەۋدىڭ وڭايلاتىلعان ءتارتىبى ارقىلى, جۋرناليستەردى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدارعا تىركەۋ, باسقا دا مىندەتتەر مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات جۇزەگە اسىرىلاتىن بىرىڭعاي مەديا پلاتفورما ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
ايتا كەتەيىك, زاڭ جوباسى جونىندەگى جۇمىس توبىنا جۇزدەن اسا ساراپشى اتسالىسقان. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەمەكشى, ناتيجەسىندە نەگىزگى قۇجاتقا 200-دەن اسا نورما ەنگىزىلگەن.
